Nhiều người truyền tai nhau rằng uống nước ép trái nhàu hoặc dùng các chế phẩm từ cây nhàu có thể tiêu diệt khối u, chữa khỏi bệnh ung thư. Thực tế dân gian từ lâu đã xem quả nhàu như vị thuốc bồi bổ, nhưng liệu dược liệu này có thực sự thay thế được các phác đồ y khoa hiện đại?

Câu trả lời dứt khoát là không: trái nhàu không thể điều trị khỏi bệnh ung thư. Các nghiên cứu hiện nay mới dừng lại ở việc tìm thấy một số hoạt chất chống oxy hóa, kháng viêm và ức chế tế bào ác tính trong phòng thí nghiệm, hoàn toàn chưa có cơ sở khẳng định nhàu là thuốc chữa ung thư trên người.

Cơ chế tác động: Hoạt tính trong phòng thí nghiệm hoạt động ra sao?

Cây nhàu, tên khoa học là Morinda citrifolia L. (thường gọi là Noni), chứa nhiều nhóm chất thực vật đa dạng như anthraquinone, flavonoid, iridoid và coumarin [1]. Trong các thử nghiệm ống nghiệm (in vitro), các hợp chất chiết xuất từ nhàu thể hiện khả năng can thiệp vào nhiều con đường sinh học của tế bào [2].

Các cơ chế sinh học được ghi nhận gồm khả năng chống tăng sinh, kích hoạt quá trình tự chết của tế bào ác tính (apoptosis), chống hình thành mạch máu mới nuôi khối u và điều hòa miễn dịch [2]. Chẳng hạn, scopoletin chiết xuất từ quả và lá nhàu cho thấy hoạt tính kháng tạo mạch thông qua thử nghiệm màng chorioallantoic ở phôi gà [3]. Một số hợp chất anthraquinone như morindone và damnacanthal thể hiện ái lực gắn kết với các đích phân tử như beta-catenin, MDM2-p53 và KRAS [4]. Tuy nhiên, các phản ứng này chỉ diễn ra khi hoạt chất tinh khiết tiếp xúc trực tiếp với tế bào nuôi cấy trong đĩa petri, rất khác với việc uống nước quả vào dạ dày.

Nghiên cứu tiền lâm sàng và những con số cụ thể

Năm 2022, một tổng quan hệ thống trên 5 cơ sở dữ liệu điện tử (MEDLINE, CENTRAL, LILACS, Web of Science, EBSCOHost) đã tổng hợp 51 nghiên cứu gồm 41 nghiên cứu về hiệu quả và 10 nghiên cứu về an toàn [2]. Báo cáo ghi nhận Morinda citrifolia thể hiện nhiều đặc tính chống ung thư trên các mô hình tế bào và động vật, nhưng nhấn mạnh cần thêm các nghiên cứu tiền lâm sàng chặt chẽ trước khi có thể chuyển giao sang thử nghiệm lâm sàng [2].

Cũng trong năm 2022, các nhà khoa học đã phân lập 8 hợp chất anthraquinone từ vỏ rễ nhàu và kiểm tra trên dòng tế bào ung thư đại trực tràng [4]. Kết quả in vitro xác nhận morindone và damnacanthal có hoạt tính gây độc tế bào chọn lọc đối với dòng tế bào này [4]. Một nghiên cứu khác vào năm 2023 phân lập được hợp chất mới moricitrifone cùng 7 anthraquinone khác từ quả nhàu; cả 8 chất này ức chế tăng sinh trên 5 dòng tế bào ung thư người (HL-60, SMMC-7721, A-549, MCF-7, SW480) với giá trị IC50 từ 0,26 ± 0,05 đến 16,58 ± 0,18 µM [5].

Trên mô hình động vật, một nghiên cứu năm 2016 so sánh chiết xuất lá nhàu với thuốc đích Erlotinib trên chuột BALB/c mang tế bào ung thư phổi A549 [6]. Chuột được cho ăn dịch chiết lá nhàu liều 150 và 300 mg/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong 21 ngày [6]. Liều 300 mg/kg làm tăng biểu hiện các gen kích hoạt chết tế bào TRP53, giảm gen sinh khối u (BIRC5, JAK2/STAT3/STAT5A), tăng các cytokine kháng viêm IL4, IL10 và tăng đáp ứng chống oxy hóa phụ thuộc NFE2L2 [6]. Dù vậy, chiết xuất này cũng làm tăng bạch cầu trung tính và giảm lượng hồng cầu, hemoglobin ở chuột bệnh [6].

Năm 2020, nghiên cứu công nghệ nano thử nghiệm tinh dầu nhàu nạp hạt nano chitosan trên tế bào ung thư phổi A549, ghi nhận mức ức chế 54% ở nồng độ 40 µg/ml [7]. Dù có nhiều kết quả phòng thí nghiệm, những con số này chưa thể chứng minh nước ép nhàu có tác dụng tiêu u khi uống vào cơ thể người.

Giữa phòng ngừa và điều trị: Khoảng cách khoa học rất lớn

Cần phân định rạch ròi giữa việc ăn uống thực phẩm chứa chất chống oxy hóa để giảm bớt nguy cơ và việc dùng chất đó để tiêu diệt khối u đang tồn tại. Chế độ ăn nhiều rau quả chứa các hợp chất polyphenol tự nhiên đã được ghi nhận hỗ trợ giảm nguy cơ ung thư đại trực tràng nhờ giảm bám dính tế bào và ức chế mạch máu khối u [4]. Nhàu cũng chứa nhiều chất chống oxy hóa tự nhiên giúp bảo vệ tế bào trước các gốc tự do [1].

Tuy nhiên, phòng ngừa là tạo điều kiện giảm thiểu tổn thương DNA trong tế bào khỏe mạnh, còn điều trị là tiêu diệt hàng triệu tế bào ung thư đã biến đổi cấu trúc và kháng thuốc. Khối u sống sót nhờ các mạng lưới mạch máu phức tạp và cơ chế trốn thoát miễn dịch; một cốc nước ép trái cây qua đường tiêu hóa sẽ bị phân hủy, chuyển hóa tại gan và không thể đạt được nồng độ hoạt chất tiêu diệt tế bào như trong ống nghiệm.

Hiểu lầm thường gặp về trái nhàu

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là tin rằng quả nhàu "chữa khỏi hẳn ung thư giai đoạn cuối", dẫn tới việc bỏ qua phác đồ hóa trị, xạ trị hoặc phẫu thuật của bệnh viện. Các hóa chất tiêu chuẩn như 5-fluorouracil (5-FU) hay doxorubicin dù có độc tính nhưng đã được chứng minh lâm sàng về khả năng kéo dài thời gian sống [4]. Từ bỏ điều trị chính thống để uống nước nhàu khiến người bệnh đánh mất thời gian vàng kiểm soát bệnh.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm "thảo dược tự nhiên thì uống bao nhiêu cũng bổ, không có độc tính". Thực tế, bất kỳ hoạt chất sinh học nào khi dùng quá liều hoặc dùng trong thời gian dài đều có thể tạo gánh nặng lớn cho các cơ quan giải độc trong cơ thể.

Ai nên thận trọng khi dùng trái nhàu?

Trái nhàu không hoàn toàn vô hại nếu lạm dụng nước ép đậm đặc kéo dài. Một nghiên cứu độc tính mãn tính kéo dài 6 tháng trên chuột cái cho thấy dịch chiết quả nhàu ở liều cao (2 mg/ml nước uống) gây hoại tử tế bào gan, giảm chiều dài gan, tăng men gan AST, giảm albumin và gây tử vong 40% số chuột trong vòng 3 tháng [8]. Các tác giả ghi nhận kết quả này tương đồng với 6 báo cáo tổn thương gan ở người liên quan đến việc uống nước ép nhàu mạn tính [8].

Ngoài ra, các nghiên cứu độc chất học cũng chỉ ra rằng dùng liều rất cao nước ép quả nhàu (4.000 hoặc 5.000 mg/kg) kéo dài từ 2 tháng trở lên có thể gây độc cho cả gan và thận [1]. Do đó, những đối tượng sau bắt buộc phải thận trọng:

  • Người có tiền sử bệnh gan, men gan cao hoặc suy giảm chức năng gan [8].
  • Người mắc bệnh thận mạn tính hoặc đang suy giảm chức năng lọc của thận [1].
  • Bệnh nhân đang tiếp nhận hóa trị, xạ trị ung thư: các hoạt chất trong nhàu có thể tương tác với chuyển hóa của thuốc điều trị [4].
  • Người đang dùng thuốc điều hòa huyết áp hay thuốc tim mạch, cần hỏi ý kiến bác sĩ điều trị trước khi dùng thêm các sản phẩm từ nhàu [1].

Cách dùng trái nhàu hợp lý và an toàn

Nếu yêu thích hương vị hoặc muốn sử dụng nhàu như một thức uống hỗ trợ sức khỏe thông thường, bạn cần dùng đúng cách và điều độ:

  • Dạng dùng: Có thể dùng quả nhàu chín ăn trực tiếp, ngâm lượng nhỏ nước uống lên men tự nhiên, hoặc dùng lá nhàu nấu canh như rau ăn thông thường [5, 6].
  • Lượng dùng: Chỉ nên uống từ 30 đến 60 ml nước cốt quả nhàu mỗi ngày, chia làm 1-2 lần, pha loãng với nước lọc, không nên uống dồn dập liều cao trong thời gian dài [6, 8].
  • Thời điểm dùng: Nên uống sau bữa ăn khoảng 30 phút để tránh gây cồn cào hoặc khó chịu cho dạ dày do tính acid nhẹ của nước quả lên men.
  • Kết hợp lối sống: Sử dụng thảo dược không thể thay thế cho chế độ ăn cân bằng, đủ chất dinh dưỡng, uống đủ nước và duy trì vận động thể chất thường xuyên.

Tóm lại, trái nhàu chỉ là một loại quả chứa các chất chống oxy hóa tự nhiên và một số hoạt chất tiềm năng đang được giới khoa học nghiên cứu tiền lâm sàng, không phải là thuốc điều trị ung thư [1, 8]. Người bệnh tuyệt đối không tự ý bỏ dở các liệu trình y khoa hiện đại để uống nước nhàu thay thế thuốc chữa bệnh. Khi muốn dùng thêm bất kỳ chế phẩm bổ sung nào từ thảo dược, hãy tham vấn ý kiến của bác sĩ điều trị để đảm bảo an toàn tối đa cho sức khỏe.