Rau càng cua trộn dầu giấm hay xào thịt bò là món ăn dân dã, thanh mát xuất hiện thường xuyên trên mâm cơm gia đình Việt. Tuy nhiên, nhiều người có tiền sử sỏi thận lại truyền tai nhau rằng loại rau này chứa nhiều hoạt chất dễ kết tủa thành sỏi, gây tâm lý hoang mang không biết nên ăn tiếp hay gạch tên hoàn toàn khỏi thực đơn.
Người bị sỏi thận cần kiểm soát lượng oxalate nạp vào từ thực phẩm để phòng ngừa sỏi tái phát, nhưng các dữ liệu khoa học hiện có chưa xác định cụ thể hàm lượng oxalate trong rau càng cua (Peperomia pellucida). Thay vì chỉ kiêng khem mù quáng một loại rau riêng lẻ, việc hiểu rõ cơ chế hình thành sỏi canxi oxalat, kiểm soát tổng lượng oxalate ăn vào và bảo vệ hệ vi sinh đường ruột mới là chìa khóa bảo vệ thận bền vững.
Gánh nặng sỏi thận và thủ phạm mang tên oxalate
Bệnh sỏi thận là vấn đề sức khỏe phổ biến trên toàn cầu, ảnh hưởng đến 12% dân số thế giới [1]. Đáng chú ý, tỷ lệ mắc bệnh lý này đã tăng tới 70% trong vòng ba thập kỷ qua [2]. Sự gia tăng nhanh chóng này có liên quan mật thiết đến lối sống, môi trường, yếu tố di truyền cũng như sự thay đổi chế độ ăn uống hiện đại [3].
Khi phân tích thành phần sỏi, các tài liệu y khoa chỉ ra rằng khoảng 75% đến 80% các ca sỏi thận có thành phần chủ yếu là canxi oxalat, trong khi sỏi axit uric chỉ chiếm khoảng 9% [3], [4]. Bản thân bệnh sỏi đường tiết niệu và sỏi thận cũng là những yếu tố nguy cơ thúc đẩy bệnh thận mạn tính tiến triển thành bệnh thận giai đoạn cuối [4].
Oxalate trong cơ thể người có hai nguồn gốc chính: do cơ thể tự tổng hợp nội sinh và hấp thu từ thực phẩm ăn uống hàng ngày [1]. Đây là một chất chuyển hóa cuối cùng có khả năng gây độc cho thận và được đào thải qua đường nước tiểu [5], [4]. Khi lượng oxalate trong nước tiểu tăng cao (tình trạng tăng oxalat niệu), nguy cơ hình thành và tái phát sỏi thận sẽ tăng lên rõ rệt [1].
Cơ chế oxalate tàn phá tế bào thận và tạo sỏi
Nhiều người lầm tưởng sỏi thận hình thành đơn thuần như cặn vôi lắng đọng trong ấm nước. Thực tế, quá trình này phức tạp hơn và liên quan trực tiếp đến tổn thương tế bào. Nghiên cứu công bố năm 1995 chỉ ra rằng tình trạng tăng oxalat niệu thúc đẩy tạo sỏi qua hai nhánh: vừa cung cấp nguyên liệu cho sỏi canxi oxalat, vừa trực tiếp gây tổn thương các tế bào biểu mô ống thận [6]. Khi tế bào thận bị hư hại, chúng tạo ra môi trường thuận lợi giữ lại các tinh thể và giải phóng các mảnh vụn màng tế bào, từ đó thúc đẩy quá trình kết tụ, bám dính thành viên sỏi lớn [6].
Để làm rõ độc tính này, một nghiên cứu năm 2003 trên dòng tế bào biểu mô thận người (HK-2) đã cho các tế bào tiếp xúc với oxalate ở nhiều mốc thời gian khác nhau [5]. Kết quả kiểm tra hình thái nhân và xét nghiệm TUNEL cho thấy oxalate gây ra sự phân mảnh DNA tăng dần theo thời gian, đạt mức tối đa trong khoảng từ 2 đến 24 giờ sau khi tiếp xúc [5]. Phân tích sâu hơn chứng minh oxalate kích hoạt quá trình chết tế bào theo chương trình (apoptosis) thông qua việc làm tăng biểu hiện của protein FAS ligand [5].
Không dừng lại ở việc tạo sỏi, sự tích tụ tinh thể canxi oxalat trong nhu mô thận còn gây ra chứng nhiễm canxi thận và tổn thương thận cấp tính [7]. Khi nồng độ oxalate quá bão hòa một cách cấp tính, tinh thể lắng đọng ồ ạt làm tắc nghẽn ống thận, gây quá tải bào quan, dẫn đến viêm và hoại tử mô thận [7]. Nếu diễn ra âm ỉ nhưng kéo dài, quá trình này sẽ gây lắng đọng tinh thể mạn tính [7].
Độc tính của oxalate còn trở nên nguy hiểm hơn khi kết hợp với các hóa chất độc hại trong đời sống. Nghiên cứu năm 2021 trên mô hình tế bào HK-2 và chuột cống Sprague-Dawley đã đánh giá tác động khi phơi nhiễm đồng thời oxalate và melamine (một hóa chất phổ biến trong đời sống) [4]. Sự kết hợp này làm suy giảm hàng rào chống oxy hóa Nrf2, từ đó làm tăng gốc tự do, peroxy hóa lipid, tổn thương DNA, đẩy nhanh quá trình teo ống thận và xơ hóa mô kẽ thận [4].
Nghiên cứu nói gì về rau cỏ giàu oxalate và bệnh thận?
Một điểm cần làm rõ cho người tiêu dùng là sự nhầm lẫn tên gọi giữa các loại rau. Trong các y văn quốc tế được trích dẫn hiện nay, không có dữ liệu phân tích trực tiếp về cây rau càng cua thân thảo mọc hoang ở Việt Nam. Tuy nhiên, y văn có ghi nhận báo cáo lâm sàng rất đáng chú ý về một loại rau thân mọng nước khác thường bị nhầm lẫn là rau sam (purslane, tên khoa học Portulaca oleracea) [8].
Báo cáo ca bệnh kết hợp tổng quan y văn năm 2023 đã ghi nhận 2 trường hợp bệnh nhân cao tuổi bị tổn thương thận cấp do bệnh thận oxalat sau khi ăn một lượng lớn rau sam [8]. Cả hai bệnh nhân nhập viện trong tình trạng thiểu niệu (tiểu ít), buồn nôn, nôn mửa và suy giảm chức năng thận cấp tính nặng nề đến mức phải điều trị thay thế thận [8]. Một bệnh nhân được sinh thiết thận dưới hướng dẫn siêu âm, kết quả cho thấy tổn thương ống thận mô kẽ cấp tính và sự lắng đọng tinh thể oxalat trong ống thận [8]. Nhờ được lọc máu kịp thời, nồng độ creatinine của hai bệnh nhân đã cải thiện và được xuất viện [8]. Báo cáo này phân loại đây là tình trạng tăng oxalat niệu thứ phát do tiêu thụ quá mức thực phẩm giàu oxalate [8].
Bên cạnh báo cáo trên người, nghiên cứu tổng quan năm 2020 cũng dẫn lại thí nghiệm trên chuột được cho ăn chiết xuất từ rau chân vịt (cải bó xôi) có bổ sung oxalate [7]. Những con chuột này đã phát triển tình trạng tinh thể niệu, tăng oxalat niệu và viêm mô kẽ thận đi kèm nhiễm canxi thận [7]. Ngoài thực phẩm, tình trạng bệnh thận oxalat cấp tính trên lâm sàng còn thường bắt nguồn từ việc hấp thu các chất hoặc thuốc chuyển hóa thành oxalate trong cơ thể như ethylene glycol, dùng quá liều vitamin C hoặc thuốc giảm cân orlistat [7].
Vai trò bất ngờ của hệ vi sinh đường ruột và thuốc kháng sinh
Tại sao cùng ăn một chế độ ăn tương tự nhau, có người lại bị sỏi thận còn người khác thì không? Bên cạnh yếu tố di truyền (các nghiên cứu trên cặp song sinh cho thấy nguy cơ di truyền chiếm tới 56%), câu trả lời nằm ở hệ vi sinh vật đường ruột [3].
Trong đại tràng của con người có sự hiện diện của Oxalobacter formigenes — một loài vi khuẩn kỵ khí gram âm có khả năng sử dụng và phân hủy oxalate ngay trong lòng ruột [3], [2]. Nhờ hoạt động của lợi khuẩn này, lượng oxalate hấp thu vào máu giảm xuống, kéo theo lượng oxalate bài tiết qua nước tiểu cũng giảm đi, tạo ra hàng rào bảo vệ tự nhiên chống lại sỏi canxi oxalat [3], [2]. Không chỉ có O. formigenes, một nghiên cứu thực hiện trên 23 người bị sỏi thận và 6 người khỏe mạnh đối chứng còn phát hiện sự khác biệt rõ rệt về hệ vi sinh: nhóm người bị sỏi thận có lượng vi khuẩn Bacteroides nhiều hơn đáng kể, trong khi nhóm khỏe mạnh lại dồi dào vi khuẩn Prevotella hơn [7].
Đáng tiếc là lối sống phương Tây và việc lạm dụng thuốc kháng sinh đang phá hủy lá chắn tự nhiên này [3], [2]. Tổng quan nghiên cứu năm 2020 chỉ ra rằng việc sử dụng kháng sinh có thể tiêu diệt hoàn toàn quần thể O. formigenes trong ruột [2]. Một nghiên cứu bệnh chứng đã chứng minh việc tiếp xúc với 5 nhóm kháng sinh (thuốc nhóm sulfa, cephalosporin, fluoroquinolones, nitrofurantoin/methenamine và penicillin phổ rộng) làm tăng nguy cơ mắc sỏi thận trong tương lai [2]. Tác động tiêu cực này mạnh mẽ nhất ở những người dùng kháng sinh khi còn trẻ và trong khoảng thời gian từ 3 đến 6 tháng trước khi được chẩn đoán mắc sỏi thận [2].
Hiện nay, các phương pháp điều trị chứng tăng oxalat niệu nguyên phát và thứ phát vẫn chưa thực sự tối ưu [1]. Do đó, giới khoa học đang nghiên cứu liệu pháp enzyme đường uống sử dụng oxalate decarboxylase (OxDC) — một loại enzyme phụ thuộc mangan có khả năng phân hủy oxalate thành khí carbon dioxide và formate, giúp làm tan và thu nhỏ kích thước sỏi canxi oxalat [1].
Hiểu lầm thường gặp về rau xanh và sỏi thận
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng tất cả các loại rau có vị chua nhẹ hoặc thân mọng nước như rau càng cua, rau sam thành "thủ phạm gây sỏi thận" rồi tuyệt đối không dám ăn. Thực tế, báo cáo tổn thương thận cấp trong y văn là do ăn lượng lớn rau sam (Portulaca oleracea) ở người cao tuổi [8], trong khi chưa có nghiên cứu tương đương nào trong dữ liệu hiện tại kết luận rau càng cua gây suy thận.
Hiểu lầm thứ hai là chỉ chăm chăm kiêng rau xanh mà bỏ qua các nguồn tạo oxalate nguy hiểm khác. Việc tự ý uống vitamin C liều cao kéo dài, dùng thuốc giảm cân orlistat hoặc tự ý mua kháng sinh uống bừa bãi cũng trực tiếp làm tăng nồng độ oxalate niệu và phá hủy hệ vi khuẩn phân hủy oxalate ở ruột [2], [7].
Ai nên thận trọng khi ăn các loại rau nghi ngờ giàu oxalate?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt lưu ý là người có tiền sử sỏi canxi oxalat tái phát nhiều lần và người mắc bệnh thận mạn tính [1], [4]. Ở những đối tượng này, chức năng lọc và đào thải của thận đã suy giảm, việc nạp một lượng lớn oxalate đột ngột rất dễ dẫn đến quá tải và kết tinh tinh thể trong ống thận [8], [7].
Nhóm thứ hai là người cao tuổi và người mắc các bệnh lý gây tăng hấp thu oxalate ở ruột như bệnh xơ nang (cystic fibrosis) [8], [7]. Hai ca bệnh suy thận cấp phải lọc máu do ăn nhiều rau sam đều rơi vào nhóm bệnh nhân lớn tuổi [8]. Ngoài ra, những người vừa trải qua đợt điều trị bằng kháng sinh phổ rộng trong vòng 3 đến 6 tháng cũng có hệ vi sinh đường ruột suy yếu, khả năng tự phân hủy oxalate ở đại tràng giảm sút nên cần ăn uống điều độ hơn [2].
Áp dụng thực tế trong mâm cơm hàng ngày
Đối với rau càng cua, người khỏe mạnh và cả người có tiền sử sỏi thận nhẹ vẫn có thể thưởng thức ở mức độ vừa phải trong bữa ăn đa dạng, không nên ăn dồn dập một lượng lớn liên tục nhiều ngày như một bài thuốc trị bệnh. Đối với các loại rau đã được chứng minh giàu oxalate trong nghiên cứu như rau sam hay rau chân vịt, người bị sỏi thận cần hạn chế lượng ăn mỗi bữa [8], [7].
Khi chế biến, người nội trợ nên áp dụng nguyên tắc ăn đa dạng các nhóm thực phẩm để bảo vệ hệ vi sinh đường ruột khỏe mạnh [3]. Đồng thời, cần duy trì thói quen uống đủ nước lọc mỗi ngày để làm loãng nước tiểu, hạn chế sự quá bão hòa của các tinh thể canxi oxalat [7].
Tuyệt đối không tự ý mua thuốc kháng sinh về uống khi chưa có chỉ định của bác sĩ để bảo vệ lợi khuẩn Oxalobacter formigenes trong đường ruột [2]. Những người đang có bệnh nền về thận hoặc đang dùng thuốc điều trị dài ngày nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi thay đổi chế độ ăn hoặc dùng thêm thực phẩm chức năng như vitamin C [7].
Tóm lại, chưa có bằng chứng khoa học nào bắt buộc người bị sỏi thận phải kiêng tuyệt đối rau càng cua, nhưng việc ăn uống chừng mực là nguyên tắc vàng để tránh tăng oxalat niệu. Bảo vệ thận không nằm ở việc tẩy chay một món rau, mà ở lối sống uống đủ nước, ăn cân bằng và sử dụng thuốc kháng sinh có trách nhiệm.