Nhiều bậc phụ huynh thường lo lắng khi con bước vào tuổi dậy thì nhưng vóc dáng vẫn gầy gò, cân nặng tăng chậm hơn hẳn so với bạn bè đồng trang lứa. Đây là giai đoạn cơ thể có sự bứt phá mạnh mẽ về chiều cao và khối lượng cơ bắp, khiến nhu cầu năng lượng lẫn vi chất tăng vọt. Thiếu hụt dinh dưỡng ở thời điểm then chốt này không chỉ kìm hãm thể lực mà còn để lại hệ quả lâu dài cho sức khỏe trưởng thành.

Để giúp trẻ bắt kịp đà tăng trưởng, giải pháp cốt lõi là xây dựng khẩu phần ăn đa dạng, bổ sung đầy đủ năng lượng cùng các vi chất quan trọng như sắt, kẽm, canxi và protein. Can thiệp đúng thời điểm sẽ giúp trẻ đảo ngược tình trạng thiếu cân và tối ưu hóa tầm vóc.

Áp lực tăng trưởng và nguy cơ thiếu hụt dinh dưỡng tuổi dậy thì

Dậy thì là cơ hội cuối cùng để cơ thể bù đắp những thiếu hụt tăng trưởng tích lũy từ thời thơ ấu [1]. Trong giai đoạn này, tốc độ phát triển diễn ra rất nhanh đòi hỏi nguồn cung cấp năng lượng và dưỡng chất liên tục, cân đối [6, 8]. Khi khẩu phần ăn hàng ngày không đáp ứng đủ mức tiêu hao, trẻ rất dễ rơi vào tình trạng thiếu cân, cơ bắp kém phát triển và suy giảm miễn dịch [5, 8].

Thiếu hụt dinh dưỡng ở lứa tuổi học đường còn dẫn đến tình trạng thiếu máu do thiếu vi chất, làm suy giảm khả năng tập trung học tập cũng như hoạt động thể chất [6, 8]. Ở trẻ gái, thiếu năng lượng trường diễn và chỉ số khối cơ thể (BMI) thấp dưới 18,5 còn tạo ra nhiều rủi ro sức khỏe lâu dài [2]. Do đó, nhận diện sớm tình trạng chậm tăng cân là bước đầu tiên để can thiệp kịp thời.

Bằng chứng khoa học về thực trạng dinh dưỡng của trẻ vị thành niên

Nhiều nghiên cứu quy mô lớn trên thế giới đã phản ánh bức tranh đáng lo ngại về chất lượng bữa ăn và thể trạng của lứa tuổi học đường. Một nghiên cứu công bố năm 2025 thực hiện trên 4.609 học sinh từ 10-15 tuổi (tuổi trung bình 12,4; 54% là nữ) tại 4 quốc gia châu Phi cho thấy điểm chất lượng bữa ăn trung bình chỉ đạt 20,6 trên thang điểm tối đa 40 [3]. Khẩu phần của học sinh tiêu thụ rất ít rau xanh, trái cây, các loại hạt, trứng, cá và gia cầm, trong khi ngũ cốc tinh chế chiếm tỷ lệ quá cao [3]. Nghiên cứu này cũng chỉ ra nhóm trẻ hoạt động thể chất 3-4 ngày/tuần có chất lượng bữa ăn tốt hơn nhóm không vận động [3].

Thực trạng thiếu cân ở học sinh cũng được ghi nhận rõ nét qua một nghiên cứu cắt ngang năm 2023 tại Morocco trên 215 học sinh [4]. Kết quả ghi nhận chỉ số BMI trung bình là 21,06 kg/m2, nhưng có tới 24,5% học sinh bị thiếu cân, 11,8% thừa cân và 2,8% béo phì [4]. Đáng chú ý, điểm đa dạng bữa ăn trung bình là 5,672; trong đó 21% học sinh có mức độ đa dạng thấp và 67% ở mức trung bình [4]. Điểm đa dạng này có mối liên hệ mật thiết với chỉ số BMI và cấp học của trẻ [4].

Tại Pakistan, một nghiên cứu năm 2024 khảo sát trên 84 nữ sinh từ 10-14 tuổi ghi nhận cân nặng trung bình chỉ 34,4 kg, chiều cao trung bình 143,9 cm và BMI trung bình 16,4 kg/m2 [5]. Tỷ lệ thiếu cân ở nhóm này lên tới 86,9%, với điểm Z chiều cao theo tuổi (-1,62) và BMI theo tuổi (-1,18) đều ở mức âm nghiêm trọng [5]. Dữ liệu quốc gia phân tích trên 19.345 trẻ em gái tại Bangladesh giai đoạn 2011-2014 cũng khẳng định thiếu hụt tăng trưởng chiều cao diễn ra mạnh nhất ở đầu tuổi dậy thì (10-14 tuổi) với mức giảm điểm Z chiều cao 0,20 độ lệch chuẩn mỗi năm, trong khi điểm Z BMI tăng 0,13 độ lệch chuẩn mỗi năm [1].

Vai trò thiết yếu của năng lượng, đạm và vi chất

Để cải thiện cân nặng bền vững, trẻ không chỉ cần ăn nhiều hơn mà phải nhận đủ các nhóm chất chuyên biệt phục vụ cho xây dựng mô và tế bào. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp năm 2016 khẳng định việc bổ sung vi chất cho trẻ vị thành niên giúp giảm 31% nguy cơ thiếu máu (nguy cơ tương đối RR: 0,69) [2]. Đủ vi chất là nền tảng cốt lõi giúp chuyển hóa năng lượng hiệu quả, tạo tiền đề cải thiện cân nặng [2].

Nghiên cứu năm 2025 về các vấn đề dinh dưỡng và thành phần cơ thể chỉ ra rằng những người thiếu cân có sự sụt giảm rõ rệt về mỡ cơ thể, mỡ nội tạng và chu vi vòng cánh tay [6]. Nhóm thanh thiếu niên có mức độ thiếu hụt tăng trưởng và tỷ lệ thiếu cân cao nhất thường có lượng tiêu thụ calo, protein và canxi thấp hơn nhu cầu khuyến nghị [6]. Đồng thời, lượng protein và kẽm nạp vào thấp hơn đáng kể ở nhóm suy giảm dinh dưỡng nặng, dẫn tới teo cơ hoặc giảm khối lượng cơ bắp [6].

Nhận diện hiểu lầm thường gặp khi tẩm bổ cho trẻ

Nhiều cha mẹ cho rằng trẻ chậm tăng cân chỉ cần ăn thật nhiều cơm hoặc bánh kẹo ngọt để nhanh béo. Tuy nhiên, khẩu phần thừa tinh bột tinh chế nhưng nghèo dưỡng chất là nguyên nhân phổ biến khiến chất lượng bữa ăn bị hạ thấp [3]. Ăn lệch nhóm chất dễ dẫn đến "nạn đói tiềm ẩn", cơ thể tích mỡ cục bộ nhưng thiếu hụt protein và vi chất trầm trọng để tạo cơ [3, 5].

Một hiểu lầm khác là ép trẻ ngừng vận động thể dục để "tiết kiệm năng lượng". Trên thực tế, dữ liệu khoa học chứng minh trẻ duy trì vận động thể chất 3-4 ngày mỗi tuần có xu hướng cải thiện chất lượng chế độ ăn và chuyển hóa tốt hơn so với trẻ hoàn toàn thụ động [3]. Vận động hợp lý kích thích cảm giác ngon miệng và hỗ trợ tổng hợp khối lượng cơ bắp khi kết hợp đủ đạm [3, 5].

Ai nên thận trọng khi điều chỉnh chế độ ăn?

Những trẻ vị thành niên gầy mòn kèm theo các dấu hiệu suy kiệt nặng, teo cơ rõ rệt ở bắp tay hoặc có bệnh lý nền thần kinh, tiêu hóa cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám trực tiếp [6]. Việc tăng năng lượng quá đột ngột ở trẻ suy dinh dưỡng kéo dài có thể gây rối loạn dung nạp tiêu hóa.

Phụ huynh tuyệt đối không tự ý mua các loại thuốc bổ, thực phẩm chức năng kích thích ăn uống hoặc viên uống tăng cân trôi nổi không rõ nguồn gốc. Khi trẻ có biểu hiện xanh xao, nghi ngờ thiếu máu hoặc chậm dậy thì kèm sụt cân, gia đình cần đưa trẻ đến cơ sở y tế để xét nghiệm vi chất và nhận chỉ định y khoa phù hợp [2].

Gợi ý thực đơn và thói quen giúp trẻ bứt phá thể lực

Để trẻ vị thành niên tăng cân lành mạnh, cha mẹ nên tập trung vào độ đa dạng của thực phẩm trong từng bữa ăn hàng ngày [2, 3]:

  • Tăng cường thực phẩm giàu đạm và kẽm: Bổ sung đều đặn thịt nạc, thịt đỏ, thịt gia cầm, cá, trứng và hải sản để hỗ trợ tái tạo mô cơ và kích thích ăn ngon [3, 5].
  • Đa dạng nguồn canxi và năng lượng: Khuyến khích trẻ uống sữa tươi, ăn sữa chua, phô mai và các loại hạt nhằm cung cấp canxi và calo chất lượng cao [3, 5].
  • Đảm bảo đầy đủ rau củ và trái cây: Bổ sung rau xanh đậm, củ có màu cam đậm để tăng cường vi chất, cân bằng dinh dưỡng cùng các bữa chính [3].
  • Chia nhỏ bữa ăn: Ngoài 3 bữa chính, nên bổ sung 1-2 bữa phụ lành mạnh gồm hạt ngũ cốc, sữa hoặc chuối chín để nạp thêm năng lượng mà không làm quá tải hệ tiêu hóa.
  • Kết hợp thể thao hợp lý: Hướng dẫn trẻ duy trì các môn thể thao vận động vừa sức như bơi lội, bóng rổ, chạy bộ 3-4 buổi mỗi tuần để kích thích hấp thu dưỡng chất và phát triển thể lực toàn diện [3].

Giai đoạn dậy thì là cơ hội quý giá cuối cùng để hoàn thiện thể lực và tầm vóc cho trẻ [1]. Một chế độ dinh dưỡng giàu năng lượng, đủ đạm, vi chất kết hợp lối sống năng động sẽ giúp trẻ bứt phá cân nặng bền vững [3, 5]. Cha mẹ hãy kiên trì đồng hành, lắng nghe cơ thể con và tham vấn chuyên gia dinh dưỡng khi cần thiết.