Sốt xuất huyết là bệnh truyền nhiễm cấp tính do siêu vi gây ra, thường khiến cơ thể người bệnh rơi vào trạng thái sốt li bì, mệt mỏi rã rời và đau nhức toàn thân. Bên cạnh các biểu hiện ngoài da, không ít người bệnh còn gặp phải tình trạng rối loạn tiêu hóa khó chịu như đầy trướng bụng, buồn nôn hoặc đi ngoài phân lỏng. Trước những phiền toái này, câu hỏi được nhiều gia đình đặt ra là liệu người bệnh có nên ăn sữa chua và các thực phẩm lên men hay không.
Sữa chua cùng các thực phẩm lên men chứa nguồn lợi khuẩn dồi dào, đóng vai trò then chốt trong việc duy trì tính toàn vẹn của hàng rào niêm mạc ruột và điều hòa phản ứng miễn dịch của cơ thể. Bổ sung đúng cách các vi sinh vật có ích này không chỉ giúp bảo vệ đường tiêu hóa trước sự tấn công của siêu vi mà còn hỗ trợ rút ngắn thời gian sốt và giảm bớt tần suất tiêu chảy.
Khi siêu vi tấn công và làm suy yếu hàng rào ruột
Đường tiêu hóa không đơn thuần chỉ đảm nhận chức năng tiêu hóa thức ăn và hấp thụ dưỡng chất, mà còn là một pháo đài phòng thủ quan trọng của cơ thể. Lớp màng nhầy niêm mạc ruột đóng vai trò như cánh cửa đầu tiên ngăn chặn sự xâm nhập của các mầm bệnh nguy hiểm [1]. Bình thường, hàng rào ruột hoạt động như một lá chắn đa tầng bao gồm cấu trúc vật lý, hàng rào sinh học và hàng rào miễn dịch, ngăn không cho các chủng vi khuẩn gây bệnh và độc tố xâm lấn cục bộ hay đi vào hệ tuần hoàn toàn thân [2].
Khi cơ thể bị nhiễm virus, cấu trúc mỏng manh của niêm mạc ruột rất dễ bị tác động tiêu cực. Sự xâm kích của siêu vi có thể làm tổn thương lớp niêm mạc ruột và phá vỡ tính thấm tự nhiên của biểu mô [1]. Hậu quả trực tiếp của tình trạng này là sự mất cân bằng hệ vi sinh đường ruột và kích thích giải phóng ồ ạt các cytokine gây viêm [1].
Tình trạng tổn thương hàng rào ruột và mất cân bằng vi sinh dẫn đến hiện tượng rò rỉ các sản phẩm chuyển hóa của vi khuẩn vào máu ngoại vi [3]. Sự rò rỉ này kích hoạt phản ứng thái quá của các tế bào miễn dịch, làm gia tăng nồng độ các chất gây viêm như IL-6 và IL-8 trong tuần hoàn [3]. Ở những bệnh nhân suy giảm miễn dịch hay chịu tổn thương niêm mạc do siêu vi, hai chi lợi khuẩn quan trọng bậc nhất là Bifidobacterium và Lactobacillus thường bị sụt giảm nghiêm trọng [4]. Khi thành trì phòng thủ bị suy yếu, người bệnh rất dễ đối mặt với các đợt tiêu chảy cấp và rối loạn hấp thu kéo dài.
Cơ chế lợi khuẩn củng cố niêm mạc và giảm viêm
Để khôi phục trạng thái cân bằng cho đường ruột, việc bổ sung vi sinh vật có lợi hay còn gọi là probiotics được xem là giải pháp tự nhiên và an toàn. Probiotics là các vi sinh vật sống mang lại lợi ích sức khỏe rõ rệt cho vật chủ khi được đưa vào cơ thể với một lượng đầy đủ và thích hợp [5]. Hệ vi sinh đường ruột bình thường của con người vốn được định cư tự nhiên bởi các chủng vi khuẩn thuộc chi Lactobacillus và Bifidobacterium [5].
Các lợi khuẩn này duy trì trạng thái cân bằng nội môi đường tiêu hóa thông qua nhiều phương thức tác động hiệp đồng. Chúng thúc đẩy các tế bào hình đài tăng cường bài tiết chất nhầy mucin, đồng thời sản xuất ra các yếu tố kháng khuẩn và điều chỉnh chức năng của hàng rào ruột [6]. Đặc biệt, probiotics có khả năng tiết ra các hợp chất kháng khuẩn tự nhiên gọi là bacteriocin, trực tiếp tiêu diệt hoặc kìm hãm sự phát triển của các loài vi khuẩn cơ hội có hại [4].
Một cơ chế thú vị khác là vi khuẩn đường ruột có thể bảo vệ hàng rào niêm mạc thông qua trục vitamin D [5]. Thông qua trục sinh học này, probiotics giúp bảo vệ tính toàn vẹn của màng chắn niêm mạc và ức chế các phản ứng viêm tại chỗ [5]. Hơn thế nữa, lợi khuẩn còn tham gia điều hòa cả hệ thống miễn dịch bẩm sinh lẫn thích ứng của cơ thể [5].
Quá trình điều hòa miễn dịch này làm giảm sự hoạt hóa của các tế bào T hỗ trợ Th1/Th17 và làm giảm nồng độ các cytokine tiền viêm nguy hiểm như IL-1, IL-6, IL-8, IFN-gamma và TNF-alpha [5]. Đồng thời, chúng thúc đẩy phản ứng miễn dịch Th2, gia tăng tế bào T điều hòa (Treg) và giúp duy trì sự dung nạp miễn dịch tự nhiên, hỗ trợ cơ thể chống chọi tốt hơn trước các phản ứng viêm toàn thân [5].
Nghiên cứu khoa học nói gì về lợi khuẩn và tiêu chảy siêu vi?
Hệ vi sinh đường ruột từ lâu đã được xem là hàng rào sinh học quan trọng chống lại các bệnh nhiễm trùng do virus và là mục tiêu triển vọng cho các liệu pháp hỗ trợ kháng virus [7]. Mặc dù sốt xuất huyết là bệnh cảnh đặc thù, các nghiên cứu chuyên sâu về virus học đường ruột đã chứng minh giá trị to lớn của men vi sinh trong việc đối phó với tổn thương niêm mạc và tiêu chảy do siêu vi.
Một nghiên cứu công bố năm 2022 về tương tác giữa hệ vi sinh và tế bào biểu mô cho thấy probiotics đóng vai trò then chốt trong các bệnh nhiễm trùng đường tiêu hóa [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng một hỗn hợp probiotic chứa vi khuẩn Lactobacillus acidophilus AD031 và Bifidobacterium longum BORI có khả năng cải thiện rõ rệt thời gian sốt cũng như làm giảm tần suất đi ngoài phân lỏng trong các đợt nhiễm trùng do virus gây ra [6].
Cũng trong công bố này, các nhà khoa học nhận thấy một hỗn hợp probiotic khác gồm Bifidobacterium, Lactobacillus bulgaricus và Streptococcus thermophilus có thể kích thích sản xuất chất nhầy bảo vệ và giảm độ thấm của thành ruột, từ đó ngăn chặn tình trạng vi khuẩn độc hại di chuyển xuyên qua niêm mạc [6]. Điều này chứng minh rằng việc cung cấp lợi khuẩn giúp khôi phục liên kết biểu mô bị phá hủy khi cơ thể nhiễm trùng.
Bên cạnh đó, một nghiên cứu năm 2021 về trục ruột - gan đã ghi nhận hiệu quả bảo vệ trực tiếp của lợi khuẩn trước các mầm bệnh siêu vi [1]. Trên mô hình động vật thử nghiệm nhiễm Rotavirus (tác nhân virus hàng đầu gây tiêu chảy cấp), một hỗn hợp gồm Bifidobacterium và các lợi khuẩn khác kết hợp với chất xơ hòa tan fructo-oligosaccharides (FOS) và galacto-oligosaccharides (GOS) đã tạo ra tác dụng bảo vệ niêm mạc mạnh mẽ [1]. Cơ chế bảo vệ này được điều hòa thông qua việc tăng cường biểu hiện của IFN-gamma, IL-4, TNF-alpha và thụ thể TLR2 [1].
Nghiên cứu cũng ghi nhận sự gia tăng mật độ của chi vi khuẩn Lactobacillus trong đường ruột tương quan thuận với khả năng ức chế sự nhân lên của norovirus nhờ sự điều hòa tăng tiết interferon beta (IFN-beta) [1]. Mặt khác, bổ sung lợi khuẩn còn giúp kích thích hoạt động thực bào của đại thực bào và hỗ trợ hoạt hóa tế bào tiêu diệt tự nhiên (NK), nâng cao sức đề kháng chung trước các cuộc tấn công của virus [3].
Sữa chua và ma trận thực phẩm: Lợi ích vượt trội
Để bổ sung probiotics một cách tự nhiên và an toàn nhất trong bữa ăn hàng ngày, sữa chua và các sản phẩm từ sữa lên men luôn là lựa chọn hàng đầu. Các chủng vi khuẩn thuộc chi Lactobacillus và Bifidobacterium rất an toàn và được ứng dụng vô cùng phổ biến trong sản xuất sữa chua cũng như các chế phẩm bơ sữa truyền thống [5].
Ưu thế của sữa chua không chỉ nằm ở số lượng lợi khuẩn sống mà còn ở "ma trận thực phẩm" đi kèm. Một nghiên cứu chuyên sâu năm 2007 nhấn mạnh rằng việc bổ sung đơn lẻ từng thành phần vi sinh vật thường bỏ qua vai trò của cấu trúc thực phẩm tổng thể với sự đa dạng của các chất dinh dưỡng [8]. Ma trận thực phẩm trong sữa chua cung cấp protein dễ tiêu hóa, canxi và các peptide hoạt tính sinh học, tạo môi trường đệm che chở giúp lợi khuẩn sống sót tốt hơn qua dịch vị dạ dày để đến ruột [8].
Ngoài ra, việc phối hợp lợi khuẩn cùng các chất xơ prebiotic hòa tan mang lại hiệu quả vượt bậc so với việc dùng riêng lẻ [4]. Prebiotic là các thành phần thức ăn không thể tiêu hóa, chẳng hạn như chất xơ hay oligosaccharides, có tác dụng nuôi dưỡng và thúc đẩy sự phát triển có chọn lọc của các loài vi khuẩn có ích trong lòng ruột [4].
Khi kết hợp sữa chua với các nguồn prebiotic tự nhiên, người bệnh tạo ra sự kết hợp synbiotic hoàn hảo [4]. Sự phối hợp này giúp loại bỏ hoặc kìm hãm mạnh mẽ các vi khuẩn gây bệnh cơ hội, đồng thời đẩy nhanh quá trình tái tạo và củng cố lớp niêm mạc ruột đang bị tổn thương do quá trình sốt cao mất nước [4].
Những hiểu lầm phổ biến khi dùng thực phẩm lên men lúc sốt
Khi chăm sóc người bệnh sốt xuất huyết, nhiều gia đình thường mắc phải những quan niệm sai lầm khiến việc bồi bổ không đạt hiệu quả, thậm chí gây tác dụng ngược cho hệ tiêu hóa.
Hiểu lầm thứ nhất là xem sữa chua hoặc lợi khuẩn như một loại thuốc đặc trị có thể tiêu diệt virus sốt xuất huyết. Cần hiểu rằng probiotics và hệ vi sinh đường ruột chỉ đóng vai trò hỗ trợ, tạo nên hàng rào sinh học và điều hòa hệ miễn dịch của vật chủ nhằm giảm nhẹ triệu chứng và ngăn ngừa biến chứng nhiễm trùng thứ phát [7]. Lợi khuẩn không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa hay việc bù dịch, hạ sốt theo hướng dẫn của bác sĩ.
Hiểu lầm thứ hai là đánh đồng tất cả các loại thực phẩm lên men đều tốt như nhau. Nhiều người nghĩ rằng dưa muối, cà muối hay kim chi cũng là thực phẩm lên men nên có thể dùng khi bị sốt. Thực tế, các món dưa cà muối chứa hàm lượng muối rất cao và vị cay nồng, dễ gây kích ứng niêm mạc dạ dày và làm trầm trọng thêm tình trạng viêm. Trong khi đó, mỗi chủng vi sinh vật lại có những đặc tính sinh học riêng biệt, các đặc tính của chủng này không thể tự ý suy diễn hay quy chụp cho chủng khác [8].
Hiểu lầm thứ ba là cho người bệnh ăn sữa chua lấy trực tiếp từ tủ đông hoặc ngăn mát sâu. Nhiệt độ quá lạnh của thực phẩm có thể gây co thắt mạch máu cục bộ ở hầu họng, dẫn đến kích ứng đường hô hấp và khởi phát các cơn ho hoặc đau họng ở người đang sốt cao.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Dù sữa chua và men vi sinh đem lại nhiều lợi ích cho niêm mạc ruột, một số đối tượng người bệnh sốt xuất huyết cần hết sức thận trọng khi sử dụng để đảm bảo an toàn.
Nhóm đầu tiên là những bệnh nhân có dấu hiệu cảnh báo xuất huyết đường tiêu hóa. Nếu người bệnh xuất hiện triệu chứng đau bụng vùng thượng vị dữ dội, nôn ra dịch nâu đen hoặc đi ngoài phân có màu đen như bã cà phê, tuyệt đối không tự ý cho ăn uống bất cứ thứ gì mà phải đưa đến cơ sở y tế cấp cứu ngay lập tức. Trong giai đoạn này, niêm mạc đường tiêu hóa đang bị rách hoặc chảy máu, việc nạp thực phẩm có thể làm che lấp triệu chứng hoặc tăng nguy cơ tổn thương.
Nhóm thứ hai là những người có tiền sử dị ứng đạm sữa bò hoặc hội chứng bất dung nạp đường lactose nặng. Đối với người bất dung nạp lactose, ăn sữa chua thông thường có thể làm gia tăng triệu chứng sôi bụng, chướng hơi và tiêu chảy, khiến việc phân biệt với rối loạn tiêu hóa do sốt xuất huyết trở nên phức tạp. Nhóm này nên cân nhắc các loại sữa chua làm từ thực vật hoặc bổ sung men vi sinh dạng bột theo hướng dẫn.
Nhóm thứ ba là những người có bệnh nền suy giảm miễn dịch nặng. Các chủng vi sinh vật đưa vào cơ thể phải luôn có nguồn gốc an toàn và được chứng minh hiệu quả lâm sàng rõ ràng [8]. Bệnh nhân mắc các bệnh suy giảm miễn dịch nặng cần tham vấn trực tiếp ý kiến của bác sĩ điều trị trước khi dùng bất kỳ chế phẩm bổ sung vi sinh vật sống nào để tránh nguy cơ vi khuẩn di chuyển vào máu [6].
Cách bổ sung sữa chua và thực phẩm lên men đúng cách
Để sữa chua phát huy tối đa công năng bảo vệ hàng rào ruột cho người bệnh sốt xuất huyết, việc áp dụng đúng thời điểm, liều lượng và cách phối hợp là vô cùng quan trọng.
Về liều lượng, người bệnh nên duy trì từ 1 đến 2 hộp sữa chua mỗi ngày (tương đương khoảng 100 đến 200 gam). Lượng này vừa đủ để cung cấp hàng tỷ lợi khuẩn mà không gây cảm giác đầy bụng hay làm giảm khẩu phần của các bữa ăn chính giàu dinh dưỡng khác.
Về thời điểm, không nên ăn sữa chua lúc bụng đang quá đói vì nồng độ axit cao trong dạ dày rỗng có thể tiêu diệt bớt lợi khuẩn. Thời điểm lý tưởng nhất là sau bữa ăn chính khoảng 1 đến 2 giờ, hoặc dùng như một bữa phụ nhẹ nhàng vào buổi chiều để tiếp thêm năng lượng.
Về cách dùng, hãy lấy sữa chua ra khỏi ngăn mát tủ lạnh trước khi ăn khoảng 10 đến 15 phút để sản phẩm trở về nhiệt độ mát vừa phải, tránh làm lạnh họng người bệnh. Nên ưu tiên chọn các loại sữa chua trắng, ít đường hoặc không đường để hạn chế lượng đường tinh luyện nạp vào cơ thể.
Về cách kết hợp, người chăm sóc có thể trộn sữa chua cùng một vài lát hoa quả mềm giàu chất xơ hòa tan như chuối tiêu chín, bơ hoặc đu đủ chín. Sự kết hợp giữa vi khuẩn có lợi và prebiotic từ hoa quả sẽ tạo nên hiệu ứng synbiotic mạnh mẽ [4], vừa nuôi dưỡng niêm mạc ruột vừa cung cấp thêm vitamin và khoáng chất cần thiết giúp bệnh nhân nhanh hồi phục thể lực.
Lời khuyên cân bằng cho quá trình hồi phục
Sữa chua và thực phẩm lên men lành mạnh là những giải pháp hỗ trợ dinh dưỡng tuyệt vời giúp bảo vệ niêm mạc ruột, điều hòa miễn dịch và giảm bớt triệu chứng tiêu chảy do siêu vi trong giai đoạn điều trị sốt xuất huyết. Tuy nhiên, dinh dưỡng chỉ là một phần của quá trình chăm sóc toàn diện, người bệnh cần uống đủ nước, nghỉ ngơi tĩnh dưỡng và tuân thủ chặt chẽ chỉ định theo dõi của bác sĩ để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.
