Nhiều phụ nữ sau sinh muốn cắt giảm tinh bột để nhanh lấy lại vóc dáng. Thói quen này làm dấy lên lo ngại rằng kiêng carbohydrate có thể khiến tâm trạng sa sút và làm trầm cảm nặng hơn.
Hiện tại, chưa có bằng chứng khoa học khẳng định cắt tinh bột làm trầm cảm sau sinh nặng hơn [1]. Mối liên hệ giữa carbohydrate và tâm trạng sau sinh mới dừng lại ở mức giả thuyết sinh học, thiếu thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên sản phụ [4, 5].
Giả thuyết về tinh bột, insulin và serotonin
Mối liên hệ giữa tinh bột và khí sắc bắt nguồn từ giả thuyết về dẫn truyền thần kinh serotonin trong não bộ [4, 5]. Tinh bột kích thích tiết insulin, giúp tăng vận chuyển axit amin tryptophan vào não để tổng hợp serotonin [4, 5].
Nồng độ insulin trong thai kỳ tăng dần và có thể tăng gấp đôi vào ba tháng cuối [2]. Sau khi sinh, mức insulin sụt giảm đột ngột [2]. Một số nhà khoa học đưa ra giả thuyết rằng sự tụt giảm insulin nhanh chóng này làm giảm sản xuất serotonin não bộ, từ đó góp phần gây ra các rối loạn khí sắc sau sinh [2]. Tuy nhiên, đây vẫn chỉ là một giả thuyết lý thuyết chưa được chứng minh trên lâm sàng [2].
Nghiên cứu thực tế nói gì về tinh bột và trầm cảm sau sinh?
Bằng chứng tổng quan hiện nay chưa ghi nhận mối liên hệ rõ ràng giữa lượng tiêu thụ carbohydrate và trầm cảm sau sinh [1].
Một bài tổng quan năm 2022 chỉ ra rằng các dữ liệu khoa học chưa tìm thấy mối liên quan giữa việc nạp carbohydrate và chứng trầm cảm sau sinh [1]. Nghiên cứu can thiệp bữa ăn giàu tinh bột để cải thiện khí sắc chủ yếu thực hiện trên nhóm phụ nữ mắc hội chứng tiền kinh nguyệt (PMS), không phải sản phụ sau sinh [3]. Cụ thể, thử nghiệm năm 1989 trên 19 bệnh nhân PMS cho thấy bữa tối giàu carbohydrate giúp cải thiện điểm số trầm cảm trong pha hoàng thể muộn [3]. Dù vậy, kết quả ở hội chứng tiền kinh nguyệt không thể đại diện cho cơ chế phức tạp ở phụ nữ sau sinh [5, 6].
Thay vào đó, trầm cảm sau sinh chịu tác động từ nhiều yếu tố sinh học và dinh dưỡng khác:
- Trầm cảm sau sinh ảnh hưởng khoảng 10% đến 16% phụ nữ, thậm chí lên tới 20% trong giai đoạn chu sinh [1, 2, 3].
- Biến động mạnh mẽ của trục nội tiết steroid, peptide, testosterone và estrogen sau khi sinh đóng vai trò lớn trong thay đổi khí sắc [3, 7].
- Sự thiếu hụt các vi chất dinh dưỡng thiết yếu như folate, vitamin B-12, canxi, sắt, selen, kẽm và axit béo omega-3 làm tăng nguy cơ rối loạn tâm trạng chu sinh [4].
- Tăng cân quá mức trong thai kỳ liên quan đến suy giảm chức năng dopamine và làm tăng nguy cơ lo âu, trầm cảm sau sinh trong các mô hình thực nghiệm [5].
- Nồng độ oxytocin trong quá trình cho con bú không có sự khác biệt rõ rệt giữa phụ nữ bị trầm cảm, lo âu và người bình thường qua theo dõi ở 222 bà mẹ [6].
Hiểu lầm thường gặp về tinh bột và tâm trạng
Nhiều người tin rằng ăn nhiều đường và carbohydrate tinh chế giúp não hưng phấn và giải tỏa căng thẳng. Các bằng chứng khoa học đã bác bỏ quan niệm này, đồng thời chỉ ra tiêu thụ nhiều đường có thể làm tăng cảm giác mệt mỏi [1].
Ở chiều ngược lại, việc kiêng khem tinh bột quá mức cũng có thể gây ảnh hưởng xấu tới chuyển hóa năng lượng của cơ thể [1]. Dù chế độ ăn có chỉ số đường huyết (GI) cao từng được quan sát thấy đi kèm với ít triệu chứng trầm cảm hơn ở một số phụ nữ trẻ độ tuổi sinh sản, chế độ ăn nhiều carb tinh chế ở các nhóm đối tượng khác lại cho thấy tác động tiêu cực [1]. Carbohydrate không phải yếu tố duy nhất hay mang tính quyết định đối với sức khỏe tinh thần [1, 5].
Điều chưa biết
Khoa học hiện vẫn chưa trả lời được các câu hỏi then chốt sau:
- Mức cắt giảm tinh bột cụ thể (như chế độ ăn keto hay low-carb) tác động ra sao đến nồng độ serotonin của sản phụ.
- Tăng cường carbohydrate phức hợp trong khẩu phần sau sinh có thực sự hỗ trợ phòng ngừa hoặc điều trị trầm cảm hay không.
- Sự sụt giảm insulin sau sinh tác động độc lập hay chỉ là yếu tố phụ bên cạnh sự biến đổi của các hormone sinh dục và glucocorticoid [3, 4, 7].
Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn sau sinh?
Phụ nữ sau sinh cần đặc biệt cẩn trọng trước khi áp dụng các chế độ ăn cắt giảm tinh bột nghiêm ngặt:
- Sản phụ có tiền sử hoặc đang có dấu hiệu trầm cảm, lo âu sau sinh [1, 3].
- Phụ nữ đang cho con bú, do nhu cầu năng lượng và chuyển hóa đòi hỏi nguồn dưỡng chất đầy đủ [1, 8].
- Người có thể trạng suy nhược, thiếu máu hoặc thiếu hụt các vi chất như sắt, folate, vitamin nhóm B [4].
Cách áp dụng thực tế
Phụ nữ sau sinh không nên tự ý cắt bỏ hoàn toàn nhóm tinh bột để giảm cân cấp tốc. Thay vì dùng carbohydrate tinh chế nhiều đường, sản phụ nên duy trì carbohydrate phức hợp kết hợp đa dạng thực phẩm [1].
Khẩu phần cần đảm bảo đủ chất đạm, axit béo omega-3, cùng các khoáng chất như sắt, kẽm, canxi và các vitamin nhóm B [4]. Nếu xuất hiện các triệu chứng buồn bã kéo dài, mất hứng thú hoặc kiệt sức, sản phụ cần đi khám tại cơ sở y tế để được đánh giá chuyên khoa, không nên tự chữa trị bằng việc thay đổi chế độ ăn.
Trầm cảm sau sinh là rối loạn phức tạp liên quan đến nội tiết và dinh dưỡng tổng thể [1, 3]. Cắt tinh bột chưa có bằng chứng làm trầm cảm nặng hơn, nhưng ăn uống cân bằng vẫn là nền tảng an toàn nhất cho người mẹ.





