Đau nhức đầu gối, lục khục khớp xương mỗi khi lên xuống cầu thang là nỗi ám ảnh của nhiều người trung niên và cao tuổi. Khi tìm kiếm giải pháp, nhiều người thường được truyền tai nhau sử dụng thực phẩm chức năng chiết xuất từ sụn vi cá mập với niềm tin "ăn gì bổ nấy", giúp mọc lại lớp sụn khớp đã bị bào mòn. Liệu viên uống sụn vi cá mập có thực sự mang lại phép màu tái tạo sụn khớp như lời đồn?
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu y khoa là: Không có chuyện sụn vi cá mập tái tạo hoàn toàn sụn khớp đã thoái hóa về trạng thái nguyên vẹn ban đầu. Thoái hóa khớp là bệnh lý mạn tính đặc trưng bởi các tổn thương cấu trúc khớp không thể đảo ngược [1]. Tuy nhiên, hoạt chất chính trong sụn cá là chondroitin sulfate có thể hỗ trợ giảm đau, cải thiện chức năng vận động và làm chậm tốc độ hẹp khe khớp nếu dùng đúng loại đạt chuẩn dược phẩm [2].
Bản chất của sụn cá và cơ chế tác động lên khớp
Khi nhắc đến tác dụng của sụn vi cá mập hay sụn các loài cá biển đối với xương khớp, y học thực chất đang nói đến hoạt chất chondroitin sulfate [3]. Đây là một hợp chất thuộc nhóm glycosaminoglycan, vốn phân bố rộng rãi trong các mô động vật và là thành phần cấu tạo chính của sụn khớp tự nhiên [3]. Trong cơ thể, chất này giúp ổn định các yếu tố sợi và tế bào của mô liên kết, đồng thời bôi trơn và bảo vệ các màng trong ổ khớp [3].
Khi khớp bị thoái hóa, sụn khớp bị mất đi, màng hoạt dịch bị viêm, xương dưới sụn biến đổi và hình thành các gai xương [2]. Lúc này, quá trình dị hóa (phá hủy) lấn át quá trình đồng hóa (xây dựng) tại mô khớp [1]. Việc bổ sung chondroitin sulfate nhắm vào việc lấy lại sự cân bằng giữa quá trình xây dựng và phá hủy này trong chất nền ngoại bào của sụn [2].
Cụ thể, trong các nghiên cứu trên dòng tế bào người, chondroitin sulfate giúp tăng tổng hợp collagen tuýp II và proteoglycan (những "viên gạch" tạo nên sụn khớp) [2]. Song song đó, chất này làm giảm hoạt động phá hủy của tế bào sụn bằng cách ức chế các enzyme tiêu protein và các yếu tố gây viêm, từ đó giảm sự chết tế bào sụn [1]. Ngoài ra, hoạt chất này còn tác động lên tế bào tạo xương ở vùng xương dưới sụn, giúp điều chỉnh tỷ lệ các chất sinh học theo hướng giảm tiêu xương [1].
Một khía cạnh thú vị khác là câu chuyện thiếu hụt gốc sulfate trong sụn khớp. Dù bệnh thoái hóa khớp làm mất đi lượng lớn proteoglycan của sụn, một nghiên cứu năm 2007 phân tích mẫu sụn khớp người cho thấy tỷ lệ disaccharide không gắn gốc sulfate chỉ chiếm trung bình 1-2% tổng lượng chondroitin sulfate [4]. Tỷ lệ này không hề tăng lên ở cả sụn thoái hóa giai đoạn sớm (điểm Mankin 2 và 3) lẫn giai đoạn tiến triển (điểm Mankin trên 3), chứng tỏ sụn khớp của người bệnh thoái hóa không bị thiếu hụt gốc sulfate như giả thuyết trước đó [4]. Trước đó, một thí nghiệm năm 1985 trên 8 con chó bị cắt dây chằng chéo trước để gây thoái hóa khớp thực nghiệm lại ghi nhận vùng giàu chondroitin sulfate trong sụn khớp bệnh lý có kích thước thủy động lực học lớn hơn so với khớp lành đối chứng [5]. Điều này cho thấy cấu trúc phân tử sụn thay đổi rất phức tạp khi bị bệnh, không đơn thuần chỉ là thiếu đâu bù đấy.
Nghiên cứu khoa học nói gì về hiệu quả của chondroitin từ sụn cá?
Dù chondroitin sulfate nguyên vẹn có kích thước phân tử lớn và tính axit nên có thể khó hấp thu qua đường tiêu hóa như ruột, các nhà khoa học đã tìm cách khắc phục và kiểm chứng hiệu quả qua nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng và lâm sàng [3].
Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã khảo sát việc uống chondrosine (một chất dẫn xuất từ chondroitin sulfate của sụn cá mập) trên mô hình chuột [3]. Kết quả cho thấy việc uống chondrosine giúp kích thích quá trình đưa gốc sulfate vô cơ (đánh dấu phóng xạ 35S) vào sụn chuột tốt hơn so với việc dùng chondroitin sulfate nguyên vẹn [3].
Do nguồn chondroitin sulfate từ cá mập ngày càng hạn chế, một nghiên cứu năm 2018 đã thử nghiệm chiết xuất hoạt chất này từ cá bơn (Scophthalmus maximus) để điều trị cho chuột bị thoái hóa khớp qua đường bơm dạ dày [6]. Kết quả trên chuột cho thấy chiết xuất từ cá bơn giúp bảo vệ sụn khớp, ức chế thoái hóa sụn và giảm sự chết rụng của tế bào sụn [6]. Xét nghiệm dịch khớp chuột cũng ghi nhận sự sụt giảm các chất gây viêm mạnh như interleukin-1, yếu tố hoại tử khối u alpha (TNF-alpha) và Prostaglandin E2, đồng thời giảm biểu hiện protein phá hủy sụn MMP-1 và tăng protein bảo vệ TIMP-1 [6].
Về hiệu quả trên người, một bài tổng quan công bố năm 2013 đã rà soát các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng, phân tích gộp và tổng quan hệ thống trên cơ sở dữ liệu MEDLINE từ tháng 1/1996 đến tháng 8/2012 [2]. Các thử nghiệm lâm sàng này báo cáo rằng chondroitin sulfate đường uống mang lại lợi ích trong việc giảm đau và cải thiện chức năng khớp [2]. Đặc biệt, các phân tích gộp về tác động thay đổi cấu trúc tại khớp gối cho thấy hoạt chất này tạo ra mức giảm nhỏ nhưng có ý nghĩa thống kê đối với tốc độ thu hẹp chiều rộng khe khớp [2].
Bên cạnh việc dùng đơn lẻ, xu hướng kết hợp chondroitin sulfate với các hoạt chất khác cũng được nghiên cứu nhưng cho kết quả trái chiều trên động vật. Một nghiên cứu năm 2022 trên chuột bị thoái hóa khớp gối (gây bệnh bằng cách tiêm monosodium iodoacetate) đã chia chuột thành 5 nhóm để so sánh [7]. Sau 2 tuần gây bệnh, chuột được cho dùng nước muối, curcumin đơn lẻ (20 mg/kg), chondroitin sulfate đơn lẻ (100 mg/kg), hoặc kết hợp cả hai (20 mg/kg curcumin cùng 100 mg/kg chondroitin sulfate) [7]. Kết quả nhóm kết hợp làm giảm đáng kể nồng độ chất gây viêm IL-1beta, enzyme phá hủy MMP-3 và hoạt tính SOD trong huyết thanh so với nhóm bệnh không điều trị [7]. Mô học sụn ở nhóm kết hợp cũng cho thấy sự phục hồi rõ rệt với hàm lượng collagen tuýp II cao hơn hẳn so với nhóm chỉ dùng từng chất riêng lẻ, thông qua việc ức chế con đường tín hiệu viêm NF-kappaB [7].
Ngược lại, sự kết hợp kinh điển giữa chondroitin và glucosamine lại gây thất vọng trong một thử nghiệm năm 2017 trên mô hình thỏ bị phẫu thuật gây thoái hóa khớp gối [8]. Những con thỏ này được cho dùng phác đồ kết hợp đạt chuẩn dược phẩm gồm chondroitin sulfate 1200 mg/ngày cộng với glucosamine sulfate 1500 mg/ngày, hoặc chondroitin sulfate 1200 mg/ngày cộng với glucosamine hydrochloride 1500 mg/ngày [8]. Kết quả cho thấy cả hai phác đồ kết hợp này đều thất bại trong việc cải thiện tổn thương sụn hay giảm viêm màng hoạt dịch ở thỏ [8]. Các phương pháp điều trị này cũng không làm thay đổi lượng chất trung gian gây viêm, không giảm tổng hợp enzyme metalloproteinase và không ngăn được sự sụt giảm mật độ khoáng xương dưới sụn ở động vật thí nghiệm [8].
Lợi ích thực tế và giới hạn của bằng chứng
Nhìn vào bức tranh toàn cảnh từ các nghiên cứu trên, lợi ích rõ ràng nhất của chondroitin sulfate là khả năng tác động chậm giúp giảm triệu chứng đau và cải thiện chức năng vận động ở bệnh nhân thoái hóa khớp [1]. Về mặt bảo vệ cấu trúc, hoạt chất này giúp làm chậm lại quá trình hẹp khe khớp gối, nhưng mức độ tác động là nhỏ [2].
Giới hạn lớn nhất của các bằng chứng hiện tại là phần lớn các cơ chế sửa chữa mô sụn ấn tượng hay sự kết hợp với curcumin, chiết xuất từ cá bơn mới chỉ dừng lại ở mô hình chuột và ống nghiệm [6]. Ngay cả trên động vật như thỏ, việc kết hợp liều cao chondroitin và glucosamine cũng không mang lại hiệu quả bảo vệ cấu trúc [8].
Hơn nữa, một bài tổng quan năm 2010 chỉ ra rằng khi so sánh đối đầu trực tiếp các loại chondroitin sulfate có nguồn gốc và độ tinh khiết khác nhau trên sụn khớp thoái hóa của người, các nhà khoa học phát hiện ra sự chênh lệch rõ rệt về tác dụng [1]. Sự khác biệt về chất lượng công thức hóa học hoặc các sai số trong thiết kế nghiên cứu chính là nguyên nhân dẫn đến kết quả kiểm soát đau và cải thiện cấu trúc không đồng nhất ở bệnh nhân [8].
Những hiểu lầm thường gặp về sụn vi cá mập
Hiểu lầm phổ biến nhất là coi sụn vi cá mập như "thần dược" giúp mọc lại lớp sụn mới thay thế cho phần sụn đã mòn vẹt. Như các tài liệu năm 2010 và 2013 đã khẳng định, thoái hóa khớp gây ra những tổn thương cấu trúc không thể đảo ngược [1]. Không một viên uống nào có thể biến một khớp gối đã biến dạng, mọc gai xương trở lại hoàn toàn lành lặn như thời trẻ [2].
Hiểu lầm thứ hai là mua bất kỳ loại thực phẩm chức năng sụn cá mập xách tay nào cũng có hiệu quả như nhau. Thực tế, các lợi ích giảm đau và làm chậm hẹp khe khớp được ghi nhận trong y văn chủ yếu đến từ chondroitin sulfate đạt "chuẩn dược phẩm" (pharmaceutical-grade) [2]. Các sản phẩm trôi nổi có nguồn gốc và độ tinh khiết khác nhau sẽ cho tác dụng rất khác biệt trên mô sụn người [1].
Hiểu lầm thứ ba là cứ kết hợp càng nhiều chất bổ khớp như glucosamine và chondroitin thì sụn càng nhanh lành. Nghiên cứu trên thỏ năm 2017 cho thấy ngay cả khi dùng loại đạt chuẩn dược phẩm với liều kết hợp chondroitin sulfate 1200 mg/ngày và glucosamine 1500 mg/ngày cũng không thể ngăn chặn tổn thương cấu trúc hay giảm viêm tại khớp trong mô hình thực nghiệm [8].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Dù chondroitin sulfate được xếp vào nhóm thuốc tác dụng chậm điều trị triệu chứng thoái hóa khớp có hồ sơ an toàn rất tốt, người dùng vẫn không nên tự ý sử dụng bừa bãi [1]. Bản thân hoạt chất này có tính axit và kích thước phân tử lớn, việc hấp thu qua hệ tiêu hóa như đường ruột vốn đã có những rào cản nhất định [3].
Những người có cơ địa dị ứng với hải sản, cá biển cần hết sức lưu ý vì nguồn chondroitin sulfate thường được chiết xuất từ sụn cá mập hoặc các loài cá biển như cá bơn [6]. Người cao tuổi có nhiều bệnh lý nền mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc người đang dùng nhiều loại thuốc điều trị bệnh khác cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa Cơ xương khớp trước khi bổ sung. Việc tự ý bỏ thuốc điều trị chính thống để chạy theo các viên uống sụn cá có thể khiến tình trạng viêm màng hoạt dịch và tổn thương xương dưới sụn tiến triển nặng hơn [1].
Gợi ý áp dụng thực tế cho người đau khớp
Để chăm sóc khớp thoái hóa hiệu quả và an toàn, người bệnh nên trao đổi trực tiếp với bác sĩ để lựa chọn các chế phẩm chứa chondroitin sulfate đạt chuẩn dược phẩm thay vì tự mua các sản phẩm truyền miệng không rõ độ tinh khiết [2]. Vì đây là nhóm hoạt chất có tác dụng chậm, người dùng cần kiên trì theo đúng liệu trình bác sĩ kê đơn, không nên kỳ vọng uống vài ngày là hết đau ngay [1].
Trong sinh hoạt hàng ngày, có thể kết hợp bổ sung các thực phẩm tự nhiên giàu chất chống viêm như nghệ (chứa curcumin) vào chế độ ăn cân bằng, bởi dữ liệu bước đầu trên động vật cho thấy sự phối hợp giữa curcumin và chondroitin sulfate hỗ trợ kháng viêm và bảo vệ collagen tuýp II của sụn khá tốt [7]. Bên cạnh đó, việc duy trì cân nặng hợp lý để giảm tải cho khớp gối, tập các bài vận động nhẹ nhàng và uống đủ nước sẽ giúp dịch khớp lưu thông, hỗ trợ nuôi dưỡng sụn khớp từ bên trong.
Tóm lại, chiết xuất chondroitin sulfate từ sụn cá là một giải pháp hỗ trợ có cơ sở khoa học giúp giảm đau, kháng viêm và làm chậm đà thoái hóa khớp [2]. Tuy nhiên, nó không thể tái tạo hoàn toàn sụn khớp đã hỏng và hiệu quả phụ thuộc rất lớn vào độ tinh khiết chuẩn dược phẩm của từng sản phẩm [1]. Người bệnh cần tỉnh táo trước các quảng cáo thổi phồng và luôn đồng hành cùng bác sĩ chuyên khoa để bảo vệ đôi chân của mình.
