Những thắc mắc thường gặp về ăn uống, dược liệu và sức khỏe, trả lời bằng nghiên cứu khoa học có ghi rõ nguồn.
29.281 bài, trang 256 trên 1.465
Chiết xuất Dendrobium nobile (phi điệp kép) trong thực phẩm thể thao tiềm ẩn rủi ro sức khỏe lớn do nguy cơ bị pha chế, tạp nhiễm chất kích thích cấm. Người dùng, đặc biệt là vận động viên, dễ đối mặt với biến cố tim mạch và nguy cơ dương tính với doping ngoài ý muốn.
Nhiều lời đồn thổi xem chi phong hà (Dendropanax) là "thần dược" tiêu diệt khối u. Dù các nghiên cứu trong phòng thí nghiệm ghi nhận hoạt tính gây độc tế bào và tăng nhạy cảm hóa trị, hiện chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh loài cây này có thể chữa khỏi ung thư ở người.
Cấy vi sinh phân từ người gầy được kỳ vọng giúp giảm cân, nhưng các bằng chứng khoa học trên người hiện nay cho thấy thủ thuật này không mang lại hiệu quả giảm béo rõ rệt. Giới chuyên gia khuyến cáo chưa đủ cơ sở lâm sàng để ứng dụng phương pháp này ngoài mục đích nghiên cứu.
Nhiều lời đồn dân gian cho rằng uống hạt phá cố chỉ giúp trị dứt điểm rụng tóc từng mảng. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng hiện đại chỉ ghi nhận hiệu quả của hoạt chất psoralen khi bôi ngoài da kết hợp chiếu tia cực tím A (PUVA), hoàn toàn thiếu dữ liệu chứng minh cho đường uống và tiềm ẩn nhiều rủi ro sức khỏe.
Phèn chua (kali alum) chứa muối nhôm có tác dụng ức chế vi khuẩn gây mùi và kết tủa cơ học làm giảm tiết mồ hôi nách tạm thời. Tuy nhiên, bằng chứng lâm sàng chủ yếu dựa trên muối nhôm tổng hợp, đồng thời phèn chua tự nhiên có thể tiềm ẩn tạp chất kim loại nặng và gây kích ứng da.
Chiết xuất từ cây phèo heo (*Enterolobium cyclocarpum*) bước đầu cho thấy khả năng ức chế chất gây viêm và điều hòa miễn dịch trong các thử nghiệm tiền lâm sàng trên tế bào và động vật. Tuy nhiên, hiện vẫn chưa có bất kỳ nghiên cứu lâm sàng nào trên người, do đó người dân tuyệt đối không nên tự ý sử dụng để chữa bệnh.
Phong lữ cảnh trồng chậu (*Pelargonium x hortorum*) và phong lữ dược liệu (*Pelargonium sidoides*) hoàn toàn khác nhau về hoạt chất. Nghiên cứu chỉ ra rễ phong lữ cảnh không chứa umckalin – chất đặc trưng của dược liệu trị hô hấp – nên tuyệt đối không dùng cây cảnh để thay thế thuốc chữa bệnh.
Phác tiêu là vị thuốc nhuận tràng thẩm thấu mạnh nhưng chứa hàm lượng natri cao, dễ gây ứ dịch và rối loạn nước - điện giải. Bệnh nhân suy tim, suy thận, tăng huyết áp và người có tình trạng giữ dịch tuyệt đối không tự ý sử dụng để tránh gây quá tải tuần hoàn và làm suy giảm nghiêm trọng chức năng tim thận.
Phèn đen là vị thuốc dân gian quen thuộc nhưng việc tự ý sắc uống liều cao tiềm ẩn rủi ro cho gan và thận. Dù các nghiên cứu trên chi *Phyllanthus* cho thấy ngưỡng an toàn cấp tính đường uống tương đối rộng, người dùng vẫn cần kiểm soát liều lượng chặt chẽ để tránh vượt qua ngưỡng dung nạp của cơ thể.
Phèn chua giúp dưa muối giữ độ giòn đẹp mắt nhờ các muối nhôm làm se mô thực vật. Tuy nhiên, việc lạm dụng loại phụ gia này kết hợp với thói quen dùng dụng cụ nấu bằng nhôm có thể khiến lượng nhôm hấp thu vượt ngưỡng an toàn hàng tuần theo khuyến cáo của WHO, dẫn đến nguy cơ tích tụ kim loại trong cơ thể.
Phá cố chỉ chứa hoạt chất psoralen có khả năng kích hoạt enzym tyrosinase tạo sắc tố da khi kết hợp với tia cực tím. Tuy nhiên, việc tự ý bôi dược liệu này rồi phơi nắng rất dễ gây bỏng rát, phồng rộp da dữ dội và tiềm ẩn nguy cơ tổn thương gan do ngộ độc chất cảm quang.
Phèn đen (*Phyllanthus reticulatus*) và phèn trắng (*Flueggea virosa*) là hai loài thực vật khác nhau, dễ bị nhầm lẫn khi thu hái tự nhiên. Cây phèn trắng chứa nhiều ancaloit có hoạt tính sinh học mạnh, tiềm ẩn nguy cơ ngộ độc nếu tự ý dùng thay thế phèn đen mà không kiểm chuẩn.
Viên uống vi sinh phân được FDA duyệt là chế phẩm sinh học chứa khuẩn sống đã qua kiểm định vô trùng nghiêm ngặt nhằm ngừa vi khuẩn *C. difficile* tái phát. Đây là thuốc kê đơn công nghệ cao, hoàn toàn khác biệt với các mẹo dân gian dùng phân tươi tự chế vốn tiềm ẩn nguy cơ nhiễm trùng tử vong.
Thạch hộc phi điệp (phi điệp kép - *Dendrobium nobile*) thường được đồn thổi là bài thuốc bổ thận tráng dương, tăng cường sinh lý nam. Tuy nhiên, y học hiện đại hoàn toàn chưa có thử nghiệm lâm sàng nào chứng minh hiệu quả này trên người. Các dữ liệu hiện có chủ yếu xoay quanh chuyển hóa đường huyết và bảo vệ thần kinh trên mô hình thực nghiệm.
Hwangchil Hàn Quốc (*Dendropanax morbiferus*) và cây phong hà Việt Nam cùng thuộc chi thực vật *Dendropanax*. Dù Hwangchil đã được nghiên cứu rõ về thành phần chống oxy hóa và độc tính tế bào trong phòng thí nghiệm, phong hà bản địa vẫn còn khoảng trống lớn về dữ liệu hóa học và dược tính, không thể tự ý coi là tương đương.
Nghiên cứu đối chứng ngẫu nhiên cho thấy sự kết hợp giữa tinh dầu bạc hà và dầu caraway dạng viên bao tan trong ruột giúp giảm đáng kể cơn đau thượng vị, cảm giác đầy trướng và nặng bụng ở bệnh nhân khó tiêu chức năng sau 2 đến 4 tuần can thiệp.
Phi điệp kép (*Dendrobium nobile*) chứa nhiều hoạt chất sinh học mạnh nhưng chưa có dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai, trẻ nhỏ. Với hàm lượng cao flavonoid và terpenoid tác động lên tim mạch, dược liệu này cũng chống chỉ định hoặc cần thận trọng tối đa ở người rối loạn đông máu, người chuẩn bị bước vào phẫu thuật.
Bôi vôi hay đắp lá chuối non là mẹo dân gian hoàn toàn sai lầm khi xử trí ong vò vẽ đốt, do nọc loài này mang tính kiềm phức tạp chứ không phải axit. Việc tự ý đắp chất lạ dễ gây bỏng hóa chất và nhiễm trùng, làm lỡ thời gian vàng cấp cứu y khoa.
Phá cố chỉ là dược liệu quen thuộc nhưng chứa psoralen với khoảng an toàn hẹp, tiềm ẩn độc tính cho gan và phản ứng bỏng da. Người bệnh gan, người có da nhạy cảm ánh sáng, trẻ nhỏ và người chuẩn bị phẫu thuật cần tránh dùng để ngăn ngừa nguy cơ ngộ độc, bỏng rát và biến chứng chu phẫu.
Phác tiêu (mirabilite) thường được biết đến trong y học cổ truyền để giảm chướng bụng và hỗ trợ tiêu hóa. Nghiên cứu lâm sàng hiện đại cho thấy việc đắp ngoài ổ bụng bằng dược liệu này hỗ trợ giảm viêm, rút ngắn thời gian trung tiện, nhưng tuyệt đối không thể thay thế phác đồ cấp cứu viêm tụy cấp chuẩn.
