Nhiều người trong chúng ta thường xuyên đối mặt với trạng thái lo lắng mơ hồ, tâm trạng chùng xuống hoặc cảm giác bồn chồn khó tả khi bóng tối buông xuống sau một ngày dài làm việc. Giữa những áp lực bộn bề, việc tìm đến một tách trà thảo mộc ấm áp như trà hoa cúc để tìm lại sự thư thái đã trở thành thói quen quen thuộc của rất nhiều gia đình. Tuy nhiên, liệu thức uống mộc mạc này có thực sự xua tan được nỗi bất an và cảm giác buồn bã, hay đó chỉ là liệu pháp tâm lý nhất thời?

Câu trả lời ngắn gọn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện đại là có: hoa cúc thực sự chứa các hoạt chất tự nhiên có khả năng hỗ trợ làm dịu thần kinh, giảm bớt lo âu và cải thiện tâm trạng u uất ở mức độ nhẹ đến vừa. Dù vậy, thảo dược này không phải là "thần dược" chữa bách bệnh và không thể thay thế phác đồ điều trị y khoa chuyên sâu đối với các rối loạn tâm thần nghiêm trọng.

Cơ chế tác động: Apigenin và các hoạt chất tự nhiên xoa dịu não bộ ra sao?

Từ thời xa xưa, hoa cúc đã được trân trọng trong nền y học dân gian tại Mexico và nhiều nước Trung Mỹ như một phương thuốc an thần nhẹ giúp phụ nữ giảm bớt lo âu [1]. Danh tiếng của loài hoa này lớn đến mức nó đã được ghi danh chính thức trong dược điển của ít nhất 26 quốc gia trên toàn cầu [1]. Các nhà khoa học hiện đại khi đi sâu tìm hiểu đã phát hiện ra rằng loài thảo mộc này không chỉ tác động dựa trên niềm tin mà sở hữu những cơ chế hóa sinh thực thụ [1].

Điểm mấu chốt nằm ở nhóm hợp chất flavonoid phong phú có trong hoa cúc, đặc biệt là hoạt chất chống oxy hóa apigenin [2]. Chiết xuất hoa cúc dùng trong các nghiên cứu lâm sàng thường được chuẩn hóa chứa khoảng 1,2% apigenin [2]. Cơ chế chống trầm cảm của hoa cúc được các nhà khoa học cho rằng có liên quan mật thiết đến khả năng điều hòa các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng trong não bộ như noradrenalin và dopamine [2].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu thực nghiệm trên động vật bị trầm cảm do căng thẳng mạn tính cho thấy việc bổ sung apigenin với liều 20 mg/kg hoặc 40 mg/kg giúp cải thiện nồng độ yếu tố dinh dưỡng thần kinh có nguồn gốc từ não (BDNF) ở hồi hải mã [2]. Hoạt chất này cũng giúp khôi phục lại sở thích với vị ngọt và giảm thời gian bất động ở chuột thí nghiệm, tương tự như hiệu quả của thuốc chống trầm cảm đối chứng [2]. Ngoài ra, khi nghiên cứu về tác động lên hệ thần kinh tự chủ, việc tiếp xúc với tinh dầu hoa cúc đã được ghi nhận giúp làm tăng cảm giác dễ chịu và làm giảm chỉ số sóng alpha 1 (tần số 8-10 Hz) trên điện não đồ tại các vùng đỉnh và thái dương não [3]. Tinh dầu hoa cúc cũng giúp người tham gia chuyển đổi các hình ảnh tâm trạng tiêu cực sang chiều hướng tích cực hơn [3].

Nghiên cứu nói gì về hiệu quả giảm lo âu và trầm cảm?

Các thử nghiệm lâm sàng trên người đã cung cấp nhiều dữ liệu cụ thể về khả năng giảm bớt sự lo âu và cảm giác u buồn của hoa cúc.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng với giả dược đã được tiến hành trên 57 người trưởng thành có các triệu chứng lo âu đi kèm trầm cảm [4]. Những người tham gia được chia thành các nhóm nhỏ gồm nhóm lo âu có kèm trầm cảm, nhóm lo âu có tiền sử trầm cảm và nhóm lo âu đơn thuần [4]. Kết quả ghi nhận nhóm sử dụng chiết xuất hoa cúc đường uống có sự sụt giảm đáng kể về điểm số tổng trên thang đánh giá trầm cảm Hamilton (HAM-D) cũng như giảm điểm ở các mục trầm cảm cốt lõi so với nhóm dùng giả dược [4]. Ở những người đang bị lo âu kèm trầm cảm thực sự, xu hướng giảm triệu chứng trầm cảm cốt lõi cũng được ghi nhận rõ rệt [4].

Một công trình nghiên cứu khác trên 179 bệnh nhân từ 18 tuổi trở lên được chẩn đoán mắc chứng rối loạn lo âu lan tỏa (GAD) theo tiêu chuẩn DSM-IV-TR đã áp dụng liệu trình uống 1500 mg chiết xuất hoa cúc mỗi ngày kéo dài trong 8 tuần [5]. Các đối tượng được phân thành hai nhóm: 100 người mắc GAD đơn thuần và 79 người mắc GAD có đi kèm trầm cảm [5]. Kết quả theo dõi cho thấy hoa cúc mang lại tác dụng giảm lo âu tương đương ở cả hai nhóm [5]. Đáng chú ý, ở nhóm bệnh nhân có trầm cảm đi kèm, mức độ thuyên giảm các triệu chứng trầm cảm cốt lõi trên thang đánh giá trầm cảm Hamilton (HRSD) diễn ra mạnh mẽ hơn có ý nghĩa thống kê [5].

Hiệu quả giảm lo âu dài hạn cũng được xác nhận qua một thử nghiệm lâm sàng kéo dài của nhóm nghiên cứu khác [2]. Các bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa được điều trị nhãn mở bằng chiết xuất hoa cúc với liều 500 mg chia làm 3 lần mỗi ngày trong 12 tuần [2]. Sau đó, 93 người có đáp ứng tốt được phân ngẫu nhiên vào giai đoạn mù đôi kéo dài 26 tuần để tiếp tục dùng hoa cúc hoặc chuyển sang giả dược [2]. Nhóm tiếp tục duy trì hoa cúc đã giữ được mức độ triệu chứng lo âu thấp hơn rõ rệt so với nhóm giả dược, đồng thời ghi nhận sự sụt giảm cân nặng và huyết áp động mạch trung bình [2]. Một nghiên cứu theo dõi khác cũng ghi nhận hoa cúc vẫn duy trì được hiệu quả giảm lo âu sau 38 tuần [6].

Cải thiện chất lượng giấc ngủ và xoa dịu căng thẳng ban đêm

Cảm giác buồn bã, bất an vào buổi tối thường đi liền với tình trạng khó ngủ, trằn trọc không yên. Nhiều nghiên cứu khẳng định giữa chứng trầm cảm, lo âu và chất lượng giấc ngủ luôn tồn tại một mối liên hệ mật thiết [7].

Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2017 tiến hành trên nhóm người cao tuổi cho thấy việc sử dụng chiết xuất hoa cúc liên tục trong 4 tuần đã cải thiện đáng kể chất lượng giấc ngủ [7]. Tại nhiều quốc gia, tỷ lệ rối loạn giấc ngủ ở người cao tuổi có thể lên tới 40%, do đó các liệu pháp không dùng thuốc như hoa cúc đem lại giá trị hỗ trợ rất thiết thực [7]. Trước đó, một nghiên cứu khác cũng chỉ ra rằng việc uống chiết xuất hoa cúc trong 4 tuần tạo ra hiệu quả ở mức độ trung bình trong việc cải thiện các triệu chứng rối loạn giấc ngủ và nâng cao hoạt động thường nhật của người bệnh [7].

Không chỉ dùng đường uống, liệu pháp mùi hương kết hợp giữa tinh dầu hoa cúc và tinh dầu oải hương cũng đã được chứng minh giúp giảm căng thẳng và cải thiện trạng thái giấc ngủ ở các bệnh nhân nặng tại phòng hồi sức tích cực (ICU) [7]. Đối với phụ nữ mãn kinh gặp phải các cơn bốc hỏa, việc dùng hoa cúc cũng mang lại những chuyển biến tích cực cho giấc ngủ chủ quan và giúp cải thiện tình trạng mệt mỏi [3].

Một phân tích gộp năm 2019 tổng hợp dữ liệu từ 12 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng đã kết luận rằng hoa cúc mang lại sự cải thiện có ý nghĩa thống kê đối với chất lượng giấc ngủ chung của người sử dụng [8]. Các phân tích trên thang đo lo âu HAM-A trong phân tích gộp này cũng ghi nhận sự thuyên giảm triệu chứng rối loạn lo âu lan tỏa sau 2 tuần và 4 tuần can thiệp [8].

Điểm mạnh và những hạn chế của bằng chứng hiện nay

Nhìn một cách khách quan, các nghiên cứu khoa học đã chỉ ra hoa cúc là một thảo dược an toàn, dung nạp tốt và có tác dụng an dịu thần kinh mức độ nhẹ [6], [8]. Chiết xuất hoa cúc tỏ ra hữu ích trong việc hỗ trợ giải tỏa các triệu chứng lo âu từ nhẹ đến trung bình và cải thiện chất lượng giấc ngủ [6], [8]. Ngoài tác dụng trên tâm thần, hoa cúc còn có đặc tính an thần, giảm đau và hỗ trợ cải thiện các triệu chứng tiêu hóa, vốn là vấn đề sức khỏe rất phổ biến ở người cao tuổi [7].

Tuy nhiên, bức tranh khoa học vẫn còn những khoảng trống cần lưu ý:

  • Phân tích gộp năm 2019 cho thấy khi đánh giá trên chứng lo âu trạng thái tức thời, sự khác biệt giữa hoa cúc và giả dược chưa thực sự rõ rệt [8].
  • Đối với chứng mất ngủ tiên phát mạn tính, bằng chứng hiện tại còn rất khiêm tốn; một thử nghiệm đánh giá chỉ số mức độ nghiêm trọng của mất ngủ đã không tìm thấy sự thay đổi có ý nghĩa thống kê [8]. Một số nghiên cứu cho kết quả hỗn hợp và chưa thể khẳng định hoa cúc có thể chữa được các rối loạn mất ngủ mạn tính nghiêm trọng [3].
  • Hầu hết các thử nghiệm lâm sàng quy mô lớn đều sử dụng chiết xuất hoa cúc dạng viên uống với hàm lượng chuẩn hóa cao, dao động từ 500 mg đến 1500 mg mỗi ngày [2], [5]. Do đó, hiệu quả từ một tách trà hoa cúc hãm từ hoa khô truyền thống có thể sẽ nhẹ nhàng hơn và cần thời gian tích lũy để cảm nhận rõ rệt.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng trà hoa cúc

Nhiều người lầm tưởng rằng uống trà hoa cúc có thể ngay lập tức dập tắt cơn hoảng loạn hay chữa khỏi hoàn toàn chứng trầm cảm nặng. Thực tế, hoa cúc chỉ đóng vai trò hỗ trợ xoa dịu tâm trí và giúp cơ thể thả lỏng tự nhiên, không thể thay thế các thuốc chống trầm cảm chuyên biệt do bác sĩ kê đơn [6].

Một hiểu lầm khác là cho rằng trà hoa cúc hoạt động như một loại thuốc ngủ liều cao, hễ uống vào là sẽ chìm vào giấc ngủ ngay tức khắc. Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy hoa cúc chủ yếu cải thiện chất lượng giấc ngủ tổng thể thông qua việc giải tỏa bớt lo âu và căng thẳng thần kinh, chứ không gây ức chế thần kinh tức thì như tân dược [7], [8].

Nhiều người cũng nghĩ rằng thảo dược thiên nhiên thì uống bao nhiêu cũng được. Việc lạm dụng quá mức bất kỳ loại trà thảo mộc nào cũng có thể gây rối loạn tiêu hóa hoặc phản tác dụng, do đó việc sử dụng chừng mực luôn là nguyên tắc vàng.

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Dù hoa cúc được đánh giá là an toàn và các biến cố bất lợi ghi nhận trong các thử nghiệm lâm sàng đều chỉ ở mức độ nhẹ [2], [8], một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức lưu ý:

  • Người có tiền sử dị ứng với các loài thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae) cần cẩn trọng vì có nguy cơ gặp phản ứng dị ứng chéo [1].
  • Người đang sử dụng thuốc điều trị rối loạn lo âu, thuốc chống trầm cảm hoặc thuốc an thần theo toa cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng thêm chiết xuất hoa cúc liều cao để tránh tương tác bất lợi.
  • Phụ nữ mang thai hoặc người đang mắc các bệnh lý mạn tính phức tạp nên hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi đưa trà thảo dược vào thói quen hàng ngày.

Hướng dẫn sử dụng thực tế để thư giãn buổi tối

Để tận dụng tối đa lợi ích thư giãn từ hoa cúc vào mỗi buổi tối, bạn có thể áp dụng các bước đơn giản sau:

  • Thời điểm sử dụng: Thưởng thức một tách trà hoa cúc ấm khoảng 45 đến 60 phút trước khi đi ngủ. Khoảng thời gian này vừa đủ để cơ thể hấp thu các hoạt chất, đồng thời hạn chế việc phải thức giấc giữa đêm để đi vệ sinh.
  • Cách pha trà: Dùng 3-5 gram bông cúc khô tự nhiên hãm với khoảng 200-250 ml nước sôi ở nhiệt độ khoảng 90-95 độ C. Đậy kín nắp tách trong 10-15 phút để các hoạt chất flavonoid khuếch tán trọn vẹn vào nước.
  • Kết hợp không gian: Hương thơm thoang thoảng của hoa cúc cũng góp phần kích thích cảm giác an yên [7], [3]. Bạn có thể kết hợp việc nhâm nhi tách trà ấm với việc giảm bớt ánh sáng phòng, tắt các thiết bị điện tử và đọc một cuốn sách nhẹ nhàng để đưa hệ thần kinh vào trạng thái nghỉ ngơi tốt nhất.

Tóm lại, một tách trà hoa cúc ấm vào buổi tối là giải pháp tự nhiên lành tính giúp bạn xoa dịu sự căng thẳng, giảm bớt những bất an mơ hồ và cải thiện chất lượng giấc ngủ sau một ngày dài mệt mỏi. Tuy nhiên, nếu cảm giác buồn bã, ủ rũ kéo dài liên tục và ảnh hưởng tiêu cực đến cuộc sống, bạn đừng ngần ngại tìm kiếm sự tư vấn chuyên môn từ các bác sĩ tâm lý để được chẩn đoán và điều trị kịp thời.