Sau khi sinh con, nhiều phụ nữ rơi vào trạng thái buồn bã, mệt mỏi rã rời, dễ cáu gắt hoặc lo âu vô cớ. Người nhà thường cho rằng đây chỉ là tâm lý nhạy cảm do thiếu ngủ, nhưng thực tế tình trạng rối loạn khí sắc xuất hiện ở tới 80% bà mẹ trong vài ngày đầu sau sinh [1]. Tỷ lệ trầm cảm trong thai kỳ có thể lên tới 20%, và khoảng 12% đến 16% phụ nữ trải qua trầm cảm trong vòng 12 tháng sau sinh [2].

Để cải thiện và giảm nguy cơ trầm cảm sau sinh, chế độ ăn uống cần ưu tiên hàng đầu việc phục hồi dự trữ sắt (thể hiện qua chỉ số ferritin huyết thanh), kết hợp bổ sung vitamin D, kẽm, folate, vitamin B12, canxi, selen, axit béo omega-3 và chất xơ [3], [4], [2], [1]. Sự suy kiệt dự trữ vi chất trong suốt thai kỳ làm tăng nguy cơ trầm cảm ở người mẹ [2]. Lưu ý rằng dù choline thường được nhắc đến trong dinh dưỡng thai kỳ, các dữ liệu nghiên cứu hiện có trong bài viết này tập trung chứng minh mối liên hệ trực tiếp của ferritin, kẽm và các vi chất nêu trên đối với khí sắc sau sinh [3], [2].

Vì sao suy kiệt vi chất sau sinh gây tụt dốc tâm trạng?

Trầm cảm chu sinh (bao gồm giai đoạn mang thai và 12 tháng đầu sau sinh) chịu tác động từ yếu tố di truyền, môi trường, tâm lý xã hội và đặc biệt là yếu tố sinh học từ sự thiếu hụt dinh dưỡng [2]. Trong suốt 9 tháng mang thai và quá trình vượt cạn, cơ thể người mẹ phải huy động lượng lớn dưỡng chất để nuôi thai nhi. Sự cạn kiệt nguồn dự trữ này làm tăng trực tiếp nguy cơ khởi phát trầm cảm [2].

Các nghiên cứu chỉ ra mối liên hệ đáng tin cậy giữa sự thiếu hụt dưỡng chất và rối loạn khí sắc đối với sắt, kẽm, folate, vitamin B12, canxi, selen và axit béo thiết yếu omega-3 (n-3) [2]. Trong đó, thiếu sắt là vấn đề dinh dưỡng phổ biến nhất ở phụ nữ độ tuổi sinh đẻ [5]. Ferritin huyết thanh là chỉ số phản ánh chính xác lượng sắt dự trữ trong cơ thể [5]. Khi ferritin giảm thấp, cơ thể rơi vào tình trạng thiếu máu và suy giảm năng lượng thần kinh [3], [5].

Bên cạnh đó, sự khởi phát trầm cảm còn liên quan đến biến đổi hormone sinh sản, hormone căng thẳng và các steroid thần kinh [1]. Hệ vi sinh vật đường ruột đóng vai trò điều hòa các hợp chất hóa học này và tác động đến sức khỏe tâm thần của mẹ thông qua trục não - ruột [1]. Các can thiệp dinh dưỡng bằng sắt, vitamin D, axit béo omega-3 và chất xơ giúp ngăn ngừa hoặc giảm nhẹ triệu chứng trầm cảm, lo âu, nhưng hiệu quả của chúng chịu ảnh hưởng lớn bởi sự cân bằng của hệ vi sinh đường ruột [1].

Bằng chứng khoa học về mối liên hệ giữa ferritin, vi chất và trầm cảm

Nhiều công trình nghiên cứu quy mô đã đo lường trực tiếp nồng độ ferritin cùng các vi chất trong máu người mẹ để tìm ra ngưỡng nguy cơ gây trầm cảm.

Một nghiên cứu bệnh - chứng đơn trung tâm công bố năm 2024 tại Bệnh viện Thành phố Ankara Etlik (Thổ Nhĩ Kỳ) đã theo dõi 109 sản phụ từ tháng 4 đến tháng 6 năm 2023 [3]. Các bác sĩ đo nồng độ ferritin máu lúc bắt đầu chuyển dạ, ghi nhận mức tăng cân và đánh giá tâm lý bằng Thang điểm Trầm cảm Sau sinh Edinburgh (EPDS) [3]. Nghiên cứu loại trừ các ca sinh đôi, dị tật thai, thai lưu, nhiễm trùng toàn thân hoặc có bệnh tâm thần trong 6 tháng trước đó [3]. Kết quả cho thấy nhóm bị trầm cảm sau sinh có nồng độ ferritin huyết thanh thấp hơn và ít được giáo dục dinh dưỡng hơn (p<0,001) [3]. Phân tích xác định ngưỡng cảnh báo nguy cơ trầm cảm sau sinh là nồng độ ferritin huyết thanh dưới 19 ng/dL, tổng mức tăng cân thai kỳ trên 15 kg và tỷ lệ tăng cân trên 28,8% (p<0,001) [3].

Trước đó, một nghiên cứu đoàn hệ tiến cứu năm 2011 tại Tây Ban Nha cũng theo dõi 729 sản phụ không có tiền sử trầm cảm và không mắc các bệnh gây nhiễu chuyển hóa sắt [5]. Mẫu máu được lấy ở thời điểm 48 giờ sau sinh để đo ferritin, transferrin, sắt tự do và độ bão hòa transferrin; tâm lý được đánh giá lúc 48 giờ, 8 tuần và 32 tuần sau sinh [5]. Kết quả có 65 phụ nữ (chiếm 9%) phát triển trầm cảm sau sinh trong vòng 32 tuần [5]. Nhóm này có nồng độ ferritin lúc 48 giờ sau sinh thấp hơn rõ rệt so với nhóm bình thường (15,4 ± 12,7 µg/L so với 21,6 ± 13,5 µg/L, P = 0,002) [5]. Với ngưỡng cắt ferritin 7,26 µg/L, nguy cơ trầm cảm sau sinh tăng gấp 3,73 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,84-7,56; P = 0,0001) [5]. Các tác giả lưu ý nồng độ ferritin có độ đặc hiệu cao nhưng độ nhạy thấp trong việc dự đoán bệnh [5].

Sự kết hợp giữa sắt và vitamin D cũng được làm sáng tỏ trong nghiên cứu đoàn hệ APrON công bố năm 2023 tại Canada [4]. Nhóm nghiên cứu đánh giá sắt (qua ferritin huyết thanh, sTfR, hepcidin) và vitamin D ở tam cá nguyệt thứ hai, sau đó đo điểm trầm cảm EPDS ở tam cá nguyệt thứ ba (1.920 người) và lúc 3 tháng sau sinh (1.822 người) [4]. Nồng độ ferritin, hepcidin và vitamin D3 cao ở giữa thai kỳ giúp dự báo điểm trầm cảm thấp hơn ở cuối thai kỳ [4]. Ngược lại, những thai phụ có lượng sắt thấp (ferritin <15 µg/L) dù đủ vitamin D (>=75 nmol/L), hoặc thiếu cả sắt (<15 µg/L) lẫn vitamin D (<75 nmol/L) đều có điểm trầm cảm cao hơn so với nhóm đủ cả hai vi chất [4]. Nghiên cứu cũng ghi nhận nồng độ các chất chuyển hóa vitamin D3 ở thời điểm 3 tháng sau sinh giảm xuống thấp hơn đáng kể so với giữa thai kỳ [4].

Hiệu quả thực tế của việc bổ sung dinh dưỡng sau sinh

Việc phục hồi kho dự trữ vi chất không chỉ có ý nghĩa lý thuyết mà đã được kiểm chứng qua các thử nghiệm lâm sàng.

Một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng năm 2024 tại Delhi (Ấn Độ) đã đánh giá tác động của việc bổ sung dinh dưỡng trên 600 cặp mẹ - con trong 6 tháng sau sinh [6]. Nhóm can thiệp được nhận bữa phụ cung cấp 600 kcal năng lượng, 20 g chất đạm kèm viên đa vi chất mỗi ngày [6]. Xét nghiệm máu lúc 6 tháng sau sinh cho thấy các bà mẹ nhóm can thiệp tăng đáng kể nồng độ ferritin huyết thanh (chênh lệch trung bình 14,7 ng/ml), retinol/vitamin A (0,6 µmol/l), folate (3,3 ng/ml) và vitamin D (1,03 ng/ml) [6]. Trẻ sơ sinh của những bà mẹ này cũng có mức ferritin huyết thanh cao hơn (chênh lệch trung bình 8,9 ng/ml) và vitamin A cao hơn (0,2 µmol/l) [6]. Các nhà khoa học cũng đo lường kẽm (Zn) và vitamin B12 trong máu để đánh giá toàn diện tình trạng vi chất của mẹ và bé [6].

Tuy nhiên, không phải cứ uống viên bổ sung đơn thuần là sẽ cắt đứt được triệu chứng trầm cảm nếu bỏ qua các yếu tố khác. Một thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng năm 2017 tại vùng nông thôn Malawi trên 1.391 phụ nữ đã so sánh 3 nhóm: dùng thực phẩm bổ sung nền lipid giàu axit béo (LNS - 462 người), dùng viên đa vi chất (MMN - 466 người) trong thai kỳ và 6 tháng sau sinh, hoặc chỉ dùng viên sắt - folate (IFA - 463 người) trong thai kỳ [7]. Lúc 6 tháng sau sinh, đánh giá trên hơn 1.000 phụ nữ bằng thang điểm SRQ và EPDS cho thấy không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê giữa 3 nhóm (điểm EPDS trung bình lần lượt là 5,77; 5,43 và 5,52; P = 0,676) [7]. Điều này chứng tỏ việc bổ sung chất béo LNS so với đa vi chất hay sắt - folate đơn thuần không làm giảm thêm triệu chứng trầm cảm tại khu vực này [7].

Ngoài ra, chăm sóc tâm lý và dinh dưỡng cho mẹ còn quyết định sự phát triển thể chất của trẻ. Một phân tích gộp năm 2022 từ 12 nghiên cứu quan sát trên trẻ 0-59 tháng tuổi tại các nước thu nhập thấp và trung bình cho thấy: trầm cảm sau sinh làm suy giảm khả năng người mẹ chăm sóc dinh dưỡng cho bản thân và con cái [8]. Hậu quả là con của những bà mẹ bị trầm cảm sau sinh có nguy cơ thấp còi tăng 1,87 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,52-2,30) và nguy cơ nhẹ cân tăng 1,81 lần (khoảng tin cậy 95%: 1,25-2,62; p = 0,001) [8].

Những hiểu lầm thường gặp về ăn uống sau sinh

Hiểu lầm phổ biến nhất ở các gia đình là thúc ép sản phụ ăn thật nhiều để "tăng cân lấy sữa" mà không chú ý mật độ vi chất. Nghiên cứu năm 2024 chỉ ra rằng việc tăng hơn 15 kg hoặc tăng trên 28,8% trọng lượng cơ thể trong thai kỳ nhưng lại thiếu hụt ferritin (<19 ng/dL) và thiếu kiến thức dinh dưỡng chính là yếu tố nguy cơ dẫn đến trầm cảm sau sinh [3]. Ngay cả ở những phụ nữ ăn chế độ ăn kiểu phương Tây tưởng chừng dư dả năng lượng, tình trạng thiếu hụt axit béo omega-3, folate, vitamin nhóm B, sắt và canxi vẫn diễn ra phổ biến hơn nhiều so với nhận định của giới chuyên môn [2].

Hiểu lầm thứ hai là kỳ vọng các sản phẩm men vi sinh (probiotics) có thể chữa khỏi ngay chứng trầm cảm sau sinh. Dù hệ vi sinh đường ruột liên kết chặt chẽ với tâm trạng qua trục não - ruột và probiotics giúp duy trì cân bằng vi sinh, nhưng tính đến năm 2022 vẫn chưa có bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trực tiếp trên người chứng minh hiệu quả của probiotics đối với trầm cảm chu sinh [1].

Hiểu lầm thứ ba là chỉ cần uống một loại thực phẩm chức năng giàu chất béo là đủ đẩy lùi buồn chán. Thử nghiệm tại Malawi đã chứng minh việc chỉ đổi từ viên sắt - folate sang thực phẩm bổ sung giàu lipid không tạo ra sự khác biệt về điểm số trầm cảm nếu không giải quyết đồng bộ các yếu tố nền tảng [7].

Ai nên thận trọng?

Trầm cảm chu sinh nếu không được điều trị có thể dẫn đến những biến chứng nghiêm trọng như sinh non, tiền sản giật, bệnh tật ở mẹ và thậm chí là tự tử [1]. Do đó, thực phẩm và viên uống bổ sung chỉ đóng vai trò hỗ trợ phục hồi sinh học, hoàn toàn không thay thế được chẩn đoán và phác đồ điều trị y khoa.

Những phụ nữ có dấu hiệu buồn bã kéo dài, mất hứng thú, suy kiệt thể lực cần đến cơ sở y tế để sàng lọc bằng thang điểm chuyên dụng và xét nghiệm máu kiểm tra nồng độ ferritin, vitamin D [3], [4]. Đặc biệt, người có bệnh lý nhiễm trùng toàn thân hoặc có mức protein phản ứng C (CRP) cao cần được bác sĩ chuyên khoa đánh giá kỹ, vì tình trạng viêm nhiễm sẽ làm nhiễu loạn quá trình chuyển hóa sắt và làm sai lệch chỉ số ferritin trong máu [3], [5]. Phụ nữ có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị bắt buộc phải hỏi ý kiến bác sĩ trước khi tự ý dùng thêm bất kỳ viên uống bổ sung sắt, kẽm hay đa vi chất nào.

Áp dụng thực tế vào mâm cơm ở cữ

Để phục hồi cơ thể sau sinh và bảo vệ sức khỏe tinh thần, sản phụ cần được tư vấn giáo dục dinh dưỡng bài bản ngay từ khi khám thai định kỳ [3]. Trong giai đoạn cho con bú, cơ thể mẹ cần thêm năng lượng và đạm chất lượng cao kết hợp đa vi chất — tương đương mức bổ sung khoảng 600 kcal năng lượng và 20 g protein mỗi ngày kèm vi chất như trong thử nghiệm tại Ấn Độ để nâng mức ferritin, folate, vitamin A và D cho cả mẹ lẫn con [6].

Trong thực đơn hằng ngày, hãy ưu tiên các nhóm thực phẩm tự nhiên giàu các vi chất đã được chứng minh có liên hệ mật thiết với khí sắc:

  • Nhóm phục hồi sắt (ferritin), kẽm và vitamin B12: Ưu tiên thịt đỏ nạc (thịt bò, thịt lợn nạc), gan động vật, hải sản, trứng và các loại đậu để bù đắp lượng sắt, kẽm, selen và B12 suy kiệt [6], [2].
  • Nhóm giàu axit béo omega-3 (n-3) và vitamin D: Tăng cường cá béo (cá hồi, cá trích, cá thu), trứng, sữa và tắm nắng hợp lý để duy trì nồng độ vitamin D và omega-3, tránh sự sụt giảm mạnh thường gặp ở mốc 3 tháng sau sinh [4], [2], [1].
  • Nhóm giàu folate, canxi và chất xơ: Ăn đa dạng rau lá xanh đậm, trái cây tươi, ngũ cốc nguyên hạt và sữa chua để cung cấp folate, canxi và nuôi dưỡng hệ vi sinh vật đường ruột khỏe mạnh [6], [2], [1].

Chế độ ăn cân bằng, kiểm soát cân nặng hợp lý và giữ cho kho dự trữ ferritin không tụt xuống dưới ngưỡng 15-19 ng/dL là nền tảng sinh học vững chắc giúp mẹ vượt qua giai đoạn nhạy cảm sau sinh [3], [4]. Khi người mẹ được chăm sóc tốt cả về dinh dưỡng lẫn tinh thần, trẻ nhỏ cũng sẽ tránh được nguy cơ suy dinh dưỡng thấp còi và nhẹ cân trong những năm tháng đầu đời [8].