Sau nhiều giờ liên tục nhìn vào màn hình máy tính hay điện thoại, không ít người cảm thấy mắt cay xè, cộm rát và đỏ ngầu. Để xoa dịu cảm giác khó chịu này, nhiều nhân viên văn phòng truyền tai nhau thói quen uống trà hoa cúc mỗi ngày như một liệu pháp thanh lọc, làm sáng mắt tự nhiên.
Tuy nhiên, uống trà hoa cúc hàng ngày không thể giải quyết dứt điểm hay làm giảm trực tiếp tình trạng đỏ mắt, khô mắt do làm việc với máy tính. Mặc dù cúc hoa chứa các hợp chất chống oxy hóa tiềm năng, việc uống trà qua đường tiêu hóa không đồng nghĩa với việc các hoạt chất này có thể tiếp cận bề mặt nhãn cầu để dập tắt phản ứng viêm tại chỗ.
Mắt đỏ rát vì máy tính: Thủ phạm thực sự đến từ đâu?
Hội chứng thị giác màn hình và khô mắt đang trở thành vấn đề sức khỏe phổ biến hàng đầu trong kỷ nguyên số. Tỷ lệ mắc bệnh khô mắt trên toàn thế giới hiện dao động từ 5% đến 50% dân số ở mọi lứa tuổi [1]. Khi chúng ta tập trung cao độ vào màn hình kỹ thuật số, tần suất chớp mắt tự nhiên giảm đi đáng kể. Điều này khiến màng phim nước mắt bay hơi nhanh hơn bình thường, dẫn tới hiện tượng tăng áp lực thẩm thấu và mất cân bằng vi môi trường nhãn cầu [1].
Bề mặt mắt không chỉ đơn thuần là bị thiếu nước mà bản chất của khô mắt là một hội chứng viêm mạn tính phức tạp [2]. Khi màng nước mắt mất ổn định, đơn vị chức năng bài tiết nước mắt bị rối loạn cấu trúc hoặc tê liệt chức năng [3]. Sự gia tăng bốc hơi nước mắt và giảm khả năng thanh thải bề mặt sẽ kích hoạt các phản ứng tiền viêm [3].
Các nhà khoa học đã tìm thấy sự gia tăng rõ rệt của các chất trung gian gây viêm như cytokine, chemokine, metalloproteinase và sự xâm nhập của tế bào lympho T tại kết mạc ở người bị khô mắt [4]. Phản ứng viêm cục bộ này chính là thủ phạm trực tiếp gây tổn thương các tế bào biểu mô bề mặt mắt, phá vỡ hàng rào bảo vệ giác mạc và tạo ra triệu chứng cộm rát, kích ứng, cương tụ mạch máu kết mạc khiến mắt đỏ ửng [4]. Tình trạng này kéo dài còn dẫn đến hiện tượng chết tế bào biểu mô kết mạc và giác mạc, đồng thời làm rối loạn chức năng của các tế bào biểu mô tiết chất nhầy [1].
Chiết xuất hoa cúc: Bằng chứng khoa học nói gì?
Để điều trị khô mắt và đỏ mắt, việc kiểm soát phản ứng viêm trên bề mặt nhãn cầu được xem là mục tiêu trị liệu cốt lõi [4]. Y học hiện đại đã phát triển nhiều nhóm thuốc chống viêm bề mặt mắt như corticosteroid, thuốc điều hòa miễn dịch, các axit béo thiết yếu hay thuốc đối kháng thụ thể LFA-1 như lifitegrast [1].
Trong nỗ lực tìm kiếm các giải pháp sinh học tự nhiên, chiết xuất từ hoa cúc La Mã (Matricaria chamomilla) đã được đưa vào một số nghiên cứu dược lý nhãn khoa. Một nghiên cứu công bố năm 2017 đã thử nghiệm tác dụng của dung dịch nhỏ mắt chứa chiết xuất hoa cúc Matricaria chamomilla kết hợp cùng chiết xuất cây cỏ nghệ (Euphrasia officinalis) trên tế bào biểu mô giác mạc người [5]. Kết quả trong phòng thí nghiệm cho thấy dung dịch này có hoạt tính chống oxy hóa mạnh, giúp làm giảm các gốc oxy hóa tự do ROS và giảm tổn thương oxy hóa protein cũng như lipid do tia cực tím UVB gây ra [5].
Không chỉ dừng lại ở tác dụng chống oxy hóa, chế phẩm nhỏ mắt chứa chiết xuất hoa cúc còn thể hiện đặc tính chống viêm tế bào rõ rệt. Nghiên cứu năm 2017 ghi nhận dung dịch nhỏ mắt làm giảm biểu hiện của các gen gây viêm quan trọng bao gồm COX-2, IL-1beta và iNOS trong tế bào giác mạc [5]. Dung dịch nhỏ mắt chứa chiết xuất cúc hoa cũng bảo vệ tế bào biểu mô giác mạc khỏi nguy cơ chết rụng và thúc đẩy quá trình làm lành vết thương sau tổn thương [5].
Khoảng cách từ phòng thí nghiệm tới tách trà hoa cúc
Những số liệu sinh học đầy hứa hẹn về cúc hoa khiến nhiều người ngộ nhận rằng chỉ cần uống trà hoa cúc mỗi ngày là mắt sẽ hết đỏ và sáng khỏe. Đây là một khoảng cách rất lớn giữa nghiên cứu tế bào và thực tế lâm sàng của cơ thể sống.
Cần nhấn mạnh rằng nghiên cứu năm 2017 sử dụng chế phẩm thuốc nhỏ mắt vô trùng chuyên dụng nhỏ trực tiếp lên bề mặt tế bào biểu mô giác mạc người trong môi trường phòng thí nghiệm [5]. Chế phẩm này là sự kết hợp tiêu chuẩn hóa giữa chiết xuất cúc hoa và cỏ nghệ, hoàn toàn khác biệt với việc nấu hoặc hãm trà hoa cúc để uống qua đường miệng [5].
Khi bạn uống một tách trà hoa cúc, các hợp chất flavonoid và chất chống oxy hóa phải đi qua đường tiêu hóa, chuyển hóa qua gan và phân bố vào hệ tuần hoàn chung. Lượng hoạt chất sinh học vượt qua hàng rào máu - mắt để bài tiết vào tuyến lệ và xuất hiện trên bề mặt nhãn cầu là cực kỳ nhỏ, gần như không đủ nồng độ để tạo ra tác động ức chế viêm hay làm giảm đỏ mắt tức thì. Hiện tại, y văn khoa học chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào chứng minh việc uống trà hoa cúc hàng ngày có thể thay thế các liệu pháp điều trị khô mắt hay loại bỏ kích ứng mắt do máy tính.
Nguy hiểm khôn lường từ việc tự ý rửa mắt hoặc đắp bã trà
Thấy việc uống trà không đem lại hiệu quả tức thì, nhiều người đã tự ý lấy nước trà hoa cúc để ngâm rửa mắt hoặc lấy bã túi lọc ấm để đắp lên mi mắt. Đây là một thói quen dân gian cực kỳ nguy hại cho thị lực đã được y văn thế giới nhiều lần gióng lên hồi chuông cảnh báo.
Một tổng quan nghiên cứu y khoa công bố năm 2025 chỉ ra rằng việc đắp gạc trà cúc La Mã (Matricaria recutita) là mẹo dân gian phổ biến tại Trung và Đông Âu nhưng hoàn toàn thiếu căn cứ khoa học xác thực [6]. Cơ quan Quản lý Dược phẩm Châu Âu (EMA) và các hướng dẫn nhãn khoa đã cảnh báo phương pháp đắp cúc hoa lên mắt tiềm ẩn nguy cơ gây dị ứng nặng, thậm chí có thể dẫn đến sốc phản vệ nguy hiểm đến tính mạng [6]. Điều kiện pha chế, lọc và bảo quản nước trà tại nhà không đảm bảo vô trùng, làm gia tăng nghiêm trọng nguy cơ nhiễm trùng vi sinh vật và bội nhiễm cho bề mặt mắt [6]. Do đó, các chuyên gia y tế kêu gọi loại bỏ hoàn toàn các liệu pháp nhãn khoa tự chế từ cúc hoa để bảo vệ sức khỏe cộng đồng [6].
Phản ứng dị ứng tại mắt do tiếp xúc với trà hoa cúc đã được ghi nhận trong nghiên cứu lâm sàng từ năm 1990. Nghiên cứu này ghi nhận 7 bệnh nhân viêm mũi dị ứng bị viêm kết mạc cấp tính sau khi dùng nước trà hoa cúc để rửa mắt [7]. Đáng chú ý, có 2 trường hợp trong số đó xuất hiện biến chứng phù mạch mi mắt nghiêm trọng [7]. Tất cả 7 bệnh nhân đều có kết quả thử nghiệm lẩy da dương tính với chiết xuất trà hoa cúc, phấn hoa Matricaria chamomilla và phấn hoa ngải Artemisia vulgaris [7]. Thử nghiệm kích thích kết mạc trực tiếp với chiết xuất trà cúc hoa cũng cho phản ứng dương tính trên cả 7 người [7].
Thực tế kiểm tra huyết thanh học cho thấy phấn hoa Matricaria lẫn trong các gói trà cúc chính là dị nguyên gây khởi phát phản ứng dị ứng kết mạc mắt thông qua cơ chế kháng thể IgE [7]. Điều rất thú vị là khi cho những bệnh nhân này dùng trà cúc qua đường uống thử nghiệm, cơ thể họ lại không xuất hiện bất kỳ triệu chứng dị ứng nào [7]. Điều này chứng minh bề mặt niêm mạc mắt nhạy cảm hơn rất nhiều so với niêm mạc tiêu hóa, và tuyệt đối không bao giờ được đưa nước trà tự pha tiếp xúc trực tiếp vào mắt.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng hoa cúc?
Dù uống trà hoa cúc nhìn chung khá lành tính đối với hệ tiêu hóa, một số nhóm đối tượng vẫn cần hết sức lưu ý trước khi bổ sung loại thảo mộc này vào thực đơn hàng ngày.
Nhóm đối tượng đầu tiên là những người có cơ địa dị ứng phấn hoa, đặc biệt là dị ứng với các loại thực vật thuộc họ Cúc (Asteraceae). Nghiên cứu năm 1990 trên 100 người đối chứng bị viêm mũi dị ứng đã ghi nhận 15 người có phản ứng da dương tính tức thì với phấn ngải Artemisia [7]. Trong nhóm này, có 8 người phản ứng chéo với phấn hoa cúc Matricaria và 5 người phản ứng với chiết xuất trà cúc [7]. Thậm chí có 2 trường hợp phản ứng kết mạc dương tính khi tiếp xúc trực tiếp [7]. Hiện tượng dị ứng chéo giữa phấn hoa ngải và hoa cúc có thể gây ra những đợt kích ứng đường hô hấp hoặc mẩn ngứa ở người nhạy cảm [7].
Bên cạnh đó, phụ nữ mang thai, người đang cho con bú hoặc những bệnh nhân có bệnh lý mạn tính đang điều trị thuốc chống đông máu cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng trà hoa cúc đậm đặc thường xuyên. Đối với những người đang bị đau mắt đỏ, loét giác mạc hoặc tổn thương bề mặt mắt cấp tính, việc tự ý dùng bất kỳ dung dịch thảo dược nào không được kiểm định y tế đều có thể làm chậm trễ thời gian vàng điều trị, dẫn đến biến chứng suy giảm thị lực vĩnh viễn.
Cách chăm sóc mắt khoa học cho người làm việc máy tính
Thay vì kỳ vọng vào một loại trà thảo mộc có thể chữa khỏi kích ứng mắt văn phòng, người dùng máy tính cần áp dụng đồng bộ các biện pháp vệ sinh thị giác và chăm sóc nhãn khoa đã được y học chứng minh hiệu quả.
Về mặt thói quen làm việc, quy tắc 20-20-20 là tiêu chuẩn vàng đơn giản và hiệu quả nhất. Sau mỗi 20 phút nhìn màn hình, hãy chủ động hướng tầm nhìn ra xa khoảng 20 feet (tương đương 6 mét) trong ít nhất 20 giây để hệ cơ điều tiết của mắt được thư giãn hoàn toàn. Bạn cũng cần tập thói quen chớp mắt có ý thức, chớp mắt chậm và kín mi để dàn đều màng nước mắt tự nhiên lên toàn bộ giác mạc.
Về môi trường làm việc, hãy điều chỉnh độ sáng màn hình ở mức tương đồng với ánh sáng phòng xung quanh, tránh để ánh đèn phản chiếu trực tiếp gây chói mắt. Màn hình nên được đặt thấp hơn tầm mắt khoảng 10-15 cm để giảm diện tích bề mặt nhãn cầu tiếp xúc với không khí. Hạn chế để luồng gió từ máy lạnh hoặc quạt điện thổi thẳng trực tiếp vào mặt vì điều này sẽ đẩy nhanh tốc độ bốc hơi nước mắt.
Khi mắt có biểu hiện khô rát hay đỏ nhẹ do mỏi mắt, bạn có thể sử dụng nước mắt nhân tạo không chứa chất bảo quản để cấp ẩm tức thì cho bề mặt nhãn cầu. Các dung dịch nhỏ mắt này giúp bôi trơn nhãn cầu, pha loãng nồng độ thẩm thấu của màng nước mắt và hỗ trợ phục hồi hàng rào biểu mô mà không gây kích ứng.
Đối với trà hoa cúc, bạn hoàn toàn có thể duy trì thói quen uống 1 tách trà ấm mỗi ngày như một liệu pháp tinh thần giúp thư giãn thần kinh và bổ sung nước cho cơ thể sau những giờ làm việc căng thẳng. Tuy nhiên, hãy uống trà với tâm thế thưởng thức và cung cấp nước cho cơ thể, không xem đây là phương thuốc chữa đỏ mắt hay thay thế lời khuyên y khoa.
Tóm lại, trà hoa cúc là thức uống thanh nhã hỗ trợ giải tỏa căng thẳng, nhưng uống trà không thể điều trị kích ứng đỏ mắt do ngồi máy tính. Để bảo vệ đôi mắt trước áp lực công nghệ, bạn cần kết hợp điều chỉnh thói quen làm việc, giữ khoảng cách mắt hợp lý và sử dụng nước mắt nhân tạo đúng chỉ dẫn. Nếu tình trạng đỏ mắt, cộm rát kéo dài hoặc kèm theo giảm thị lực, hãy đến ngay các cơ sở chuyên khoa mắt để được bác sĩ thăm khám và điều trị kịp thời.
