Nhiều phụ huynh lo lắng khi thấy con kén ăn và tìm kiếm các chế độ ăn đặc biệt như keto nhằm cải thiện tình hình. Tuy nhiên, việc áp dụng chế độ ăn cắt giảm nghiêm ngặt nhóm chất cho trẻ biếng ăn là một sai lầm phổ biến và thiếu căn cứ.

Hiện tại hoàn toàn không có bằng chứng khoa học nào ủng hộ việc dùng chế độ ăn keto cho trẻ biếng ăn. Các nghiên cứu được cung cấp chỉ tập trung đánh giá hành vi kén ăn (picky eating), thiếu hụt vi chất và nguy cơ tâm lý ở trẻ; không có bất kỳ dữ liệu lâm sàng nào thử nghiệm keto trên đối tượng này. Việc tự ý loại bỏ nhóm thực phẩm cơ bản có thể làm gia tăng rủi ro rối loạn hành vi ăn uống sớm.

Kén ăn ở trẻ nhỏ: Thực trạng phổ biến nhưng phức tạp

Kén ăn là hiện tượng thường gặp trong những năm đầu đời của trẻ nhỏ [1]. Tỷ lệ trẻ có biểu hiện kén ăn trong độ tuổi mầm non (1,5 đến 6 tuổi) được ghi nhận là 25,1% [2].

Một nghiên cứu trên 184 trẻ em cho thấy 66,9% trẻ có biểu hiện hạn chế mức độ đa dạng của món ăn, 44% từ chối các nhóm thực phẩm cụ thể và 32,6% có hành vi sợ thử đồ ăn mới [3]. Tỷ lệ sợ đồ ăn mới ở nhóm trẻ 4 đến 5 tuổi cao hơn đáng kể so với nhóm nhỏ tuổi hơn (47,5% so với 25,6%) [3]. Phần lớn trẻ có biểu hiện kén ăn thường xuất hiện đồng thời nhiều hành vi cùng lúc [3].

Rủi ro dinh dưỡng khi trẻ tự loại bỏ nhóm thực phẩm

Trẻ kén ăn thường tiêu thụ ít rau xanh và trái cây hơn so với trẻ không kén ăn [2, 6, 8]. Việc từ chối ăn thịt, rau và hoa quả dẫn đến khẩu phần bị giảm lượng sắt, kẽm và chất xơ, từ đó có thể dẫn tới chứng táo bón [1]. Một nghiên cứu trên 424 trẻ từ 6 đến 12 tuổi cũng ghi nhận trẻ có mức độ kén ăn cao hơn sẽ ăn ít đạm, ít rau quả và tiêu thụ nhiều chất béo chuyển hóa hơn [4].

Về sự phát triển thể chất, trẻ kén ăn lúc 3 tuổi có nguy cơ tiếp tục kén ăn ở mức 47% lúc 4,5 tuổi và 40% lúc 5,4 tuổi [5]. Dù phần lớn trẻ kén ăn vẫn có chỉ số phát triển nằm trong giới hạn bình thường [3, 8], hiện tượng này vẫn đi kèm với nguy cơ nhẹ cân kéo dài ở một nhóm nhỏ trẻ em [2, 7]. Việc áp đặt thêm chế độ ăn hạn chế như keto sẽ chỉ làm trầm trọng thêm nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng này.

Nguy cơ tâm lý và rối loạn hành vi ăn uống

Hành vi kén ăn ở trẻ mầm non có mối liên hệ với các vấn đề cảm xúc và hành vi rộng hơn, bao gồm chứng than phiền thể chất và vấn đề chú ý [2]. Áp lực ép ăn từ cha mẹ hoặc việc làm quen thức ăn thô quá muộn trong giai đoạn ăn dặm cũng là những yếu tố góp phần hình thành thói quen kén chọn [1].

Ở mức độ nặng, hành vi kén ăn cực đoan có thể là biểu hiện dưới lâm sàng của chứng Rối loạn né tránh/Hạn chế tiếp nhận thức ăn (ARFID) [6]. Người mắc ARFID phải trải qua sự suy giảm chức năng tâm lý xã hội hoặc sụt cân, thiếu hụt dinh dưỡng nghiêm trọng [6]. Một nhóm nhỏ trẻ không vượt qua được giai đoạn kén ăn có nguy cơ tiến triển thành rối loạn ăn uống hoặc tiếp tục kén ăn khi trưởng thành [1].

Điều chưa biết

Các tài liệu nghiên cứu hiện có hoàn toàn không đánh giá tác động của chế độ ăn keto lên trẻ biếng ăn hoặc trẻ nhỏ nói chung. Giới khoa học hiện vẫn chưa thống nhất được một định nghĩa chung mang tính phổ quát về chứng kén ăn [1, 4, 7, 8]. Ngoài ra, tỷ lệ chính xác những người kén ăn chuyển biến thành bệnh lý rối loạn ăn uống gây suy giảm sức khỏe tâm lý xã hội vẫn chưa được xác định rõ ràng [6].

Ai nên thận trọng?

Phụ huynh tuyệt đối không tự ý áp dụng các chế độ ăn loại trừ, kiêng khem khắc nghiệt như keto cho trẻ nhỏ, đặc biệt là trẻ đang gặp khó khăn trong việc ăn uống. Nhóm trẻ có nguy cơ nhẹ cân, sụt cân kéo dài hoặc có các biểu hiện khó khăn phát triển tâm lý kèm theo cần được theo dõi thận trọng [2, 7].

Gợi ý can thiệp thực tế cho trẻ kén ăn

Thay vì kiêng khem cực đoan, các giải pháp can thiệp hành vi tích cực được khuyến nghị mang lại hiệu quả bền vững hơn:

  • Cho trẻ tiếp xúc lặp đi lặp lại nhiều lần với các món ăn chưa quen thuộc [4, 7].
  • Cha mẹ ăn cùng bữa và làm gương bằng cách ăn nhiều rau củ cùng thực phẩm mới [1].
  • Tạo bầu không khí xã hội vui vẻ, thoải mái trong bữa ăn gia đình, tránh gây áp lực bắt buộc trẻ phải ăn [1].
  • Đưa trẻ đi khám bác sĩ chuyên khoa dinh dưỡng hoặc nhi khoa nếu trẻ có dấu hiệu sụt cân hoặc từ chối ăn uống nghiêm trọng [2, 7].

Kén ăn ở giai đoạn đầu đời phần lớn là một phần của quá trình phát triển tự nhiên và có thể tự thuyên giảm theo thời gian. Cha mẹ không nên áp dụng chế độ ăn keto hay các hình thức kiêng khem cực đoan, mà cần kiên nhẫn xây dựng thói quen ăn uống tích cực và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế khi cần thiết.