Thực đơn 3 ngày thanh đạm, dễ tiêu cho người đang sốt và đau họng do cảm cúm?

Nỗi ám ảnh nuốt đau khi mắc cảm cúm

Những ngày giao mùa, cảm cúm kéo theo sốt cao và đau rát họng khiến việc ăn uống thường ngày trở thành cực hình. Cảm giác đau nhói từng cơn mỗi khi nuốt thức ăn đặc, khô cứng làm người bệnh chán ăn, mệt mỏi rã rời và sụt cân nhanh chóng.

Nhiều người băn khoăn liệu giai đoạn này nên bồi bổ bằng những món gì để vừa có sức đề kháng chống lại mầm bệnh, vừa không làm tổn thương niêm mạc cổ họng đang đỏ ửng. Câu trả lời khoa học nằm ở chiến lược dinh dưỡng lỏng, mềm, giàu vi chất, giữ ấm vừa phải và hạn chế tối đa các tác nhân kích ứng cơ học.

Các nghiên cứu dịch tễ ghi nhận viêm họng hạt hay đau rát họng là một trong những lý do hàng đầu khiến người bệnh tìm đến cơ sở y tế ^[1], ^[2]. Bệnh lý này chiếm khoảng 1% đến 2% tổng số lượt khám ngoại trú và cấp cứu tại Mỹ, với số liệu từ Điều tra Chăm sóc Y tế Quốc gia ghi nhận khoảng 7,3 triệu lượt khám hàng năm ở trẻ em và 6,7 triệu lượt ở người trưởng thành ^[2].

Nguyên nhân gây sốt, đau họng và cơ chế tổn thương

Khi mắc các hội chứng cảm cúm thông thường, virus tấn công vào biểu mô hô hấp trên, tạo nên phản ứng viêm cấp tính ở vùng hầu họng. Dấu hiệu cốt lõi của viêm họng cấp là đau họng với mức độ nghiêm trọng khác nhau, xung huyết đỏ niêm mạc họng và sốt ^[2].

Đa số trường hợp đau họng xuất phát từ các quá trình lây nhiễm tương đối lành tính và phần lớn có nguồn gốc từ virus, tự giới hạn sau vài ngày ^[3], ^[2]. Một tỷ lệ lớn các ca viêm họng có liên quan chặt chẽ đến cảm lạnh do rhinovirus, coronavirus hoặc do chính virus cúm gây ra ^[2].

Tình trạng đau họng thường được người bệnh mô tả là cảm giác đau ở họng ngay cả khi không nuốt và cơn đau tăng mạnh mỗi khi nuốt ^[4]. Về mặt lâm sàng, viêm họng phản ánh tình trạng viêm thực thể ở hầu họng như nổi dịch tiết, loét hoặc ban đỏ rõ rệt ^[4]. Khi niêm mạc đang viêm đỏ và trợt loét vi thể, việc nuốt các loại đồ ăn thô nhám, cay nóng hoặc khô cứng sẽ cọ xát trực tiếp vào tổ chức viêm, gây đau buốt dữ dội và kích hoạt phản xạ từ chối ăn uống.

Bằng chứng khoa học về việc điều trị và chăm sóc triệu chứng

Nhiều người có thói quen hễ sốt và đau họng do cảm cúm là lập tức mua kháng sinh uống để nhanh khỏi, tuy nhiên y văn chỉ ra đây là quan niệm hoàn toàn sai lầm. Một bài tổng quan y văn từ năm 1945 đến năm 1990 đánh giá việc dùng kháng sinh cho thấy thuốc kháng sinh bảo vệ người bệnh khỏi thấp tim cấp và một số biến chứng mưng mủ, nhưng không bảo vệ khỏi viêm cầu thận cấp và hoàn toàn không làm giảm các triệu chứng của bệnh ^[5].

Do phần lớn các đợt đau họng do virus không cần can thiệp điều trị đặc hiệu ^[6], việc tự ý dùng kháng sinh không mang lại lợi ích giảm sốt hay dịu đau họng mà chỉ làm gia tăng nguy cơ kháng thuốc ^[5], ^[3]. Vì vậy, việc áp dụng các biện pháp chăm sóc triệu chứng tại nhà, trong đó có chế độ ăn thanh đạm và dùng viên ngậm họng không kê đơn, đóng vai trò then chốt trong quá trình tự quản lý bệnh ^[7].

Một thử nghiệm nhãn mở kiểm tra hương vị tiến hành năm 2013 trên 102 trẻ khỏe mạnh từ 6 đến 12 tuổi để đánh giá sự chấp nhận đối với viên ngậm họng chứa amylmetacresol và cồn 2,4-dichlorobenzyl (AMC/DCBA) vị dâu và vị cam ^[7]. Nghiên cứu chỉ ra rằng các viên ngậm họng không kê đơn đã được chứng minh lâm sàng có khả năng giúp giảm nhanh chóng và hiệu quả các triệu chứng đau họng cấp tính ^[7].

Thực đơn 3 ngày thanh đạm, dễ nuốt cho giai đoạn toàn phát

Trong giai đoạn sốt và đau rát cổ họng nặng nhất của đợt cảm cúm, cơ thể cần được cung cấp năng lượng từ các món mềm, ấm, dễ tiêu hóa để dạ dày không phải làm việc quá sức và niêm mạc họng được bảo vệ tối đa:

Ngày 1: Giai đoạn sốt cao, họng rát bỏng

• Bữa sáng: Cháo yến mạch nấu loãng với thịt ức gà băm nhuyễn và vài giọt dầu ô liu. Yến mạch mềm mịn giúp trôi êm qua họng mà không gây cọ xát cơ học.
• Bữa phụ sáng: Nước ép táo hoặc lê để ở nhiệt độ phòng, pha loãng nhẹ với nước ấm giúp bù nước và cung cấp carbohydrate nhanh.
• Bữa trưa: Súp bí đỏ nghiền mịn nấu cùng tôm băm nhỏ. Bí đỏ chứa nhiều carotenoid và có độ trơn láng tự nhiên, rất thích hợp khi việc nuốt gặp khó khăn ^[4].
• Bữa phụ chiều: Một hộp sữa chua nguội không đường để làm dịu cảm giác nóng rát vùng hạ họng.
• Bữa tối: Cháo trắng hạt sen hầm nhừ, ăn cùng trứng gà đánh tan khuấy đều khi cháo còn sôi lục bục trên bếp để tạo kết cấu sệt mịn.

Ngày 2: Hạ sốt nhẹ, họng bắt đầu có đờm nhớt

• Bữa sáng: Súp gà ngô non nấu cùng nấm hương băm nhuyễn và lòng trắng trứng. Nước dùng gà ấm cung cấp acid amin và điện giải cần thiết cho cơ thể chống đỡ mệt mỏi.
• Bữa phụ sáng: Một cốc nước dừa tươi ấm giúp bù đắp nước và các khoáng chất bị mất qua quá trình sốt và toát mồ hôi.
• Bữa trưa: Canh mồng tơi, rau đay nấu cua đồng ăn kèm cơm nát (cơm nấu nhiều nước). Độ nhớt tự nhiên của mồng tơi bôi trơn thành họng, giúp việc nuốt cơm trở nên dễ dàng hơn rất nhiều.
• Bữa phụ chiều: Sinh tố chuối chín xay nhuyễn cùng sữa hạt ấm, giàu kali và êm dịu cho dạ dày.
• Bữa tối: Cá hồi hấp cách thủy dầm nát nấu cháo cùng khoai tây nghiền, cung cấp acid béo omega-3 và năng lượng bền vững cho cơ thể phục hồi ban đêm.

Ngày 3: Hết sốt, cổ họng còn rát nhẹ khi nuốt

• Bữa sáng: Bánh phở mềm hoặc bún mềm chần kỹ nấu nước luộc thịt lợn thăn, rắc chút hành lá thái thật nhỏ để kích thích khứu giác đang suy giảm do cúm.
• Bữa phụ sáng: Trái bơ chín mềm nghiền nhuyễn trộn chút mật ong (cho trẻ trên 1 tuổi và người lớn) để tạo lớp màng ẩm dịu họng.
• Bữa trưa: Cháo thịt nạc băm hầm đậu xanh nguyên vỏ xay vỡ, ăn kèm canh bầu nấu tôm ngọt nhẹ, hỗ trợ thanh nhiệt cơ thể.
• Bữa phụ chiều: Nước cam ấm pha chút mật ong nhạt để bổ sung vitamin C, tránh uống nước quá chua gây xót niêm mạc.
• Bữa tối: Cơm mềm chan canh sườn non hầm nhừ róc xương nấu cùng cà rốt và củ dền thái hạt lựu hầm chín nhừ, khép lại chu trình dinh dưỡng hồi phục.

Những hiểu lầm phổ biến khi chăm sóc đau họng do cúm

Nhiều gia đình vẫn giữ thói quen ép người bệnh ăn uống các món bổ béo đặc quánh, nhiều dầu mỡ như gà tần nguyên con hay chân giò hầm ngay lúc đang sốt đùng đùng. Việc này khiến hệ tiêu hóa vốn đang suy giảm nhu động trở nên quá tải, dễ gây đầy trướng bụng, khó tiêu hoặc nôn mửa.

Một hiểu lầm khác là dùng đồ ăn, thức uống thật cay nóng hoặc nhiều gia vị tiêu ớt để "toát mồ hôi giải cảm". Về mặt giải phẫu bệnh học, niêm mạc họng lúc này đang sung huyết, ban đỏ và rất nhạy cảm ^[2], ^[4]; thức ăn cay nóng sẽ trực tiếp kích ứng các đầu mút thần kinh cảm giác, khiến cơn đau họng trở nên dữ dội hơn.

Ngoài ra, việc tự ý dùng kháng sinh để "chặn họng không cho ho sốt" vẫn còn rất tràn lan. Viêm họng và sốt trong cảm cúm chủ yếu do virus gây ra, không đáp ứng với thuốc kháng khuẩn ^[5], ^[2], ^[6]. Kháng sinh chỉ được chỉ định khi có bằng chứng nhiễm khuẩn đặc hiệu, đặc biệt là vi khuẩn liên cầu tan huyết beta nhóm A ^[3], ^[2].

Ai nên thận trọng và cần đi khám bác sĩ ngay?

Dù hầu hết viêm họng là lành tính và tự khỏi ^[2], đau họng đôi khi có thể báo trước các bệnh lý nghiêm trọng hoặc đe dọa tính mạng như viêm nắp thanh thiệt, bạch hầu, áp xe quanh amiđan hoặc áp xe thành sau họng ^[3], ^[2], ^[6]. Trẻ em có biểu hiện đau họng kèm vẻ ngoài nhiễm độc nặng có thể bị bạch hầu hoặc áp xe khoang quanh họng/thành sau họng, cần phải nhập viện ngay lập tức ^[4].

Người bệnh cần đến cơ sở y tế thăm khám khi xuất hiện các dấu hiệu:

• Khởi phát đột ngột đau họng dữ dội kèm theo sốt cao và đau hạch cổ nhưng hoàn toàn không có triệu chứng ho hay chảy mũi ^[3].
• Khó thở, thở rít, khàn tiếng nặng hoặc hoàn toàn không thể nuốt được nước bọt (phải há miệng chảy dãi).
• Đau họng kéo dài trên 5-7 ngày không thuyên giảm, hoặc sốt tái phát đột ngột sau khi đã hạ vài ngày.
• Trẻ em quấy khóc liên tục, bỏ bú hoàn toàn, lơ mơ hoặc co giật do sốt cao.

Đối với người bệnh có các bệnh nền mạn tính như tiểu đường, tăng huyết áp, suy thận hoặc phụ nữ mang thai, chế độ ăn cần được điều chỉnh linh hoạt theo hướng dẫn của bác sĩ điều trị để vừa đảm bảo mềm loãng vừa kiểm soát tốt đường huyết và điện giải.

Lời khuyên thực tế để mau lành bệnh

Để vượt qua giai đoạn toàn phát của cảm cúm một cách nhẹ nhàng nhất, chìa khóa vàng là chia nhỏ bữa ăn thành 5-6 bữa mỗi ngày thay vì cố ăn 3 bữa lớn. Thức ăn nên được giữ ấm ở nhiệt độ vừa phải (khoảng 37-40 độ C), tránh ăn lúc sôi nóng bỏng hoặc để quá nguội ngắt đóng váng mỡ.

Uống đủ nước là nguyên tắc sống còn khi bị sốt; người bệnh nên luân phiên giữa nước lọc ấm, nước oresol bù điện giải pha đúng chuẩn và các loại nước canh thanh nhạt. Việc kết hợp ăn uống mềm loãng, nghỉ ngơi tĩnh dưỡng và súc họng bằng dung dịch phù hợp sẽ tạo điều kiện tốt nhất để niêm mạc hầu họng tự hồi phục tổn thương mà không để lại di chứng.