Nỗi niềm chung của những người nhịn ăn ngắt quãng

Nhiều người khi mới bắt đầu chế độ nhịn ăn gián đoạn, chẳng hạn như nhịn ăn 16 tiếng hoặc 24 tiếng, thường gặp phải một triệu chứng rất kỳ lạ nhưng quen thuộc: các ngón tay và ngón chân bắt đầu buốt lạnh, có lúc có cảm giác như bị tê buốt dù nhiệt độ phòng vẫn ở mức bình thường. Ngay cả khi đã trùm chăn ấm hay mang thêm tất len mỏng, bàn tay và bàn chân vẫn toát ra cảm giác lạnh ngắt khiến không ít người lo lắng rằng liệu bản thân có đang bị rối loạn tuần hoàn hay mắc bệnh lý nghiêm trọng nào không.

Thực tế, câu trả lời trực tiếp cho hiện tượng này chính là cơ chế co thắt mạch máu ngoại biên kết hợp với sự điều chỉnh giảm nhẹ thân nhiệt nhằm tiết kiệm năng lượng. Khi năng lượng từ bữa ăn không còn được nạp đều đặn, cơ thể sẽ tự động chuyển sang chế độ tiết kiệm nhiệt lượng tối đa. Bằng cách giảm lượng máu lưu thông đến lớp da ngoài cùng và các chi xa xôi, dòng máu ấm áp được ưu tiên giữ chặt tại khu vực ngực, bụng và não bộ để duy trì sự sống.

Cơ chế điều hòa thân nhiệt cốt lõi của cơ thể

Cơ thể con người là một hệ sinh học đẳng nhiệt với khả năng điều hòa thân nhiệt trung tâm vô cùng chặt chẽ [1]. Ở điều kiện bình thường, nhiệt độ trung tâm luôn được duy trì ổn định quanh ngưỡng 37 độ C, và việc bảo tồn mức nhiệt cao này đóng vai trò sống còn đối với sự tồn tại của con người [1]. Để giữ vững trạng thái cân bằng nội môi đó, hệ thần kinh điều hòa nhiệt nằm tại vùng dưới đồi liên tục theo dõi và kích hoạt các phản ứng phòng vệ sinh lý khi môi trường hoặc nguồn nhiệt bên trong thay đổi [2], [1].

Các tuyến phòng thủ điều nhiệt chính yếu của con người bao gồm phản xạ đổ mồ hôi, co thắt mạch máu shunt động tĩnh mạch và run rẩy sinh nhiệt [3]. Mỗi phản ứng điều nhiệt đều có một ngưỡng nhiệt độ kích hoạt riêng biệt [3]. Khi cơ thể cảm nhận được nguy cơ mất cân bằng nhiệt hoặc nguồn năng lượng chuyển hóa sụt giảm, co mạch ngoại vi chính là phản ứng đầu tiên được huy động để bảo vệ khoang nhiệt trung tâm.

Nguyên lý hoạt động của hệ tuần hoàn nhiệt có thể chia thành hai vùng riêng biệt: khoang trung tâm (bao gồm các cơ quan nội tạng quan trọng như tim, phổi, não, gan) và khoang ngoại vi (gồm các lớp biểu bì da, mô dưới da và tứ chi). Vùng trung tâm cần duy trì nhiệt độ cao và ổn định, trong khi vùng ngoại vi có thể biến thiên nhiệt độ trong phạm vi rộng hơn rất nhiều tùy thuộc vào nhiệt độ xung quanh và trạng thái chuyển hóa của cơ thể [3], [4].

Vì sao tay chân lại trở thành "vật tế thần" khi nhịn ăn?

Trong quá trình nhịn ăn, quá trình sinh nhiệt qua con đường chuyển hóa tiêu hóa thức ăn không còn diễn ra. Cơ thể nhận biết rằng không có nhiên liệu mới nạp vào để bù đắp cho lượng nhiệt bị tiêu hao tự nhiên ra bên ngoài. Để ngăn ngừa sự tụt giảm nhiệt lượng cốt lõi, hệ thần kinh lập tức kích hoạt phản xạ co mạch ngoại vi, đặc biệt là các mạch máu dưới da và mạng lưới mao mạch ở bàn tay, bàn chân [3], [1].

Co mạch làm thu hẹp đường kính của các tiểu động mạch và mạch nối động tĩnh mạch ở chi [3]. Khi các ống dẫn máu này thắt chặt lại, lưu lượng máu ấm từ tim bơm đến các đầu ngón tay, ngón chân sẽ giảm đi đáng kể. Máu mang theo nhiệt độ bị ngăn bớt việc di chuyển ra lớp biểu bì ngoài cùng, nhờ đó làm chậm lại quá trình truyền nhiệt trực tiếp ra không khí xung quanh [5].

Tuy nhiên, cái giá phải trả cho việc bảo vệ thân nhiệt vùng trung tâm chính là sự giảm sút nhiệt lượng đo được tại vùng ngoại biên [5]. Khi lưu lượng máu ấm giảm mạnh, lớp mô mỡ và cơ ở bàn chân, bàn tay nhanh chóng thích ứng với nhiệt độ môi trường, tạo nên cảm giác lạnh cóng cục bộ mà người nhịn ăn thường xuyên cảm nhận được.

Bằng chứng khoa học về sự sụt giảm nhiệt lượng và khối lượng cơ thể

Cơ chế giữ nhiệt qua co mạch và sự phản ứng của cơ thể khi thiếu hụt năng lượng đã được chứng minh qua nhiều nghiên cứu thực nghiệm chặt chẽ trên người.

Một nghiên cứu thực hiện năm 1990 trên 10 bệnh nhân trẻ tuổi và trung niên bị sụt giảm ít nhất 10% trọng lượng cơ thể do bệnh tật đã cung cấp những phát hiện quan trọng về chuyển hóa nhiệt [6]. Các đối tượng nghiên cứu được kích thích làm mát bằng bộ đồ chuyên dụng bơm nước ở 28 độ C rồi hạ xuống 23 độ C, trước và sau khi được phục hồi thể trọng (mức tăng cân trung bình đạt 7,2 kg, độ lệch chuẩn 1,2 kg, p < 0,001) [6]. Kết quả cho thấy trước khi hồi phục cân nặng, cơ thể hoàn toàn không thể tăng tốc độ chuyển hóa để phản ứng lại với kích thích lạnh, dù nhiệt độ trung tâm bắt đầu giảm xuống [6].

Nghiên cứu này cũng chỉ ra rằng cơ chế co mạch ngoại vi là phương tiện chính để bảo tồn nhiệt lượng, và hoạt động co mạch này vẫn diễn ra tương tự nhau trước và sau khi tăng cân [6]. Khi truyền thử adrenaline với liều 25 ng/kg/phút, phản ứng sinh nhiệt không hề bị triệt tiêu, cho thấy sự khiếm khuyết trong việc sinh nhiệt khi thiếu hụt năng lượng là do cơ chế kiểm soát trung ương của hệ điều hòa nhiệt bị thay đổi, chứ không phải do các mô mất khả năng đáp ứng [6]. Khi trọng lượng cơ thể được hồi phục, khả năng sinh nhiệt thích ứng với lạnh mới trở lại bình thường [6].

Cơ chế co mạch giúp giữ ổn định thân nhiệt trung tâm trong khi nhiệt lượng ngoại biên liên tục sụt giảm cũng được một nghiên cứu năm 1993 làm sáng tỏ trên 6 tình nguyện viên khỏe mạnh [5]. Khi nhiệt độ trung tâm hạ xuống và kích hoạt phản xạ co mạch, nhiệt độ trung tâm giảm 1,0 ± 0,2 độ C trong 1 giờ đầu trước co mạch, nhưng chỉ giảm thêm 0,4 ± 0,3 độ C trong suốt 3 giờ tiếp theo [5]. Mặc dù nhiệt độ lõi gần như đứng yên, tổng nhiệt lượng đo được tại chi dưới (chân) vẫn tiếp tục sụt giảm tới 49 ± 18 kcal trong 3 giờ sau khi co mạch xuất hiện [5]. Điều này chứng minh rằng co mạch ngoại vi thực hiện nhiệm vụ cô lập nhiệt chuyển hóa ở vùng trung tâm, khiến các chi mất nhiệt liên tục để giữ cho phần lõi không bị hạ thân nhiệt [5].

Bên cạnh đó, chỉ số khối cơ thể (BMI) cũng có ảnh hưởng trực tiếp đến phản ứng điều nhiệt, như kết quả từ một nghiên cứu năm 2016 trên 60 bệnh nhân trải qua phẫu thuật nội soi ổ bụng [2]. Bệnh nhân được chia thành 4 nhóm theo chỉ số BMI: dưới 24,9; từ 25 đến 39,9; từ 40 đến 49,9; và trên 50 [2]. Nghiên cứu phát hiện ra rằng ở những người có BMI cao hơn, ngưỡng kích hoạt co mạch xuất hiện muộn hơn và nhiệt độ màng nhĩ phản ánh nhiệt độ trung tâm được bảo vệ tốt hơn đáng kể so với những người có BMI dưới 24,9 [2]. Người có lớp mỡ dày hơn sở hữu khả năng bảo toàn thân nhiệt tự nhiên tốt hơn khi đối mặt với các ức chế sinh lý [2].

Lợi ích bảo tồn và giới hạn của các dữ liệu hiện có

Dưới góc nhìn tiến hóa và sinh lý học, việc hạ nhẹ thân nhiệt ngoại vi và co mạch khi đang đói là một chiến lược thích nghi thông minh của cơ thể. Bằng cách giảm mất nhiệt qua da, cơ thể không bắt buộc phải tiêu tốn một lượng calo quý giá từ nguồn glycogen hay mỡ dự trữ chỉ để đốt nóng tứ chi. Toàn bộ năng lượng chuyển hóa cơ bản được tập trung nuôi dưỡng các tế bào não và duy trì nhịp đập của cơ tim [1], [5].

Tuy nhiên, các dữ liệu lâm sàng cũng cho thấy rõ những giới hạn nhất định. Nhiều nghiên cứu về cơ chế điều nhiệt và co mạch ngoại vi được quan sát trong các điều kiện ức chế đặc biệt như gây mê, phẫu thuật lạnh hoặc trên các bệnh nhân suy dinh dưỡng nặng sụt cân bệnh lý [3], [4], [6], [5]. Dù nguyên lý sinh lý học của phản xạ co mạch ngoại vi và điều nhiệt trung tâm là đồng nhất ở mọi cá thể người bình thường [1], mức độ lạnh chi ở người khỏe mạnh áp dụng nhịn ăn gián đoạn trong vài giờ hàng ngày có thể dao động tùy theo nhiệt độ môi trường, lượng nước uống vào và mức độ vận động thể chất.

Những hiểu lầm thường gặp khi bị lạnh tay chân lúc nhịn ăn

Một hiểu lầm hết sức phổ biến là cho rằng cảm giác lạnh tay chân là dấu hiệu cảnh báo cơ thể bị tụt huyết áp nghiêm trọng hay suy nhược tuần hoàn cấp tính. Trên thực tế sinh lý, phản xạ co mạch ngoại vi do hệ thần kinh chi phối là bằng chứng cho thấy cơ chế tự bảo vệ của cơ thể đang hoạt động hoàn toàn chính xác [3], [6]. Tim vẫn bơm máu đều đặn đến các cơ quan trọng yếu, và huyết áp trung tâm vẫn được kiểm soát để đảm bảo tưới máu các tạng cốt lõi [5].

Một sai lầm khác là vội vàng uống các loại nước đường, đồ uống ngọt hoặc ăn đồ ăn vặt ngay khi thấy tay chân se lạnh vì nghĩ rằng mình bị hạ đường huyết nặng. Nếu bạn không có các triệu chứng đi kèm như vã mồ hôi lạnh toàn thân, run rẩy không kiểm soát, hoa mắt chóng mặt hay lú lẫn, thì hiện tượng lạnh đầu ngón tay đơn thuần chỉ là phản ứng giữ nhiệt chuyển hóa của cơ thể trước sự vắng mặt của thức ăn [3], [1].

Ngoài ra, không ít người lầm tưởng rằng chỉ cần bật máy sưởi thật nóng là có thể giải quyết được tình trạng này. Khi cơ chế co mạch trung tâm đang được duy trì để cô lập nhiệt, việc sưởi ấm bên ngoài mà không có nguồn nhiệt nội sinh bổ sung đôi khi chỉ đem lại cảm giác ấm tạm thời trên bề mặt da, trong khi bàn chân và bàn tay vẫn có thể nhanh chóng bị lạnh trở lại nếu lượng máu ngoại vi chưa được mở rộng hoàn toàn [4], [5].

Những nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng

Mặc dù co mạch bảo tồn nhiệt là hiện tượng tự nhiên, hạ thân nhiệt và lạnh chi kéo dài có thể gây ra những nguy cơ bất lợi trên một số nhóm đối tượng nhất định:

  • Người có chỉ số BMI thấp hoặc suy dinh dưỡng: Những người có thể trạng quá gầy gò hoặc mới sụt cân nhiều do ốm đau thường có cơ chế điều nhiệt kém nhạy bén hơn, khả năng tăng chuyển hóa để bù đắp nhiệt khi bị lạnh bị suy giảm [2], [6]. Việc hạ nhiệt kéo dài có thể làm giảm khả năng phối hợp thần kinh cơ và ảnh hưởng đến chức năng nhận thức [6].
  • Người cao tuổi: Người lớn tuổi thường có phản xạ co mạch và điều nhiệt kém linh hoạt, khối cơ bắp ít hơn nên nguy cơ bị hạ thân nhiệt thực sự trong thời gian nhịn đói cao hơn người trẻ [6].
  • Người mắc bệnh lý mạch máu hoặc tim mạch: Hạ nhiệt độ kéo dài gây căng thẳng không cần thiết cho hệ tuần hoàn, làm tăng giải phóng catecholamine trong huyết tương và có thể gây nguy cơ thiếu máu cục bộ cơ tim [4]. Những người có tiền sử bệnh tim mạch nên tránh để cơ thể bị lạnh buốt kéo dài.

Nếu bạn đang có bệnh nền mạn tính, đang điều trị bằng thuốc hoặc nghi ngờ bản thân bị rối loạn chuyển hóa, hãy luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi bắt đầu hoặc tiếp tục áp dụng các phác đồ nhịn ăn nghiêm ngặt.

Gợi ý áp dụng thực tế để giữ ấm cơ thể khi nhịn ăn

Để giảm thiểu sự khó chịu do lạnh cóng tay chân mà vẫn duy trì được thời gian nhịn ăn mong muốn, bạn có thể thực hiện một số bước chăm sóc đơn giản:

  • Giữ ấm cục bộ từ bên ngoài: Hãy chủ động mang tất chân dày, găng tay mỏng hoặc ngâm chân vào nước ấm trong những giờ cuối cùng của chu kỳ nhịn ăn. Việc ngăn thất thoát nhiệt thụ động giúp các đầu mút dây thần kinh ở chi bớt nhạy cảm với nhiệt độ môi trường xung quanh.
  • Uống nước ấm hoặc trà thảo mộc không calo: Trong giờ nhịn ăn, hãy thay thế nước lạnh bằng nước lọc ấm hoặc trà gừng, trà quế không đường. Lượng nước ấm đi vào khoang tiêu hóa sẽ cung cấp một lượng nhiệt vật lý trực tiếp cho khoang trung tâm, làm dịu phản xạ co mạch ngoại vi mà không làm phá vỡ trạng thái nhịn ăn.
  • Vận động nhẹ nhàng tại chỗ: Các động tác xoay cổ tay, vẩy ngón tay, đi bộ chậm rãi hoặc tập vài động tác kéo giãn cơ thể sẽ kích thích cơ bắp hoạt động nhẹ, thúc đẩy quá trình lưu thông máu về phía các chi và tạo ra một lượng nhiệt chuyển hóa nhỏ.
  • Bổ sung đủ chất khi vào khung giờ ăn: Trong khung giờ được phép ăn, hãy đảm bảo nạp đủ năng lượng và các chất dinh dưỡng thiết yếu từ bữa ăn cân bằng, tránh việc cắt giảm calo quá mức khiến cơ thể rơi vào tình trạng thiếu hụt năng lượng mãn tính dẫn đến rối loạn điều hòa nhiệt [6].

Cảm giác lạnh cóng tay chân trong các khung giờ nhịn ăn thực chất là lời nhắc nhở sinh động về cách cơ thể chúng ta liên tục điều chỉnh dòng chảy tuần hoàn để bảo tồn sự sống và nhiệt lượng. Việc hiểu rõ bản chất của hiện tượng co mạch ngoại vi sẽ giúp bạn bớt âu lo, chủ động giữ ấm cơ thể hợp lý và có thể duy trì lối sống lành mạnh một cách an toàn và bền vững nhất.