Nhiều người gặp tình trạng bụng sôi ùng ục, đầy hơi hoặc tiêu chảy sau khi uống một ly sữa tươi thường hình dung rằng bản thân phải tuyệt đối tránh xa mọi thứ có chữ "lactose". Nỗi lo lắng này lớn đến mức khi cầm trên tay một vỉ thuốc tây và đọc thấy dòng chữ "tá dược lactose" trong tờ hướng dẫn sử dụng, không ít người đã ngần ngại không dám uống vì sợ tái phát cơn đau bụng.
Tuy nhiên, liệu lượng tá dược lactose vô cùng nhỏ bé trong các viên thuốc thông thường có thực sự đủ sức gây ra các triệu chứng rối loạn tiêu hóa như trong bữa ăn hàng ngày hay không? Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy phần lớn người trưởng thành bất dung nạp đường sữa hoàn toàn có thể dung nạp tốt lượng lactose có trong các chế phẩm thuốc tây mà không gặp bất kỳ trở ngại nào về mặt sức khỏe [1], [2].
Tá dược lactose là gì và tại sao lại có trong thuốc?
Trong quy trình sản xuất dược phẩm hiện đại, một viên thuốc không chỉ chứa mỗi hoạt chất điều trị. Để tạo nên hình dáng viên nén hay viên nang hoàn chỉnh, các nhà bào chế buộc phải thêm vào các chất trơ về mặt sinh học, được gọi chung là tá dược. Lactose là loại đường tự nhiên được chiết xuất phổ biến, sở hữu các đặc tính vật lý lý tưởng như độ trơn chảy tốt, độ nén thích hợp và đóng vai trò làm chất độn hoàn hảo [3]. Nhờ tính chất trơ về mặt dược lý học, tá dược này không can thiệp hay làm biến đổi hoạt tính của các dược chất chính [1].
Theo các khảo sát dược lý, lactose là loại tá dược phổ biến bậc nhất trong ngành công nghiệp dược phẩm [4], [5]. Ước tính có tới khoảng 60% đến 70% các loại thuốc lưu hành trên thị trường sử dụng loại đường này làm tá dược [6]. Người tiêu dùng có thể bắt gặp tá dược lactose ở hầu khắp các nhóm thuốc, từ thuốc giảm đau thông thường, thuốc tim mạch, thuốc nội tiết cho đến các thuốc chuyên khoa tiêu hóa và điều trị ung thư [1], [4], [5].
Dù hiện diện rất rộng rãi, vai trò của lactose trong viên thuốc hoàn toàn chỉ là chất mang hoặc chất độn định hình. Điểm mấu chốt nằm ở chỗ: khối lượng lactose có trong một viên thuốc tây thông thường rất thấp, thường chỉ ở mức vài trăm miligam hoặc ít hơn nhiều, khác xa với lượng lactose có trong một khẩu phần ăn uống thông thường hàng ngày [1].
Bất dung nạp lactose tác động lên đường ruột ra sao?
Hội chứng bất dung nạp lactose là tình trạng suy giảm khả năng tiêu hóa đường lactose – loại đường đôi chủ yếu có trong sữa và các chế phẩm từ sữa động vật [6]. Tình trạng này vô cùng phổ biến trên toàn cầu khi ảnh hưởng đến khoảng 70% dân số thế giới [4], [6], [5]. Sự phân bố này có sự khác biệt rõ rệt giữa các chủng tộc và khu vực địa lý khác nhau [7].
Ở người khỏe mạnh, ruột non sẽ tiết ra một loại men tiêu hóa có tên là lactase. Men này có nhiệm vụ phân cắt đường đôi lactose thành hai loại đường đơn là glucose và galactose để niêm mạc ruột dễ dàng hấp thu vào máu [8]. Khi cơ thể thiếu hụt men lactase, lượng lactose không được tiêu hóa sẽ di chuyển xuống đoạn ruột già [8]. Tại đây, các vi khuẩn đường ruột sẽ lên men lượng đường này, tạo ra các sản phẩm phụ như khí hydro, carbon dioxide và axit lactic [8].
Quá trình lên men này cùng với áp lực thẩm thấu hút nước vào lòng ruột sẽ kích thích nhu động ruột, dẫn tới các triệu chứng điển hình như đau quặn bụng, đầy trướng, sôi bụng, ợ hơi và tiêu chảy [6], [8]. Trong một số trường hợp, phản ứng này còn kéo theo các biểu hiện toàn thân khó chịu như đau mỏi cơ khớp hoặc phát ban ngoài da [4], [5], [8]. Ngoài nguyên nhân do suy giảm men tự nhiên theo tuổi tác hoặc bẩm sinh, tình trạng bất dung nạp này còn có thể đi kèm với nhiều bệnh lý viêm nhiễm đường ruột khác hoặc khởi phát sau một đợt dùng thuốc điều trị [7].
Các nghiên cứu nói gì về lượng tá dược cực nhỏ trong viên thuốc?
Để xác định liệu tá dược lactose có thực sự gây khởi phát triệu chứng ở người bệnh hay không, nhiều nhóm nghiên cứu y khoa trên thế giới đã tiến hành đánh giá thực nghiệm và phân tích dữ liệu lâm sàng.
Một nghiên cứu tổng quan công bố năm 2025 trên các bệnh nhân điều trị ung thư đã đo lường hàm lượng tá dược trong các dạng thuốc viên uống thường dùng [1]. Kết quả nghiên cứu xác định rằng hầu hết bệnh nhân có tiền sử bất dung nạp đường sữa đều có khả năng dung nạp một lượng lactose cao hơn đáng kể so với tổng lượng tá dược có trong liều thuốc tối đa hàng ngày [1]. Nhóm nghiên cứu kết luận rằng nếu người bệnh xuất hiện các biểu hiện khó chịu ở đường tiêu hóa sau khi uống thuốc, các tác dụng phụ của bản thân dược chất hoặc bệnh lý nền mới chính là nguyên nhân trực tiếp, thay vì đổ lỗi cho tá dược lactose [1].
Một công trình nghiên cứu tổng quan khác công bố năm 2018 tại Úc tập trung vào vấn đề quản lý cơn đau cấp tính ở những người có hội chứng bất dung nạp lactose [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng mặc dù có sự biến thiên lớn về mức độ nhạy cảm giữa các cá thể, phần lớn bệnh nhân đều dung nạp rất tốt lượng lactose nhỏ bé trong các chế phẩm dược phẩm [5]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận trường hợp thực tế có người bệnh khăng khăng đòi dùng thuốc giảm đau phối hợp codeine/ibuprofen loại không chứa lactose thay vì các loại khác, làm dấy lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ lạm dụng thuốc gây nghiện chỉ vì quá lo sợ tá dược [5].
Quan điểm này cũng được củng cố bởi một bài tổng quan y khoa công bố năm 2015, khẳng định bằng chứng hiện tại cho thấy lượng lactose trong phần lớn các loại thuốc không đủ để gây ra triệu chứng lâm sàng ở người bất dung nạp [2]. Theo quy tắc chung, các thuốc chứa tá dược lactose vẫn có thể sử dụng an toàn cho nhóm đối tượng này [2]. Dù vậy, nghiên cứu này cũng lưu ý rằng sự khác biệt về độ nhạy cảm giữa các cá nhân vẫn tồn tại trên thực tế [2].
Bên cạnh đó, các nhà khoa học cũng chỉ ra yếu tố tâm lý có tác động không nhỏ đến cảm giác khó chịu của người bệnh. Một nghiên cứu công bố năm 2009 lưu ý rằng hầu hết người bất dung nạp đều chịu được lượng nhỏ lactose, nhưng hiệu ứng "nocebo" (hiện tượng tâm lý tiêu cực khiến người bệnh cảm thấy khó chịu do dự đoán trước về tác hại) cần phải được tính đến [3]. Khi người bệnh biết rõ lượng tá dược trong thuốc là cực kỳ thấp và không đáng kể, tâm lý lo lắng sẽ giảm bớt và các triệu chứng tiêu hóa giả định cũng biến mất [3].
Tuy nhiên, không phải mọi góc nhìn đều hoàn toàn xem nhẹ tá dược này. Một nghiên cứu công bố năm 2009 sử dụng phương pháp sắc ký lỏng hiệu năng cao (HPLC) để định lượng lactose ẩn trong các thuốc điều trị bệnh đường tiêu hóa [4]. Các tác giả ghi nhận lactose hiện diện trong rất nhiều loại thuốc tiêu hóa với mức hàm lượng mà họ cho rằng có thể đóng góp vào việc thúc đẩy triệu chứng ở những bệnh nhân có cơ địa đặc biệt nhạy cảm [4]. Nghiên cứu này bày tỏ lo ngại khi lượng tá dược cụ thể thường không được liệt kê chi tiết trong danh mục dược quốc gia hay tờ hướng dẫn sử dụng, khiến bác sĩ kê đơn dễ bỏ sót [4].
Thực trạng minh bạch thông tin về tá dược trên nhãn thuốc
Một trong những rào cản lớn nhất đối với việc kiểm soát lượng tá dược đưa vào cơ thể nằm ở sự thiếu minh bạch thông tin trên bao bì dược phẩm. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2025 đã khảo sát 651 nhân viên y tế (gồm 54,68% bác sĩ, 34% dược sĩ và 10,9% chuyên gia dinh dưỡng) về mức độ hiểu biết đối với tá dược lactose [6]. Kết quả cho thấy chỉ có 58% nhân viên y tế biết về sự có mặt của tá dược lactose trong phần lớn thuốc tây, và 45% không nghĩ rằng việc dùng thuốc chứa tá dược này có thể gây ảnh hưởng tới người bất dung nạp [6].
Đáng chú ý hơn, khi nhóm tác giả tiến hành rà soát 635 tờ hướng dẫn sử dụng thuốc đính kèm, họ phát hiện có đến 50% số thuốc có chứa lactose [6]. Thế nhưng, chỉ có 25,35% trong số các tờ hướng dẫn này ghi rõ hàm lượng lactose cụ thể là bao nhiêu miligam [6]. Việc thiếu vắng con số định lượng chi tiết gây ra nhiều khó khăn cho các nhân viên y tế trong việc tư vấn chính xác, đồng thời gián tiếp làm gia tăng nỗi hoang mang cho người bệnh khi tìm đọc thông tin [6].
Chính vì vậy, các nhà nghiên cứu đã thiết lập các lưu đồ hướng dẫn dành riêng cho dược sĩ lâm sàng để xử lý và tư vấn khi cấp phát thuốc chứa tá dược lactose cho người bệnh, giúp phân biệt rõ giữa tác dụng phụ của thuốc và phản ứng bất dung nạp [1].
Hiểu lầm thường gặp: Cứ thấy đau bụng là do tá dược?
Một sai lầm rất phổ biến trong cộng đồng là quy kết mọi cơn đau bụng, chướng bụng sau khi uống thuốc cho tá dược lactose. Khi gặp phản ứng khó chịu, người bệnh thường có xu hướng đọc kỹ tờ hướng dẫn, nhìn thấy chữ "lactose" và vội vã kết luận mình bị "dị ứng" hay "bất dung nạp" tá dược của viên thuốc.
Trên thực tế, lượng lactose trong một viên thuốc nén thông thường hiếm khi vượt quá vài trăm miligam, tức là nhỏ hơn hàng chục đến hàng trăm lần so với một ly sữa tươi chứa khoảng 12.000 miligam lactose. Hầu hết đường ruột của người trưởng thành bị thiếu men lactase vẫn có thể chuyển hóa êm thấm một lượng đường vi mô này mà không phát sinh bọt khí hay kích ứng đáng kể [1], [3], [5], [2].
Nguyên nhân thực sự khiến bạn bị rối loạn tiêu hóa khi uống thuốc đa phần đến từ chính bản thân hoạt chất điều trị [1]. Rất nhiều loại dược phẩm, điển hình là kháng sinh, thuốc kháng viêm không steroid hay thuốc chống ung thư, có tác dụng phụ trực tiếp gây kích ứng niêm mạc dạ dày hoặc làm xáo trộn hệ vi sinh đường ruột [1]. Bên cạnh đó, các bệnh lý đường tiêu hóa sẵn có hoặc chính tâm lý căng thẳng, lo sợ tác dụng phụ cũng là thủ phạm gây ra cảm giác đau quặn bụng [1], [3], [7]. Do đó, việc tự ý ngưng các thuốc điều trị quan trọng vì nghi ngờ tá dược lactose là một quyết định thiếu căn cứ khoa học và có thể gây nguy hiểm cho quá trình điều trị [1], [5].
Những nhóm đối tượng nào cần phải thực sự thận trọng?
Dù tá dược lactose được chứng minh là an toàn cho đại đa số người trưởng thành, vẫn có những nhóm đối tượng đặc biệt cần phải hết sức cẩn trọng hoặc tuyệt đối tránh sử dụng.
Đối tượng đầu tiên và nghiêm ngặt nhất là bệnh nhân mắc bệnh galactosemia (rối loạn chuyển hóa đường galactose bẩm sinh) [8]. Đây là một bệnh lý di truyền hiếm gặp khiến cơ thể hoàn toàn không thể xử lý được galactose – một thành phần tạo nên đường đôi lactose. Ở nhóm bệnh nhân này, việc tiếp xúc với lactose là một chống chỉ định tuyệt đối vì có thể đe dọa trực tiếp đến tính mạng [8].
Nhóm đối tượng thứ hai là trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ bị bất dung nạp đường lactose [8]. Hệ tiêu hóa non nớt của trẻ em chuyển hóa lactose kém hiệu quả do thiếu hụt men lactase trầm trọng, dẫn đến sự tích tụ nhanh chóng của axit lactic, khí hydro và khí carbon dioxide [8]. Trẻ có thể gặp phải các cơn đau bụng dữ dội, đầy hơi, trướng bụng và tiêu chảy phân nước [8]. Nguy hiểm hơn, phản ứng bất dung nạp ở trẻ nhỏ đôi khi diễn tiến rất nặng và kéo dài, dễ đẩy bệnh nhi vào các biến chứng nguy hiểm như mất nước nghiêm trọng, loạn khuẩn ruột và toan chuyển hóa [8]. Do đó, các tài liệu y khoa khuyến cáo không nên sử dụng tá dược lactose cho trẻ nhỏ bị bất dung nạp men này [8].
Ngoài ra, đối với những bệnh nhân trưởng thành mắc hội chứng bất dung nạp ở mức độ cực kỳ nhạy cảm hoặc những người phải uống cùng lúc rất nhiều loại thuốc nén khác nhau mỗi ngày, lượng lactose tích lũy từ nhiều viên thuốc gộp lại có thể chạm tới ngưỡng kích thích đường ruột [4], [5]. Với các trường hợp này, việc rà soát và đánh giá tổng lượng phơi nhiễm lactose hàng ngày là điều cần thiết [5].
Giải pháp và cách xử trí trong thực tế
Đối với những người có cơ địa nhạy cảm hoặc có chỉ định bắt buộc phải kiêng lactose, ngành công nghiệp dược phẩm hiện nay đã phát triển nhiều chất thay thế lý tưởng trong công thức thuốc. Các chất độn như tinh bột, canxi hydro photphat khan, erythritol và bột cellulose vi tinh thể hoàn toàn có thể thay thế lactose [8]. Những tá dược thay thế này có đặc tính trơn chảy tương tự lactose, giúp viên thuốc rã nhanh và phù hợp tuyệt vời cho các dạng thuốc nhi khoa hoặc các chế phẩm không chứa lactose [8].
Để sử dụng thuốc an toàn và không phải chịu đựng nỗi lo lắng vô hình, người bệnh có thể áp dụng các bước thực tế sau:
Thứ nhất, hãy chủ động trao đổi với bác sĩ điều trị hoặc dược sĩ cấp phát về tiền sử bất dung nạp đường sữa của mình [1], [4]. Bác sĩ có thể hỗ trợ tra cứu thành phần tá dược và chỉ định các biệt dược thay thế hoàn toàn không chứa lactose (lactose-free) nếu cần thiết và nếu có sẵn trên thị trường [4], [3], [2].
Thứ hai, trong trường hợp loại thuốc điều trị đó là bắt buộc, không có chế phẩm thay thế không chứa lactose và người bệnh vẫn xuất hiện các triệu chứng đường ruột khó chịu, phương án bổ sung men lactase ngoại sinh theo từng cá thể có thể được áp dụng để hỗ trợ đường ruột tiêu hóa lượng đường này [3].
Thứ ba, không tự ý ngừng uống các thuốc kê đơn điều trị bệnh nền tim mạch, ung thư, đái tháo đường hay thuốc giảm đau chỉ vì nhìn thấy chữ lactose trên vỏ hộp [1], [5]. Việc bỏ thuốc có thể dẫn đến hậu quả sức khỏe nghiêm trọng hơn rất nhiều so với những khó chịu thoáng qua ở đường ruột [5].
Nhìn chung, tá dược lactose trong các viên thuốc tây chỉ tồn tại ở một lượng cực kỳ nhỏ và hoàn toàn nằm trong ngưỡng chịu đựng của đại đa số người bất dung nạp đường sữa [1], [5], [2]. Người bệnh không nên quá hoang mang hay để tâm lý lo sợ làm gián đoạn liệu trình điều trị của bản thân [1], [3]. Khi có bất kỳ dấu hiệu bất thường nào ở hệ tiêu hóa, hãy tham khảo ý kiến của bác sĩ để tìm ra đúng nguyên nhân thay vì vội vàng đổ lỗi cho viên thuốc [1].
