Nhiều người có thói quen tìm kiếm các loại thảo dược tự nhiên để bồi bổ sức khỏe và tăng sức đề kháng mỗi khi thời tiết giao mùa. Trong số đó, các sản phẩm chiết xuất từ quả cơm cháy (elderberry) được quảng bá rầm rộ như một giải pháp vàng giúp chống cảm cúm và tăng cường miễn dịch. Tuy nhiên, với những người đang phải sống chung với các bệnh lý tự miễn, việc tự ý bổ sung dược liệu này lại tiềm ẩn rủi ro khôn lường.
Câu trả lời ngắn gọn từ các chuyên gia y tế là: Người mắc bệnh tự miễn không nên tự ý sử dụng thực phẩm chức năng từ quả cơm cháy. Đặc tính kích thích miễn dịch và nguy cơ thúc đẩy giải phóng các cytokine gây viêm của thảo dược này có thể kích hoạt các đợt bùng phát bệnh nghiêm trọng, đồng thời làm giảm hiệu lực của các loại thuốc ức chế miễn dịch đang điều trị.
Mối lo ngại khi hệ miễn dịch bị kích hoạt quá đà
Hệ miễn dịch vốn được ví như tấm lá chắn bảo vệ cơ thể trước các tác nhân gây hại từ môi trường bên ngoài như vi khuẩn, virus và độc chất. Tuy nhiên, ở những người mắc bệnh tự miễn, hệ thống phòng thủ này lại nhận diện nhầm các mô, tế bào khỏe mạnh của chính cơ thể là "kẻ xâm lược" và phát động tấn công phá hủy chúng.
Khi người bệnh đưa vào cơ thể các hoạt chất có khả năng kích hoạt phản ứng miễn dịch mạnh mẽ, tình trạng mất cân bằng sẵn có sẽ càng thêm trầm trọng. Việc thúc đẩy cơ thể sản sinh thêm các phân tử truyền tín hiệu gây viêm vô tình "thêm dầu vào lửa", khiến các triệu chứng sưng đau, viêm loét hoặc suy giảm chức năng cơ quan bùng phát dữ dội. Đây chính là lý do vì sao mục tiêu điều trị bệnh tự miễn luôn là đưa hệ miễn dịch về trạng thái ổn định, thay vì cố gắng kích thích nó hoạt động mạnh hơn.
Cơ chế hoạt động: Từ bổ thể đến kích thích cytokine
Quả cơm cháy chứa hàm lượng hợp chất tự nhiên rất cao, đặc biệt là các polyphenol và flavonoid có khả năng can thiệp sâu vào các phản ứng sinh hóa của cơ thể. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã chỉ ra rằng các chiết xuất cồn thô từ quả và hoa cơm cháy, cùng với các chất phân lập như anthocyanin và procyanidin, thể hiện hoạt tính cố định bổ thể mạnh mẽ [1]. Ngoài ra, các hợp chất phenolic ở nồng độ từ 0,1 đến 100 microM cho thấy khả năng ức chế sản sinh nitric oxide (NO) phụ thuộc vào liều lượng trên đại thực bào RAW 264.7 và tế bào đuôi gai của chuột được kích hoạt bởi LPS, trong đó quercetin, rutin và kaempferol có hoạt tính mạnh nhất [1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận các chất chuyển hóa như acid caffeic và acid 3,4-dihydroxyphenylacetic ức chế sản sinh NO rất tốt, riêng chất chuyển hóa 4-methylcatechol thể hiện độc tính tế bào ở nồng độ 100 microM [1].
Mặc dù việc điều chỉnh hoạt động của bổ thể và đại thực bào có thể mang lại tiềm năng chống viêm trong một số mô hình thí nghiệm, nhưng trong cơ thể người, quả cơm cháy lại có khả năng kích thích sự sản sinh quá mức của các cytokine gây viêm [2]. Đánh giá tổng quan năm 2020 cũng nhấn mạnh rằng quả cơm cháy có thể kích thích các cytokine, từ đó tiềm ẩn nguy cơ can thiệp trực tiếp vào hiệu quả của các liệu pháp điều trị [3]. Đối với một hệ miễn dịch vốn đã rối loạn nhận diện, việc gia tăng đột ngột các tín hiệu cytokine có thể kích hoạt chuỗi phản ứng dây chuyền, khiến các tế bào lympho T tấn công ồ ạt vào mô đích [2].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu chuyên sâu về màng tế bào vào năm 2018 cho thấy chiết xuất quả cơm cháy và thành phần anthocyanin chủ đạo của nó là cyanidin 3-O-glucoside có thể làm gia tăng trật tự sắp xếp, tạo hiệu ứng làm cứng ở vùng ưa nước của mô hình màng tế bào [4]. Chiết xuất này cũng tương tác với albumin huyết thanh người (HSA) thông qua lực liên kết Van der Waals và liên kết hydro, đồng thời thể hiện khả năng ức chế các enzym cyclooxygenase-1 và cyclooxygenase-2 (COX-1 và COX-2) [4]. Tuy các tác động này giải thích cho đặc tính chống oxy hóa, sự can thiệp đa chiều của các phân tử thực vật này lên màng sinh học và protein vận chuyển huyết thanh lại là điều hết sức phức tạp ở người có bệnh tự miễn [4].
Nghiên cứu nói gì về nguy cơ bùng phát bệnh tự miễn?
Nghiên cứu lâm sàng công bố năm 2022 đã báo cáo một trường hợp thực tế về một bệnh nhân khởi phát viêm gan tự miễn (AIH) sau một thời gian dài sử dụng các loại thực phẩm bổ sung chứa quả cơm cháy, từ đó nêu bật mối liên hệ có thể xảy ra giữa dược liệu này và tổn thương gan tự miễn [2]. Viêm gan tự miễn là một rối loạn viêm tiến triển mạn tính qua trung gian tế bào T, thường gặp ở phụ nữ trong lứa tuổi thanh thiếu niên hoặc từ 40 đến 60 tuổi, đòi hỏi điều trị dài hạn bằng steroid kết hợp thuốc ức chế miễn dịch trong khoảng 2 năm hoặc thậm chí suốt đời để phòng ngừa tái phát [2].
Báo cáo năm 2022 cảnh báo rằng việc kích thích sản sinh quá mức các cytokine gây viêm do quả cơm cháy có thể là yếu tố khởi phát sự mất cân bằng điều hòa miễn dịch ở những người có sẵn cơ địa nhạy cảm về mặt di truyền [2]. Các nhà nghiên cứu lưu ý rằng tổn thương gan do thảo dược bổ sung thường có những đặc điểm lâm sàng rất tương đồng với viêm gan tự miễn, gây khó khăn cho việc chẩn đoán và điều trị kịp thời [2].
Hơn nữa, một đánh giá tổng quan công bố năm 2020 đã phân tích các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược về quả cơm cháy và chỉ ra rằng các dữ liệu về hiệu quả chống virus cúm còn rất hạn chế [3]. Cụ thể, các thử nghiệm cho thấy việc dùng 1 thìa canh dung dịch uống quả cơm cháy 4 lần mỗi ngày trong 3 đến 5 ngày khi có triệu chứng, hoặc dùng viên ngậm 175 mg 4 lần mỗi ngày trong 2 ngày, dù được gợi ý có thể rút ngắn thời gian bệnh nhưng bằng chứng chưa rõ ràng do quy mô mẫu nhỏ, thiếu tiêu chí đánh giá khách quan và thiếu báo cáo biến cố bất lợi [3]. Tương tự, thử nghiệm trên người đi máy bay dùng viên nang quả cơm cháy liều 600 mg mỗi ngày trước chuyến bay 10 ngày, tăng lên 900 mg trước bay 1 ngày và dùng tiếp 4 đến 5 ngày sau khi hạ cánh, cũng loại trừ những bệnh nhân mắc bệnh hô hấp mạn tính và có tới một nửa số người tham gia phải dùng thêm thuốc giảm triệu chứng khác [3]. Như vậy, lợi ích thực tế của quả cơm cháy chưa đủ vững chắc để đánh đổi lấy rủi ro bùng phát bệnh ở người có bệnh nền tự miễn.
Nguy cơ tương tác nguy hiểm với thuốc ức chế miễn dịch
Một trong những mối nguy hiểm lớn nhất đối với bệnh nhân tự miễn khi tự ý dùng thảo dược là tương tác thuốc bất lợi. Đa số các bệnh tự miễn như lupus ban đỏ, viêm khớp dạng thấp, viêm gan tự miễn hay bệnh nhân sau ghép tạng đều phải dùng các loại thuốc ức chế miễn dịch nhằm kiềm tỏa hoạt động quá khích của các tế bào miễn dịch [2], [5].
Nghiên cứu tổng quan năm 2011 về tương tác thuốc chỉ ra rằng phần lớn các thuốc ức chế miễn dịch như cyclosporine, tacrolimus, sirolimus, everolimus, methylprednisolone và prednisolone đều có khoảng nồng độ điều trị rất hẹp [5]. Điều này đồng nghĩa với việc chỉ cần một dao động nhỏ về nồng độ thuốc trong máu cũng có thể dẫn đến thất bại điều trị hoặc ngộ độc nghiêm trọng [5]. Các chất điều hòa hệ enzym cytochrome P450 3A4 (CYP3A4) và P-glycoprotein có thể làm thay đổi nồng độ các thuốc ức chế miễn dịch trong máu lên gấp hơn 10 lần [5].
Một nghiên cứu đoàn hệ hồi cứu năm 2019 theo dõi 53 bệnh nhân điều trị ghép tế bào gốc tại một bệnh viện ở Brazil cho thấy có tới 69,8% bệnh nhân gặp tương tác thuốc tiềm tàng (p = 0,004), và trong số đó có đến 97,3% người xuất hiện triệu chứng liên quan đến tương tác thuốc (p < 0,001), đặc biệt các tương tác với cyclophosphamide và cyclosporine mang lại hậu quả nặng nề nhất [6]. Khi người bệnh tự miễn đang dùng các phác đồ kiểm soát miễn dịch mà bổ sung thêm quả cơm cháy – một hoạt chất có khả năng kích thích miễn dịch và thúc đẩy cytokine – tác dụng ức chế của thuốc sẽ bị triệt tiêu một phần hoặc toàn bộ [2], [3]. Hậu quả là bệnh nền tái phát, gây tổn thương mô không thể phục hồi.
Lợi ích sinh học và những giới hạn của bằng chứng hiện có
Không thể phủ nhận rằng quả cơm cháy sở hữu nhiều hoạt tính sinh học thú vị được ghi nhận trong phòng thí nghiệm. Nghiên cứu thực hiện năm 2020 trên nước ép quả cơm cháy (Sambucus nigra L.) cho thấy loại nước ép này có khả năng ức chế enzym tyrosinase rất mạnh với giá trị 54,70 mg KAE trên mỗi gam nước ép, nhờ vào thành phần phong phú của các chất như acid protocatechuic, quercetin, quercetin-3-O-hexoside, acid chlorogenic và rutin [7]. Các phân tử flavanone và flavanonol có khả năng tạo phức chelate với ion đồng tại cấu trúc của enzym này [7].
Ngoài ra, nghiên cứu năm 2020 cũng ghi nhận nước ép quả cơm cháy có thể ức chế enzym alpha-amylase và alpha-glucosidase với nồng độ lần lượt là 0,12 và 0,05 mmol ACAE trên mỗi gam nước ép [7]. Đây là hai enzym then chốt tham gia vào quá trình chuyển hóa carbohydrate, do đó việc ức chế chúng mở ra tiềm năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết đối với người mắc đái tháo đường [7].
Tuy nhiên, toàn bộ các phát hiện về ức chế tyrosinase hay enzym tiêu hóa đường kể trên mới chỉ dừng lại ở quy mô phân tích phòng thí nghiệm trên mẫu nước ép thu được bằng phương pháp ép truyền thống [7]. Chúng không phản ánh được bức tranh lâm sàng phức tạp khi hoạt chất đi vào cơ thể người sống, nơi hệ miễn dịch, hệ vi sinh đường ruột và các cơ quan chuyển hóa tương tác mật thiết với nhau. Việc vội vã suy diễn từ một vài thử nghiệm ống nghiệm để kết luận rằng quả cơm cháy là "thần dược" chữa bách bệnh cho mọi đối tượng là một sai lầm thiếu căn cứ khoa học.
Những hiểu lầm tai hại về tính an toàn của quả cơm cháy
Rất nhiều người lầm tưởng rằng các sản phẩm chiết xuất từ thiên nhiên thì hoàn toàn vô hại, có thể dùng tùy thích mà không cần đơn thuốc. Đây là quan niệm cực kỳ sai lệch. Nghiên cứu năm 2020 khẳng định quả cơm cháy chỉ có thể an toàn khi đã được nấu chín kỹ và sử dụng với mức độ vừa phải [3]. Ngược lại, việc ăn quả cơm cháy chưa chín, hoặc tiêu thụ các bộ phận như vỏ cây, rễ cây và lá cây là vô cùng nguy hiểm vì có nguy cơ gây ngộ độc cyanide [3].
Không những thế, quả cơm cháy còn đi kèm hàng loạt tác dụng phụ không mong muốn trên hệ tiêu hóa và tim mạch. Người sử dụng có thể gặp phải tình trạng buồn nôn, nôn mửa, tiêu chảy dữ dội, tim đập nhanh, tụt huyết áp, hạ kali máu và mất nước nghiêm trọng do tác dụng lợi tiểu [3]. Những triệu chứng này đặc biệt nguy hiểm đối với người có thể trạng suy nhược do bệnh tự miễn mạn tính hoặc đang dùng kèm nhiều loại thuốc điều trị đặc hiệu khác.
Một hiểu lầm phổ biến khác là quả cơm cháy hoàn toàn lành tính với người rối loạn chuyển hóa. Trên thực tế, nghiên cứu năm 2020 đã khuyến cáo người bệnh đái tháo đường cần hết sức thận trọng khi dùng thảo dược này, bởi khả năng kích thích bài tiết insulin và thúc đẩy chuyển hóa glucose có thể làm xáo trộn đường huyết ngoài tầm kiểm soát nếu không theo dõi sát sao [3].
Ai cần tuyệt đối thận trọng hoặc tránh sử dụng?
Dựa trên các bằng chứng khoa học và đặc tính dược lý đã được làm rõ, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt cảnh giác:
Thứ nhất là những bệnh nhân mắc các bệnh tự miễn đã được chẩn đoán, bao gồm viêm gan tự miễn, lupus ban đỏ hệ thống, viêm khớp dạng thấp, viêm đa cơ, bệnh đa xơ cứng hoặc vảy nến [2]. Khả năng tăng tiết cytokine gây viêm của quả cơm cháy có thể phá vỡ thế cân bằng mong manh mà các phác đồ điều trị đang nỗ lực duy trì, dẫn tới đợt cấp tính nguy kịch [2], [3].
Thứ hai là người đang sử dụng các thuốc ức chế miễn dịch hoặc sau ghép tạng, ghép tế bào gốc [5], [6]. Các loại thuốc như cyclosporine, tacrolimus, corticosteroid có biên độ an toàn rất hẹp, bất kỳ sự can thiệp miễn dịch đối kháng nào từ thảo dược cũng có thể dẫn đến nguy cơ thải ghép hoặc bùng phát phản ứng viêm [5], [6], [3].
Thứ ba là bệnh nhân đái tháo đường đang dùng thuốc hạ đường huyết hoặc người có vấn đề về tim mạch, huyết áp thấp [3]. Tác động hạ áp, lợi tiểu làm mất kali và kích thích chuyển hóa glucose của quả cơm cháy có thể làm tăng nặng tác dụng phụ của thuốc tây y [3].
Cuối cùng, phụ nữ có thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ không nên tùy tiện sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ thảo dược này khi chưa có chỉ định và giám sát trực tiếp từ bác sĩ chuyên khoa.
Lời khuyên an toàn và cách áp dụng thực tế
Đối với những người hoàn toàn khỏe mạnh muốn sử dụng quả cơm cháy như một loại thực phẩm bổ sung thông thường để hỗ trợ vượt qua các triệu chứng cảm cúm nhẹ, cần tuân thủ các nguyên tắc an toàn nghiêm ngặt. Tuyệt đối chỉ sử dụng các sản phẩm đã qua chế biến nhiệt chín hoàn toàn, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng để loại bỏ hoàn toàn độc tố cyanide tự nhiên [3].
Về liều lượng tham khảo từ các thử nghiệm lâm sàng, người trưởng thành khỏe mạnh không có bệnh nền chỉ nên dùng trong thời gian rất ngắn: từ 3 đến 5 ngày đối với dạng dung dịch uống (khoảng 1 thìa canh chia 4 lần mỗi ngày) hoặc 2 ngày đối với dạng viên ngậm 175 mg (4 lần mỗi ngày), và phải bắt đầu ngay trong vòng 24 đến 48 giờ kể từ khi xuất hiện các triệu chứng cảm đầu tiên [3]. Khi dùng, cần theo dõi sát các phản ứng của cơ thể như tiêu hóa, nhịp tim và ngừng ngay lập tức nếu xuất hiện tình trạng cồn cào, nôn nao hoặc chóng mặt [3].
Đối với người bệnh tự miễn, việc tăng cường sức khỏe không đồng nghĩa với việc tìm kiếm các loại thuốc hay thảo dược để "kích hoạt" miễn dịch. Thay vào đó, nền tảng cốt lõi luôn là duy trì lối sống lành mạnh, ăn uống cân bằng giàu rau xanh, ngủ đủ giấc, kiểm soát căng thẳng và tuân thủ đúng phác đồ của bác sĩ. Trước khi muốn sử dụng bất kỳ loại thực phẩm chức năng nào, hãy mang sản phẩm đó đến tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa đang điều trị cho mình.