Nhiều gia đình khi cho trẻ tập ăn dặm thường vắt nước cam, ép táo hoặc lê cho bé uống vì nghĩ đây là nguồn vitamin tự nhiên tốt cho tiêu hóa. Thậm chí, không ít ông bà muốn cho cháu nhấp chút nước trái cây ngay từ khi mới vài tháng tuổi để làm quen với vị ngọt.

Tuy nhiên, câu trả lời ngắn gọn từ góc độ khoa học là không an toàn. Năm 2017, Viện Nhi khoa Hoa Kỳ (AAP) đã cập nhật quan điểm và khuyến cáo trì hoãn việc cho trẻ uống nước ép trái cây cho đến khi trẻ tròn 12 tháng tuổi [1]. Trước mốc 6 tháng tuổi, trẻ chỉ nên bú mẹ hoàn toàn hoặc dùng sữa công thức, không bổ sung nước lọc, nước ép hay bất kỳ thức ăn nào khác [2].

Vì sao nước ép không tốt cho trẻ nhỏ như nhiều người tưởng?

Dạ dày của trẻ nhỏ có dung tích rất hạn chế, nhưng nhu cầu chất dinh dưỡng tính trên mỗi kg cân nặng lại rất lớn [3]. Cấu trúc sinh lý này không chừa khoảng trống cho những thực phẩm nghèo vi chất trong giai đoạn ăn dặm [3]. Dù 4 ounce (khoảng 118 mL) nước ép trái cây nguyên chất 100% được tính tương đương một khẩu phần trái cây, việc uống quá mức hoặc uống liên tục vẫn bị khuyến cáo tránh [1, 3].

Lý do là nước ép cung cấp lượng đường đơn dư thừa và làm tăng nguy cơ sâu răng [3, 4]. Nghiêm trọng hơn, thức uống này chiếm chỗ trong dạ dày, làm giảm lượng sữa mẹ, sữa công thức hoặc các thức ăn đặc giàu dinh dưỡng khác mà trẻ cần nạp vào [3, 8]. Hệ quả của việc lạm dụng nước ép là trẻ có thể đối mặt với tình trạng suy dinh dưỡng, thấp còi, tiêu chảy, đầy hơi và chướng bụng [3, 4].

Bên cạnh đó, sở thích ăn uống hình thành trong giai đoạn đầu đời có xu hướng kéo dài suốt cuộc đời [1, 2]. Việc tiếp xúc sớm với đồ uống ngọt dễ định hình thói quen chuộng vị ngọt khi trẻ lớn lên [4]. Ngoài ra, một phân tích gộp được đề cập trong báo cáo năm 2018 đã kết luận việc uống nước ép trái cây 100% có liên quan đến một mức tăng cân vượt mức nhỏ ở trẻ em [1].

Các nghiên cứu thực tế chỉ ra điều gì?

Các khảo sát quy mô lớn cho thấy sự thay đổi trong khuyến cáo y khoa và thói quen thực tế của các gia đình qua từng giai đoạn. Trước năm 2017, khuyến cáo cũ của AAP chỉ cấm nước ép cho trẻ dưới 6 tháng và cho phép trẻ cuối giai đoạn nhũ nhi uống tối đa 4-6 ounce (118-177 mL, tương đương 113-170 g) mỗi ngày [1, 3, 4]. Đến năm 2017, AAP nâng mốc cấm lên 12 tháng tuổi và giới hạn mức tối đa cho trẻ mới biết đi là 4 ounce (118 mL) mỗi ngày [1].

Một nghiên cứu công bố năm 2018 phân tích dữ liệu từ Nghiên cứu Nuôi dưỡng Trẻ sơ sinh và Trẻ mới biết đi (FITS) năm 2016 trên nhóm trẻ từ 6 đến 23,9 tháng tuổi [1]. Kết quả cho thấy tỷ lệ trẻ 6-11,9 tháng tuổi uống nước ép 100% đã giảm từ mức 31-41% (năm 2008) xuống còn 22-33% (năm 2016) [1]. Tuy vậy, vẫn có tới 1/3 số trẻ từ 9-11,9 tháng tuổi uống nước ép trái cây, đi ngược lại khuyến cáo mới của AAP [1]. Ở nhóm trẻ 12-14,9 tháng tuổi, gần 1/4 số trẻ uống vượt mức khuyến cáo tối đa 4 ounce (118 mL) mỗi ngày [1].

Một phân tích khác công bố năm 2018 dựa trên Khảo sát Kiểm tra Sức khỏe và Dinh dưỡng Quốc gia Hoa Kỳ (NHANES) giai đoạn 2011-2014 trên trẻ từ 0 đến 5 tuổi cũng ghi nhận tình trạng cho uống quá sớm [2]. Trung bình vào một ngày bất kỳ, có gần 12% trẻ dưới 6 tháng tuổi đã uống nước ép 100% và hơn 21% được cho uống nước lọc [2]. Một báo cáo tổng quan năm 2014 dẫn lại dữ liệu trước đó cũng ghi nhận có 7% trẻ sơ sinh Mỹ được uống nước ép trước 6 tháng tuổi [3].

Về tác động đến tăng trưởng, báo cáo năm 2014 chỉ ra một số nghiên cứu ghi nhận việc uống quá nhiều nước ép 100% (từ 340 g hoặc 12 ounce mỗi ngày trở lên) dẫn đến chiều cao thấp hơn và/hoặc tăng nguy cơ béo phì [3]. Một nghiên cứu theo dõi dọc năm 2014 khảo sát ảnh hưởng của người chăm sóc không phải mẹ đối với trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ đã phát hiện lượng nước ép trung bình mà trẻ 18 tháng tuổi trong mẫu khảo sát tiêu thụ lên tới 8 ounce mỗi ngày, gấp đôi mức khuyến cáo thời điểm đó [5]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra khi bà tham gia cho cháu ăn, khả năng trẻ uống nước ép tăng lên 97%, có thể do thế hệ ông bà chưa cập nhật các khuyến cáo mới của AAP [5].

Ở nhóm trẻ lớn hơn, nghiên cứu công bố năm 2019 phân tích dữ liệu giai đoạn 2009-2014 và 2011-2014 ở trẻ từ 2 đến 4 tuổi tham gia chương trình hỗ trợ dinh dưỡng WIC [6]. Trẻ tham gia chương trình này tiêu thụ lượng nước ép 100% nhiều hơn đáng kể (chênh lệch 0,20 cốc tương đương mỗi ngày) so với trẻ cùng mức thu nhập không tham gia, đồng thời dễ vượt ngưỡng giới hạn của AAP hơn [6]. Một nghiên cứu cắt ngang khác năm 2011 từ dữ liệu NHANES 2003-2006 trên trẻ em (từ 2 tuổi) và người lớn ghi nhận nhóm trẻ 2-5 tuổi có mức tiêu thụ nước ép vượt khuyến cáo [7].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học

Không thể phủ nhận nước ép trái cây 100% khi dùng đúng độ tuổi và đúng liều lượng vẫn là một thức uống có giá trị dinh dưỡng [4, 7]. Nghiên cứu NHANES 2003-2006 công bố năm 2011 cho thấy việc tiêu thụ nước ép 100% có liên quan đến chất lượng chế độ ăn tổng thể tốt hơn ở các nhóm tuổi từ 2 tuổi trở lên [7]. Một khảo sát quốc gia công bố năm 2003 (dữ liệu 1994-1998) cũng xem nước ép 100% và sữa là đồ uống giàu dinh dưỡng cần khuyến khích thay cho nước ngọt có ga ở trẻ lớn và thanh thiếu niên [8].

Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện tại vẫn có những giới hạn nhất định. Mối liên hệ giữa việc uống quá nhiều nước ép 100% với tình trạng béo phì hoặc thấp còi vẫn còn gây tranh cãi với nhiều báo cáo trái chiều [3, 4]. Một số dữ liệu cho thấy nguy cơ béo phì chỉ xảy ra khi uống quá mức, hoặc chỉ liên quan đến những trẻ vốn đã thừa cân [2, 3].

Ngoài ra, các nghiên cứu lớn như NHANES có thiết kế cắt ngang nên không thể xác định trực tiếp mối quan hệ nhân quả [7]. Phương pháp thu thập dữ liệu dựa vào trí nhớ của cha mẹ khi báo cáo lại khẩu phần ăn 24 giờ của con cũng dễ dẫn đến sai số do báo cáo thiếu hoặc thừa, nhất là khi trẻ ăn uống bên ngoài gia đình [7]. Trong nghiên cứu năm 2018, các yếu tố kinh tế xã hội như thu nhập và trình độ học vấn cũng chưa được đưa vào phân tích [2].

Những hiểu lầm thường gặp trong gia đình

Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng "nước trái cây" đóng hộp với "nước ép trái cây 100%". Các loại đồ uống hương trái cây (fruit drinks), nước giải khát có đường chứa nhiều calo rỗng, làm mất chỗ của thực phẩm giàu dinh dưỡng và có mối liên hệ chặt chẽ với bệnh béo phì ở trẻ [2, 3]. Trong khi đó, chỉ nước ép 100% không thêm đường mới được tính là một phần khẩu phần trái cây cho trẻ đã đủ tuổi [1, 3].

Hiểu lầm thứ hai là dùng nước ép để thay thế hoàn toàn trái cây tươi. Khảo sát thực tế cho thấy tại Mỹ, có tới 28-37% trẻ từ 6-18 tháng tuổi không ăn chút rau nào và 10-23% trẻ không ăn trái cây trong một ngày bất kỳ [3]. Ở trẻ 12-23,9 tháng tuổi, tỷ lệ được ăn trái cây là 71-81% và rau củ là 71-74% [1]. Việc lạm dụng nước ép sẽ làm trẻ bỏ qua cơ hội tập nhai và làm quen với trái cây nguyên quả [1, 3].

Một quan niệm sai lầm khác đến từ thói quen chăm sóc của người lớn tuổi trong nhà. Như nghiên cứu năm 2014 đã chỉ ra, sự tham gia của bà vào việc cho ăn làm tăng 97% khả năng trẻ dùng nước ép [5]. Điều này xuất phát từ việc ở thời kỳ trước, nước ép ít bị cảnh báo hơn và ít chủng loại thương mại hơn hiện nay [5]. Tuy vậy, nghiên cứu cũng lưu ý việc bà cho ăn không làm tăng tổng lượng nước ép tiêu thụ, và cũng giúp tăng khả năng trẻ được ăn trái cây nguyên quả [5].

Nhóm trẻ nào cần đặc biệt thận trọng?

Trẻ dưới 12 tháng tuổi là đối tượng cần tránh hoàn toàn nước ép trái cây theo khuyến cáo cập nhật năm 2017 của AAP [1]. Đặc biệt, trẻ dưới 6 tháng tuổi tuyệt đối không dùng nước ép hay nước lọc để tránh làm giảm lượng sữa mẹ hoặc sữa công thức nạp vào cơ thể [2].

Trẻ sơ sinh bú mẹ hoàn toàn sau 6 tháng tuổi cần được chú ý đặc biệt về chất lượng đồ ăn dặm [3]. Ở giai đoạn này, trẻ có nguy cơ thiếu hụt vi chất dinh dưỡng cao hơn nếu khẩu phần ăn dặm bị chiếm chỗ bởi các thực phẩm nghèo dinh dưỡng và nhiều đường đơn như nước ép [3].

Trẻ đang có biểu hiện rối loạn tiêu hóa như tiêu chảy, đầy hơi, chướng bụng hoặc trẻ có nguy cơ sâu răng sớm, trẻ đang suy dinh dưỡng hay thừa cân cũng cần hạn chế tối đa thức uống này [3, 4]. Nếu trẻ có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị, phụ huynh cần hỏi ý kiến bác sĩ nhi khoa trước khi thay đổi chế độ dinh dưỡng, không tự ý dùng nước ép như một biện pháp hỗ trợ điều trị tại nhà.

Cách áp dụng thực tế an toàn cho từng độ tuổi

Từ 0 đến 6 tháng tuổi, nguồn dinh dưỡng duy nhất và an toàn nhất cho trẻ là sữa mẹ hoặc sữa công thức [2]. Phụ huynh không cho trẻ uống thêm nước ép trái cây hay nước lọc dưới bất kỳ hình thức nào [2].

Từ 6 đến 12 tháng tuổi, khi trẻ bước vào giai đoạn ăn dặm, ưu tiên hàng đầu là giới thiệu đa dạng các loại rau củ và trái cây nguyên chất (nghiền, xay nhuyễn hoặc cắt mềm tùy khả năng ăn thô) để duy trì thói quen ăn uống lành mạnh lâu dài [1, 3]. Cha mẹ tiếp tục trì hoãn việc cho trẻ uống nước ép trái cây cho đến khi trẻ qua sinh nhật đầu tiên [1].

Khi trẻ từ 12 tháng tuổi trở lên (giai đoạn trẻ mới biết đi), nếu gia đình muốn cho trẻ uống nước ép, chỉ được chọn loại nước ép trái cây nguyên chất 100% và giới hạn lượng uống tối đa không quá 4 ounce (118 mL) mỗi ngày [1]. Không cho trẻ uống nước trái cây đóng hộp có pha thêm đường hay nước ngọt [2, 3]. Đồng thời, cha mẹ nên thống nhất nguyên tắc dinh dưỡng này với ông bà hoặc người giữ trẻ để tránh việc trẻ được cho uống vượt mức khuyến cáo [5].

Tóm lại, nước ép trái cây không mang lại lợi ích vượt trội cho trẻ dưới 1 tuổi mà ngược lại còn tiềm ẩn nguy cơ gây sâu răng, tiêu chảy và chiếm chỗ của sữa cùng thức ăn giàu dinh dưỡng [1, 3, 4]. Thay vì vắt nước, cha mẹ hãy kiên nhẫn tập cho trẻ ăn trực tiếp trái cây nghiền hoặc cắt nhỏ từ khi ăn dặm và chỉ giới thiệu lượng nhỏ nước ép nguyên chất khi con đã tròn 12 tháng tuổi [1, 3].