Sau ca làm việc nặng hoặc buổi tập thể lực kéo dài, cơ bắp thường rơi vào trạng thái cạn kiệt năng lượng dự trữ. Nhiều người áp dụng chế độ ăn ít tinh bột (low-carb) băn khoăn liệu thói quen này có làm chậm thời gian phục hồi cơ bắp hay không.

Chế độ ăn low-carb làm chậm đáng kể tốc độ tái tạo glycogen cơ bắp do cơ thể thiếu hụt nguồn glucose cần thiết để phục hồi [1], [2]. Bằng chứng từ các thử nghiệm trên người cho thấy việc bổ sung đủ carbohydrate giúp phục hồi đầy đủ nguồn năng lượng này trong khoảng 24 giờ, trong khi việc kiêng tinh bột kéo dài khiến nguồn năng lượng trong cơ không thể bù đắp nhanh chóng [3], [2].

Thiếu carbohydrate làm chậm tái tạo glycogen cơ bắp ra sao?

Glycogen là dạng dự trữ glucose chính trong mô cơ, đóng vai trò then chốt cho hoạt động cơ bắp [3], [4]. Khi không có carbohydrate nạp vào sau vận động nặng, tốc độ tự tổng hợp lại glycogen diễn ra rất chậm, chỉ đạt khoảng 2 mmol kg dm-1 h-1 [1].

Khi cơ thể được nạp carbohydrate, tốc độ tổng hợp này tăng vọt tùy theo lượng tiêu thụ [1]. Một nghiên cứu can thiệp cho thấy nạp từ 0,18 g/kg thể trọng/giờ lên 0,35 g/kg/giờ giúp tăng tốc độ tổng hợp glycogen từ 9 lên 25 mmol kg dm-1 h-1 [1]. Nếu nâng liều nạp lên 1,2 g/kg/giờ, tốc độ tạo glycogen tăng 150% (từ 17 lên 45 mmol kg dm-1 h-1) so với mức nạp 0,8 g/kg/giờ [1]. Việc tăng thêm đến 1,6 g/kg/giờ không làm tăng tốc độ hơn mức 1,2 g/kg/giờ [1].

Bằng chứng nghiên cứu về lượng carbohydrate và thời gian phục hồi

Các can thiệp lâm sàng ghi nhận nhiều mốc thời gian và ngưỡng nạp năng lượng khác nhau:

  • Thử nghiệm năm 1979 trên 6 nam giới đạp xe kiệt sức cho thấy sau 3 ngày ăn chế độ low-carb, lượng glycogen bị cạn kiệt do vận động không thể siêu bù đắp; chỉ khi chuyển sang chế độ giàu carbohydrate trong 4 ngày, glycogen mới trở lại bình thường sau 24 giờ và vượt mức ban đầu sau 48 giờ [2].
  • Tổng quan năm 1991 chỉ ra thời gian để cơ bắp phục hồi hoàn toàn glycogen sau bài tập kéo dài thường là 24 giờ nếu nạp đủ khoảng 500 đến 700g carbohydrate [3]. Tốc độ tổng hợp đạt mức cao nhất trong 2 giờ đầu và đạt cực đại khi nạp 0,70g glucose/kg thể trọng mỗi 2 giờ [3].
  • Can thiệp năm 2020 trên 9 nam giới đạp xe cạn glycogen kết hợp nước rút ghi nhận nhóm nạp carbohydrate có tốc độ tổng hợp glycogen đạt 13,7 mmol/kg mô tươi/giờ, cao hơn nhiều so với mức 5,4 mmol/kg mô tươi/giờ ở nhóm dùng giả dược trong 3 giờ phục hồi [5].
  • Nghiên cứu năm 1977 trên 6 người đạp xe ngắt quãng cường độ cao ghi nhận cơ bắp hồi phục từ mức 28% glycogen sau bài tập lên 39% sau 2 giờ, 53% sau 5 giờ, 67% sau 12 giờ và 102% sau 24 giờ với khẩu phần ăn hỗn hợp tiêu chuẩn (khoảng 3.100 kcal) [6]. Việc ăn thêm 2.500 kcal carbohydrate không làm tăng tốc độ phục hồi nhanh hơn [6].

Tái tạo glycogen có đồng nghĩa với phục hồi hoàn toàn sức mạnh?

Tái tạo năng lượng dự trữ không đồng nhất với việc hồi phục toàn bộ chức năng cơ học của sợi cơ [5]. Nghiên cứu năm 2020 phát hiện nạp carbohydrate đẩy nhanh tái tạo glycogen nhưng không cải thiện tình trạng suy giảm lực co cơ tần số thấp (PLFFD) sau bài tập nước rút cường độ cao [5].

Điều này cho thấy sau khi làm việc nặng dốc sức, dù nạp đủ tinh bột để trả lại năng lượng cho cơ bắp, cấu trúc cơ vẫn cần thời gian nghỉ ngơi sinh học để khôi phục khả năng phát lực tối đa [5].

Thời điểm và sự kết hợp dưỡng chất khi phục hồi

Tốc độ tổng hợp glycogen cơ bắp đạt mức cao nhất ngay trong 2 đến 4 giờ đầu sau vận động [3], [7]. Nghiên cứu năm 1993 trên 8 người đạp xe cho thấy nạp carbohydrate ngay trong lúc tập không làm thay đổi tốc độ bù glycogen sau đó so với việc nhịn nạp 2 giờ đầu rồi mới bổ sung dung dịch 24% carbohydrate [7].

Ngoài ra, việc phối hợp thêm chất đạm (protein) từ 0,3 g/kg thể trọng/giờ trở lên có thể kích thích tiết insulin, hỗ trợ tái tạo glycogen tốt hơn trong trường hợp lượng carbohydrate nạp vào chưa đạt ngưỡng tối ưu [8]. Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2018 trên chuột cảnh báo việc dùng một số dạng đạm như casein peptide cùng glucose có thể làm tăng tiêu hao năng lượng và làm chậm quá trình bù glycogen cơ [4].

Những điều nghiên cứu chưa làm rõ

Các trích đoạn nghiên cứu hiện tại chưa cung cấp đầy đủ thông tin cho các tình huống sau:

  • Chưa có dữ liệu cụ thể trên các nhóm đối tượng đặc thù như người lao động chân tay nhiều ca liên tục, phụ nữ mang thai hoặc người cao tuổi.
  • Chưa xác định chế độ ăn ít tinh bột kéo dài nhiều tháng (keto thích nghi) ảnh hưởng thế nào đến khả năng vận chuyển chất béo thay thế cho glycogen.
  • Chưa so sánh trực tiếp các loại thực phẩm nguyên phần phức tạp của bữa ăn gia đình thông thường trong việc phục hồi cơ.

Nhóm người cần thận trọng với chế độ low-carb

  • Người thường xuyên lao động nặng hoặc tập luyện cường độ cao ngắt quãng liên tục trong ngày [5], [6].
  • Người cần vận động lặp lại với thời gian nghỉ giữa các ca dưới 24 giờ [3], [2].
  • Người có bệnh lý nền về chuyển hóa hoặc đái tháo đường cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi lượng carbohydrate nạp vào.

Chế độ ăn low-carb làm chậm rõ rệt tốc độ tái tạo năng lượng cho cơ sau vận động nặng. Người có cường độ làm việc cao nên duy trì lượng tinh bột vừa phải sau ca làm việc để cơ bắp sớm trở lại trạng thái tốt nhất.