Nhiều phụ huynh khuyến khích con uống nhiều sữa tươi mỗi ngày ở tuổi dậy thì để phát triển chiều cao. Tuy nhiên, khi khuôn mặt trẻ bắt đầu nổi đầy mụn trứng cá, không ít gia đình băn khoăn liệu thói quen uống sữa có phải là thủ phạm gây ra tình trạng này.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học hiện có là: Có mối liên quan. Các nghiên cứu dịch tễ học và tổng quan hệ thống ghi nhận việc tiêu thụ sữa bò và các chế phẩm từ sữa có liên hệ với việc tăng tỷ lệ mắc cũng như mức độ nghiêm trọng của mụn trứng cá ở thanh thiếu niên và người trẻ tuổi [1], [2]. Tuy vậy, mối liên hệ này còn phụ thuộc vào lượng uống, loại sữa và tổng thể chế độ ăn hàng ngày chứ không đồng nghĩa mọi trẻ uống sữa đều chắc chắn bị mụn [1], [3], [4].
Mụn trứng cá tuổi dậy thì và nghi vấn từ ly sữa hàng ngày
Mụn trứng cá là bệnh lý viêm mạn tính phổ biến ở nang lông tuyến bã, ảnh hưởng tới 85% dân số thế giới trong độ tuổi từ 11 đến 30 [1], [5]. Bệnh đặc trưng bởi sự xuất hiện của nhân mụn đầu trắng, mụn đầu đen, sẩn đỏ, mụn mủ, thậm chí gây tổn thương mô sâu dẫn đến sẹo nặng và ảnh hưởng tâm lý, chất lượng sống của người mắc [1], [6].
Trong giai đoạn dậy thì, nhu cầu dinh dưỡng tăng cao khiến sữa tươi trở thành thực phẩm quen thuộc. Song song đó, mối liên hệ giữa chế độ ăn uống và mụn trứng cá luôn là chủ đề gây nhiều tranh luận [7], [6]. Ngày càng có nhiều bằng chứng khoa học chỉ ra rằng chế độ ăn có chỉ số đường huyết cao cùng việc tiêu thụ sữa và các sản phẩm từ sữa có khả năng thúc đẩy sự phát triển của mụn trứng cá [6], [2].
Cơ chế sữa và chế độ ăn tác động lên tuyến bã nhờn
Để hiểu vì sao thực phẩm có thể gây mụn, cần nhìn vào cơ chế hình thành nhân mụn trên da. Mụn trứng cá xuất phát từ tình trạng sừng hóa cổ nang lông, sự thay đổi hệ vi sinh vật tại nang lông tuyến bã, phản ứng viêm quanh nang lông và sự gia tăng sản xuất bã nhờn chứa nhiều axit béo không bão hòa đơn gây viêm [1], [8].
Các nghiên cứu tổng quan ghi nhận dữ liệu thuyết phục cho thấy các sản phẩm từ sữa và thực phẩm có tải lượng đường huyết cao tác động trực tiếp đến các chất trung gian nội tiết tố (hormone) và các yếu tố gây viêm trong cơ thể [2]. Trong những năm gần đây, nhiều công trình khoa học tập trung vào vai trò của hormone và thói quen tiêu thụ thực phẩm vì chúng được cho là ảnh hưởng trực tiếp đến quá trình viêm quanh nang lông này [8]. Sự thay đổi các yếu tố nội tiết và phản ứng viêm dưới tác động của sữa bò chính là cầu nối làm tăng tỷ lệ xuất hiện cũng như mức độ nặng của mụn trứng cá [2].
Nghiên cứu quy mô lớn nói gì về lượng sữa và loại sữa?
Bằng chứng toàn diện nhất hiện nay đến từ một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2018, tổng hợp dữ liệu từ 14 nghiên cứu quan sát trên 78.529 trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ tuổi (từ 7 đến 30 tuổi), bao gồm 23.046 ca mắc mụn trứng cá và 55.483 người thuộc nhóm đối chứng [1]. Kết quả cho thấy việc tiêu thụ bất kỳ sản phẩm sữa nào đều làm tăng tỷ số chênh (OR - thước đo mức độ liên quan giữa yếu tố phơi nhiễm và bệnh) mắc mụn trứng cá lên mức 1,25 so với không dùng [1]. Nếu xét riêng từng loại, uống bất kỳ loại sữa nào có OR là 1,28; sữa nguyên kem là 1,22; sữa giàu béo là 1,22; phô mai là 1,22 và sữa chua là 1,36 [1]. Đáng chú ý, sữa ít béo hoặc sữa tách béo có tỷ số chênh mắc mụn lên tới 1,32 [1].
Phân tích năm 2018 này cũng chỉ ra mối liên hệ phụ thuộc vào tần suất uống sữa mỗi ngày [1]. So với người uống ít hơn 1 lần mỗi tuần, những người uống từ 2 đến 6 ly sữa mỗi tuần có OR là 1,24; người uống 1 ly mỗi ngày có OR tăng lên 1,41; và người uống từ 2 ly trở lên mỗi ngày có OR đạt mức 1,43 [1]. Một đánh giá hệ thống khác thực hiện năm 2009 dựa trên 21 nghiên cứu quan sát và 6 thử nghiệm lâm sàng (trong đó có 2 thử nghiệm tiến cứu có đối chứng quy mô lớn) cũng báo cáo việc uống sữa bò làm tăng tỷ lệ mắc và độ nặng của mụn [2].
Tuy nhiên, kết quả không phải lúc nào cũng đồng nhất ở mọi nhóm tuổi. Một nghiên cứu cắt ngang trên 20.416 người trưởng thành Đan Mạch sống ở vùng ngoại ô thông qua bảng câu hỏi lại kết luận không tìm thấy mối liên hệ quan sát hay di truyền nào giữa việc uống sữa lâu dài và mụn trứng cá ở người lớn [3]. Bản thân nhóm tác giả thực hiện phân tích gộp 78.529 người cũng lưu ý rằng kết quả cần được diễn giải thận trọng do có sự không đồng nhất và sai số công bố giữa các nghiên cứu thành phần [1], [3].
Bằng chứng từ các khảo sát thực tế ở thanh thiếu niên
Tại châu Á, một nghiên cứu bệnh - chứng công bố năm 2018 tại Malaysia đã khảo sát 57 bệnh nhân mụn trứng cá (mức độ từ độ 2 đến độ 5 theo thang điểm CASS) và 57 người đối chứng khỏe mạnh từ 14 tuổi trở lên [7]. Tỷ lệ nam/nữ ở nhóm bệnh là 1,5:1 và có tới 75,4% (43 bệnh nhân) có tiền sử gia đình bị mụn trứng cá [7]. Kết quả cho thấy tỷ lệ tiêu thụ sữa ở nhóm bị mụn cao hơn đáng kể (63,2%, tương đương 36 người) so với nhóm đối chứng (43,9%, 25 người), với tỷ số chênh OR là 2,19 [7]. Tiêu thụ sô-cô-la cũng cao hơn ở nhóm bị mụn (43,9% so với 24,6%, OR là 2,4), trong khi sữa chua, kem, đồ ngọt, khoai tây chiên, các loại hạt hay nước ngọt có ga không thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê trong khảo sát này [7].
Một nghiên cứu bệnh - chứng khác năm 2012 trên người trẻ tuổi tại Malaysia lại phát hiện việc uống sữa từ 1 lần trở lên mỗi tuần làm tăng nguy cơ xuất hiện mụn trứng cá gấp 4 lần (OR = 3,99), với 86,4% số ca bệnh uống sữa hàng tuần so với 61,4% ở nhóm chứng [4]. Tương tự, ăn kem từ 1 lần trở lên mỗi tuần làm tăng nguy cơ mắc mụn gấp 4 lần (OR = 4,47; tỷ lệ ăn ở nhóm bệnh là 56,8% so với 22,7% ở nhóm chứng) [4]. Tuy vậy, nghiên cứu này không thấy sự khác biệt đáng kể về tần suất dùng sữa chua và phô mai [4].
Tại châu Phi, một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2016 thực hiện trên 464 học sinh tại Ibadan (Nigeria) có độ tuổi trung bình 13,6 tuổi và chỉ số khối cơ thể (BMI) trung bình 17,8 kg/m2 ghi nhận 299 em (64,4%) mắc mụn trứng cá [5]. Tỷ lệ bị mụn ở nhóm uống sữa như đồ uống hàng ngày cao hơn rõ rệt so với nhóm không uống hàng ngày (72,6% so với 62,0%) [5]. Ngoài sữa, nhóm ăn ngô hàng ngày (76,6% so với 62,3%), thịt bò chiên (75,0% so với 62,1%) và bánh ngọt (77,8% so với 62,3%) cũng có tỷ lệ mụn cao hơn; ngược lại nhóm ăn chuối hàng ngày có tỷ lệ mụn thấp hơn (55,3% so với 67,6%) [5].
Trong khi đó, một nghiên cứu bệnh - chứng năm 2020 trên 53 bệnh nhân mụn trứng cá và 53 người đối chứng (đánh giá điểm mụn từ 0 đến 44 theo thang GAGS) lại ghi nhận tiêu thụ phô mai ở nhóm bị mụn cao hơn có ý nghĩa thống kê so với nhóm chứng [8]. Nghiên cứu này cũng tìm thấy mối tương quan thuận giữa điểm số độ nặng của mụn với lượng tiêu thụ chất bột đường (carbohydrate), và tương quan nghịch với lượng tiêu thụ chất béo [8].
Những hiểu lầm thường gặp khi kiêng sữa trị mụn
Hiểu lầm phổ biến thứ nhất là chuyển từ sữa nguyên kem sang sữa tách béo hoặc ít béo để tránh nổi mụn. Thực tế, phân tích gộp năm 2018 trên 78.529 người chỉ ra rằng sữa ít béo và sữa tách béo không những không giảm nguy cơ mà còn có tỷ số chênh liên quan đến mụn trứng cá cao hơn cả sữa nguyên kem (OR 1,32 ở sữa tách béo so với 1,22 ở sữa nguyên kem) [1]. Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2020 cũng xác nhận lượng chất béo tiêu thụ không làm tăng mức độ nghiêm trọng của mụn trứng cá [8].
Hiểu lầm thứ hai là chỉ đổ lỗi cho sữa tươi mà bỏ qua lượng đường và tinh bột trong khẩu phần ăn. Nghiên cứu năm 2012 tại Malaysia chỉ ra rằng ở nhóm phân vị thứ 75, chế độ ăn có tải lượng đường huyết (glycemic load) lớn hơn 175 làm tăng nguy cơ xuất hiện mụn trứng cá lên tới 21 lần [4]. Khi các nhà khoa học phân tích hồi quy đa biến để hiệu chỉnh các yếu tố gây nhiễu (bao gồm tiền sử gia đình, tần suất uống sữa và ăn kem), chỉ có yếu tố tải lượng đường huyết từ 175 trở lên là giữ nguyên ý nghĩa thống kê độc lập với nguy cơ gây mụn cao gấp 25 lần [4]. Do đó, bánh ngọt, đường tinh luyện và chế độ ăn nhiều tinh bột đóng vai trò rất lớn làm nặng tình trạng mụn [4], [5], [8].
Ai nên thận trọng với lượng sữa tiêu thụ hàng ngày?
Nhóm đầu tiên cần lưu ý là trẻ em, thanh thiếu niên và người trẻ trong độ tuổi từ 7 đến 30 đang có sẵn mụn trứng cá hoặc dễ nổi mụn [1]. Đặc biệt, những thiếu niên có tiền sử gia đình bị mụn trứng cá (yếu tố xuất hiện ở 75,4% bệnh nhân trong nghiên cứu tại Malaysia) cần quan sát kỹ phản ứng của làn da trước các thực phẩm hàng ngày [7].
Nhóm thứ hai là những trẻ có thói quen uống từ 1 đến 2 ly sữa trở lên mỗi ngày kết hợp với việc thường xuyên ăn kem, sô-cô-la, bánh ngọt và các món giàu tinh bột [1], [7], [4], [5]. Khi mụn trứng cá tiến triển từ mức độ trung bình đến nặng, gây viêm mủ hoặc có nguy cơ để lại sẹo sâu và gây căng thẳng tâm lý, gia đình không nên tự ý cắt giảm dinh dưỡng cực đoan mà cần đưa trẻ đến gặp bác sĩ chuyên khoa da liễu để được thăm khám [1], [6]. Nếu trẻ đang có bệnh nền hoặc đang dùng thuốc điều trị, mọi sự thay đổi lớn về chế độ ăn cần tham khảo ý kiến bác sĩ.
Cách điều chỉnh sữa và chế độ ăn hợp lý cho trẻ dậy thì
Các nghiên cứu hiện tại chủ yếu là nghiên cứu quan sát và bệnh - chứng, do đó giới chuyên môn vẫn khuyến nghị cần thêm các nghiên cứu can thiệp để khẳng định chắc chắn mối quan hệ nhân quả tuyệt đối [3], [7], [5]. Vì vậy, phụ huynh không nhất thiết phải cấm tuyệt đối con uống sữa nếu tình trạng da vẫn ổn định.
Nếu trẻ đang bùng phát mụn trứng cá và có thói quen uống từ 1 đến 2 ly sữa mỗi ngày, cha mẹ có thể thử giảm tần suất uống của con xuống mức vài ly mỗi tuần, đồng thời theo dõi sự cải thiện của da [1]. Cần lưu ý việc đổi sang sữa tách béo không giúp giảm nguy cơ mụn [1].
Quan trọng hơn, cần điều chỉnh tổng thể bàn ăn của trẻ: hạn chế các thực phẩm có tải lượng đường huyết cao, giảm bánh ngọt, kem, sô-cô-la và đồ chiên rán [7], [4], [5]. Gia đình nên khuyến khích trẻ ăn chế độ cân bằng, uống đủ nước và bổ sung trái cây tươi như chuối vào thực đơn hàng ngày [5].
Tóm lại, uống nhiều sữa tươi mỗi ngày có liên quan đến việc tăng nguy cơ và mức độ mụn trứng cá ở tuổi dậy thì, đặc biệt khi đi kèm chế độ ăn nhiều đường và tinh bột [1], [4], [2]. Phụ huynh nên giúp trẻ duy trì lượng sữa vừa phải, cắt giảm đồ ngọt và đưa trẻ đi khám bác sĩ da liễu khi mụn viêm kéo dài để bảo vệ làn da khỏe mạnh.