Khi thời tiết giao mùa hoặc dịch bệnh bùng phát, nhiều gia đình có thói quen tích trữ siro hay viên uống chiết xuất quả cơm cháy để tăng sức đề kháng. Tuy nhiên, không ít người bỗng hoang mang dừng uống vì nghe tin đồn loại quả này kích thích miễn dịch quá đà, gây ra "bão cytokine" đe dọa tính mạng.
Thực tế, nỗi lo quả cơm cháy gây bão cytokine hiện chưa có đủ bằng chứng khoa học để khẳng định [1]. Dữ liệu y khoa hiện tại cho thấy thảo dược này phù hợp để phòng ngừa và hỗ trợ điều trị bước đầu các bệnh do virus, nhưng cần thêm nghiên cứu chuyên sâu nếu muốn dùng điều trị cho bệnh nhân COVID-19 nặng [1].
Cơn sốt thảo dược và nỗi sợ mang tên phản ứng viêm quá mức
Quả cơm cháy (tên khoa học là Sambucus nigra) từ lâu đã được sử dụng làm thực phẩm và dược liệu chăm sóc sức khỏe qua hàng trăm năm [1]. Trong y học cổ truyền, quả hoặc hoa cơm cháy phơi khô thường được dùng để phòng ngừa và xử lý các vấn đề hô hấp quen thuộc như cảm lạnh hay cúm [1]. Khi đại dịch COVID-19 xuất hiện vào năm 2019 và được tuyên bố là đại dịch toàn cầu vào ngày 11/3/2020, nhu cầu tìm kiếm các phương pháp hỗ trợ từ thảo dược tăng vọt [1]. Tại Mỹ, doanh số bán thực phẩm bổ sung từ quả cơm cháy đã tăng tới 415% [1].
Đi kèm với sự phổ biến đó là những lời cảnh báo truyền tai nhau trên mạng xã hội. Nhiều người lo ngại rằng vì quả cơm cháy giúp kích hoạt hệ miễn dịch, nó sẽ làm cơ thể phản ứng thái quá khi gặp virus, dẫn đến hiện tượng "bão cytokine" [1]. Sự hoang mang này khiến người tiêu dùng đứng giữa hai luồng thông tin trái ngược: một bên coi đây là thảo dược quý cho hệ hô hấp, một bên lại xem như tác nhân gây nguy hiểm.
Để tháo gỡ nút thắt này, các nhà khoa học đã tiến hành rà soát lại toàn bộ dữ liệu y văn. Kết quả cho thấy mối lo ngại quả cơm cháy kích thích hệ miễn dịch quá mức làm tăng nguy cơ bão cytokine hiện vẫn chỉ dừng ở mức giả thuyết, chưa có đủ bằng chứng khoa học chứng minh [1].
"Bão cytokine" thực chất là gì và tác động lên cơ thể ra sao?
Để hiểu vì sao tin đồn trên lại gây sợ hãi, cần nhìn nhận đúng bản chất của cytokine và bão cytokine. Cytokine vốn là các chất trung gian đóng vai trò quan trọng giúp cơ thể phản ứng lại sự tấn công của tác nhân gây nhiễm trùng [2]. Tuy nhiên, khi các chất này được giải phóng một cách ồ ạt và vượt ngoài tầm kiểm soát, chúng lại quay sang gây hại cho chính cơ thể người bệnh [2].
Thuật ngữ "bão cytokine" được mô tả lần đầu trong y văn vào năm 1993 [3]. Đây là một trạng thái bệnh lý cấp tính của hệ miễn dịch, đặc trưng bởi sự bùng phát giải phóng các cytokine gây viêm trong một vòng lặp phản hồi dương tính [4], [3]. Dù chưa có một định nghĩa thống nhất rộng rãi, giới y học xác định tình trạng này qua ba đặc điểm chính: nồng độ cytokine lưu hành trong máu tăng cao, phản ứng viêm toàn thân cấp tính và suy đa tạng thứ phát [3]. Quá trình này thường diễn tiến qua ba giai đoạn: giai đoạn tại ổ viêm ban đầu, giai đoạn viêm toàn thân và cuối cùng là suy đa cơ quan [3].
Ở những bệnh nhân mắc COVID-19 diễn tiến nặng, virus SARS-CoV-2 có thể kích hoạt cơn bão cytokine này, trở thành một trong những nguyên nhân hàng đầu gây biến chứng và tử vong [4]. Mặt khác, sự xuất hiện của bão cytokine rất phức tạp, liên quan đến hàng loạt chất trung gian gây viêm phụ thuộc lẫn nhau và thay đổi liên tục theo diễn tiến bệnh [2]. Phản ứng viêm này cũng có mối liên hệ mật thiết với tình trạng căng thẳng oxy hóa (stress oxy hóa) trong tế bào [3]. Do đó, một cơn bão cytokine thực sự là tình trạng cấp cứu nội khoa ở bệnh nhân nhiễm trùng nặng hoặc có bệnh lý nền phức tạp, không phải là phản ứng dễ dàng bùng phát chỉ vì uống một loại thảo dược thông thường ở người khỏe mạnh.
Quả cơm cháy hoạt động như thế nào trong cơ thể?
Thay vì chỉ kích thích miễn dịch một chiều như lời đồn, quả cơm cháy thực chất tác động theo hướng điều hòa. Các nghiên cứu chỉ ra rằng quả cơm cháy có đặc tính kháng virus nhờ khả năng điều hòa các cytokine gây viêm [1]. Trong thành phần của quả cơm cháy (Sambucus nigra L.) có chứa nhiều hợp chất sinh học tự nhiên như flavonoid, anthocyanin và phytosterol, mang lại tiềm năng chống oxy hóa và kháng viêm rõ rệt [5].
Trong cơ thể, phản ứng viêm và tình trạng căng thẳng oxy hóa luôn gắn chặt với nhau [3]. Khi tế bào bị tấn công bởi độc tố hoặc tác nhân gây hại, các gốc tự do sinh ra nhiều hơn, làm mất cân bằng nội môi và thúc đẩy quá trình viêm [5]. Chiết xuất quả cơm cháy giúp tăng cường hoạt động của các enzyme chống oxy hóa nội sinh, từ đó làm giảm các gốc tự do gây hại và hạn chế tổn thương mô [5].
Đáng chú ý, việc ức chế hoàn toàn tín hiệu cytokine đôi khi lại không có lợi. Các nhà khoa học đặt giả thuyết rằng nếu chặn đứng hoạt động của cytokine không đúng lúc có thể làm giảm khả năng đào thải virus SARS-CoV-2 của cơ thể, dẫn đến kết cục xấu hơn như nhiễm trùng thứ phát — điều từng được ghi nhận trong điều trị cúm hoặc khi dùng thuốc ức chế IL-6 ở bệnh nhân COVID-19 [2]. Vì vậy, cơ chế điều hòa miễn dịch và giảm viêm vừa phải của thảo dược ở giai đoạn sớm mang ý nghĩa hỗ trợ cơ thể tự bảo vệ một cách cân bằng [1], [2].
Các nghiên cứu khoa học nói gì về quả cơm cháy và phản ứng viêm?
Để có cái nhìn khách quan, cần xem xét chi tiết từng công trình nghiên cứu đã được công bố trên các tạp chí khoa học.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2022 đã đánh giá trực tiếp ưu và nhược điểm của quả cơm cháy (Sambucus nigra) trong phòng ngừa và điều trị COVID-19 [1]. Nhóm nghiên cứu đã tìm kiếm các bài báo liên quan trên các cơ sở dữ liệu lớn gồm Scopus, Web of Science, PubMed, Google Scholar và Directory of Open Access Journals với các từ khóa về quả cơm cháy và COVID-19 [1]. Kết quả phân tích cho thấy chiết xuất quả cơm cháy có lợi trong việc rút ngắn thời gian mắc cảm lạnh và cúm [1]. Quả cơm cháy cũng là một trong 5 loại thảo dược được ghi nhận có tác dụng tốt khi dùng làm liệu pháp bổ trợ đối với COVID-19 [1]. Nghiên cứu kết luận bằng chứng hiện tại ủng hộ việc dùng quả cơm cháy để phòng ngừa và điều trị ban đầu các bệnh do virus, đồng thời khẳng định chưa có đủ bằng chứng cho thấy thảo dược này gây bão cytokine [1]. Giới hạn của dữ liệu hiện hành là vẫn cần thêm nghiên cứu trên đối tượng bệnh nhân COVID-19, vì về mặt lý thuyết, việc dùng liều điều trị khi bệnh đã vào giai đoạn toàn phát vẫn cần được kiểm chứng kỹ để loại trừ nguy cơ kích hoạt phản ứng viêm [1].
Về mức độ nguy hiểm của bão cytokine thực sự trong lâm sàng, một nghiên cứu tổng quan khác công bố năm 2020 đã rà soát các tài liệu từ ngày 1/12/2000 đến ngày 4/4/2020 [4]. Tổng cộng có 38 nghiên cứu đủ tiêu chuẩn được đưa vào phân tích, bao gồm 24 tổng quan hệ thống, 5 phân tích gộp, 5 nghiên cứu mô hình thực nghiệm, 7 nghiên cứu đoàn hệ và 4 báo cáo ca bệnh [4]. Kết quả chỉ ra rằng mức độ nặng của bão cytokine — được đo bằng sự gia tăng nồng độ interleukin-1B, interferon-gamma, protein 10 cảm ứng bởi interferon và monocyte chemoattractant protein 1 — có liên quan mật thiết với độ nặng của bệnh COVID-19 [4]. Giới hạn lớn nhất được chỉ ra là hiện chưa có phương pháp điều trị nào được chứng minh hiệu quả tuyệt đối để dập tắt hoàn toàn phản ứng toàn thân này [4].
Trái ngược với lo ngại quả cơm cháy làm tăng cytokine gây viêm, một nghiên cứu thực nghiệm công bố năm 2025 trên mô hình chuột lại chứng minh tác dụng làm giảm các chất gây viêm của loại quả này [5]. Nghiên cứu tiến hành trong 7 ngày trên các cá thể chuột Balb/c nhằm đánh giá khả năng bảo vệ thận và kháng viêm của chiết xuất quả cơm cháy đông khô (ở tốc độ 300 vòng/phút, trong 10 phút, nhiệt độ -45 độ C) trước độc tính của thuốc kháng sinh gentamicin [5]. Chuột được chia làm 4 nhóm, mỗi nhóm 6 con: nhóm đối chứng; nhóm uống chiết xuất quả cơm cháy liều 120 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày; nhóm dùng gentamicin liều 200 mg/kg mỗi ngày; và nhóm kết hợp cả hai [5]. Kết quả phân tích bằng xét nghiệm ELISA và quang phổ EPR cho thấy chiết xuất quả cơm cháy ở liều 120 mg/kg giúp giảm rõ rệt các chỉ số stress oxy hóa (MDA, ROS, RNS) và tăng kích hoạt enzyme bảo vệ nội sinh [5]. Đặc biệt, chiết xuất này làm giảm đáng kể sự biểu hiện của hàng loạt cytokine như IL-1beta, IL-6, IL-10, TNF-alpha và IFN-gamma trong mô thận, qua đó giảm tổn thương cấu trúc và suy giảm chức năng thận do viêm cấp tính [5]. Dù vậy, đây là mô hình thực nghiệm trên động vật với tổn thương do thuốc, nên không thể suy diễn trực tiếp thành liều điều trị bão cytokine ở người.
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược mùa dịch
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "hỗ trợ miễn dịch" với "gây bão cytokine". Nhiều người cho rằng bất kỳ chất nào tác động lên cytokine đều sẽ đẩy cơ thể vào trạng thái viêm mất kiểm soát. Thực tế, ngay cả giới chuyên môn cũng nhận định việc định nghĩa và phân biệt giữa một phản ứng miễn dịch sinh lý bình thường trước nhiễm trùng nặng với một phản ứng rối loạn miễn dịch (bão cytokine) là rất khó khăn [2]. Như nghiên cứu năm 2025 đã chỉ ra, trong điều kiện tổn thương cấp tính, chiết xuất quả cơm cháy lại thể hiện vai trò kháng viêm và làm giảm các cytokine như IL-1beta, IL-6, TNF-alpha chứ không làm chúng bùng phát [5].
Hiểu lầm thứ hai là tin rằng thảo dược có thể thay thế hoàn toàn thuốc đặc trị khi bệnh đã chuyển nặng. Quả cơm cháy chỉ phù hợp cho mục đích dự phòng và hỗ trợ ở giai đoạn khởi phát của bệnh nhiễm virus [1]. Khi một bệnh nhân đã rơi vào tình trạng viêm toàn thân cấp tính hoặc suy đa cơ quan do bão cytokine, việc can thiệp đòi hỏi các phác đồ y khoa chuyên sâu tại bệnh viện [4], [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng quả cơm cháy?
Mặc dù dữ liệu hiện tại cho thấy quả cơm cháy an toàn cho việc phòng bệnh và xử lý sớm các triệu chứng cảm cúm thông thường, một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức lưu ý [1].
Trước hết là những bệnh nhân đang mắc COVID-19 hoặc các bệnh nhiễm trùng cấp tính có dấu hiệu diễn tiến nặng. Do các nhà khoa học vẫn cần thêm dữ liệu nghiên cứu để loại trừ hoàn toàn nguy cơ kích hoạt phản ứng viêm khi dùng với mục đích điều trị ở nhóm bệnh nhân này, người bệnh không nên tự ý dùng liều cao khi đang sốt cao kéo dài hoặc khó thở [1].
Thứ hai, những người có bệnh lý nền liên quan đến rối loạn miễn dịch, bệnh lý ác tính hoặc bệnh thấp khớp — vốn là các tình trạng có thể liên quan đến nguy cơ phản ứng viêm phức tạp — cần tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ thực phẩm bổ sung nào có tác động điều hòa cytokine [1], [3]. Người đang sử dụng thuốc điều trị bệnh mạn tính cũng nên hỏi ý kiến nhân viên y tế để tránh các tương tác không mong muốn.
Cách áp dụng thực tế để bảo vệ sức khỏe an toàn
Trong đời sống hàng ngày, độc giả có thể sử dụng các sản phẩm từ quả cơm cháy như một giải pháp hỗ trợ sức khỏe hô hấp khi giao mùa hoặc khi mới chớm có triệu chứng cảm lạnh, cúm [1]. Việc bổ sung ngay ở giai đoạn đầu của bệnh virus là thời điểm phù hợp nhất để phát huy khả năng điều hòa miễn dịch và rút ngắn thời gian mắc bệnh [1].
Về cách thức sử dụng, người dùng nên chọn các sản phẩm chiết xuất hoặc quả, hoa cơm cháy khô đã qua chế biến chuẩn hóa từ nhà sản xuất uy tín [1]. Không nên tự ý tăng liều lượng vượt quá khuyến cáo trên nhãn sản phẩm với suy nghĩ "uống càng nhiều càng nhanh khỏi". Bên cạnh đó, cần kết hợp chế độ dinh dưỡng cân bằng, uống đủ nước và nghỉ ngơi hợp lý để hệ miễn dịch hoạt động hiệu quả. Nếu các triệu chứng hô hấp không giảm mà có xu hướng nặng lên, người bệnh cần ngưng tự điều trị và đến cơ sở y tế để được thăm khám.
Quả cơm cháy là thảo dược có bề dày lịch sử hàng trăm năm, mang lại lợi ích thiết thực trong việc phòng ngừa và rút ngắn thời gian bị cảm cúm, cảm lạnh [1]. Nỗi sợ loại quả này gây "bão cytokine" hiện chưa có đủ căn cứ khoa học xác thực, thậm chí các thử nghiệm mới còn cho thấy tiềm năng chống oxy hóa và giảm viêm của nó [1], [5]. Hiểu đúng bản chất, dùng đúng thời điểm chớm bệnh và luôn tham vấn bác sĩ khi có diễn tiến nặng chính là chìa khóa để tận dụng lợi ích của thảo dược một cách an toàn.