Nhiều người có thói quen uống cà phê mỗi khi cảm thấy đói để trì hoãn bữa ăn hoặc kiềm chế cảm giác thèm ăn tạm thời. Trải nghiệm cá nhân này khiến không ít người tin rằng cà phê có khả năng dập tắt cơn đói ngay tức thì. Tuy nhiên, liệu hiện tượng này có được chứng minh bằng các cơ chế sinh học rõ ràng hay không?
Câu trả lời ngắn gọn là chưa có đủ bằng chứng khoa học để kết luận uống cà phê làm giảm cảm giác thèm ăn tức thì. Các dữ liệu nghiên cứu sinh học hiện tại chủ yếu khảo sát sự thay đổi của các hormone kiểm soát cảm giác no và đói dưới tác động của thành phần bữa ăn hoặc chế độ vận động, chứ chưa có thử nghiệm đối chứng trực tiếp chứng minh tác dụng tức thì này từ cà phê.
Cơ chế điều hòa cơn đói của ghrelin và peptide YY
Hệ tiêu hóa và tuyến tụy giải phóng nhiều hormone giúp cơ thể điều chỉnh lượng thức ăn nạp vào và kiểm soát thể trọng [1]. Trong số đó, ghrelin là peptide kích thích sự thèm ăn, trong khi peptide YY (PYY) cùng các chất khác như GLP-1 đóng vai trò ức chế cảm giác thèm ăn và tạo cảm giác no [2].
Thông thường, nồng độ ghrelin trong máu sẽ tăng cao khi đói và giảm dần sau khi ăn [3]. Ngược lại, nồng độ PYY thường duy trì ở mức thấp khi nhịn ăn và sẽ tăng vọt sau bữa ăn nhằm phát tín hiệu no đến hệ thần kinh [3]. Sự mất cân bằng hoặc suy giảm phản ứng của các peptide này có thể liên quan đến tình trạng rối loạn điều hòa cảm giác thèm ăn ở những đối tượng thừa cân [2].
Bằng chứng khoa học về các yếu tố tác động đến hormone thèm ăn
Nghiên cứu lâm sàng cho thấy thành phần các chất dinh dưỡng tác động rất rõ rệt lên việc tiết hormone đường ruột [4]. Một thử nghiệm trên trẻ từ 7 đến 11 tuổi ghi nhận bữa ăn giàu đạm giúp nồng độ ghrelin giảm dần và nồng độ PYY tăng ổn định trong suốt buổi sáng mà không bị sụt giảm [4]. Ngược lại, bữa ăn giàu carbohydrate khiến ghrelin chạm đáy ở phút 60 rồi tăng trở lại, đồng thời PYY đạt đỉnh ở phút 30 rồi sụt giảm nhanh chóng [4].
Mặc dù vậy, phản ứng của các hormone này không phải lúc nào cũng đồng nhất ở mọi đối tượng [5]. Một nghiên cứu năm 2008 ở trẻ em cho thấy bữa ăn hỗn hợp ít làm thay đổi nồng độ ghrelin và gây biến thiên không đều trên nồng độ PYY giữa nhóm cân nặng bình thường và thừa cân [5]. Bên cạnh đó, việc điều hòa ghrelin và PYY qua hệ thần kinh cholinergic cũng có sự khác biệt; thử nghiệm với atropine cho thấy chất này làm giảm ghrelin và PYY ở người gầy nhưng không tạo thay đổi đáng kể ở người béo phì [6].
Tần suất bữa ăn và cường độ vận động cũng làm thay đổi các chỉ số này một cách phức tạp [7] [3]. Một nghiên cứu can thiệp bắt chéo trên 54 bệnh nhân đái tháo đường típ 2 cho thấy chế độ ăn giảm năng lượng chia thành 2 bữa mỗi ngày làm tăng ghrelin lúc đói, trong khi chia làm 6 bữa lại làm giảm ghrelin lúc đói, dù nồng độ PYY không thay đổi ở cả hai chế độ [7]. Đối với vận động, một thử nghiệm trên 21 người chạy bền hoàn thành bài chạy 90 phút ghi nhận cả PYY lẫn ghrelin đều tăng lên đáng kể sau buổi tập, lần lượt là 11% và 16% [3]. Ngoài ra, nghiên cứu trên phụ nữ mắc hội chứng buồng trứng đa nang (PCOS) cho thấy đáp ứng ghrelin sau ăn thấp hơn nhóm khỏe mạnh, và thuốc tránh thai phối hợp liều thấp không làm thay đổi các peptide này [8].
Điều chưa biết về tác động của cà phê lên hormone kiểm soát đói
Tất cả các bằng chứng khoa học được nêu ở trên chỉ phân tích ảnh hưởng của đạm, đường, chất béo, tần suất ăn uống hoặc bài tập thể lực lên ghrelin và PYY. Các dữ liệu này hoàn toàn không nghiên cứu trực tiếp trên cà phê hay caffeine.
Do đó, khoa học hiện tại chưa trả lời được các câu hỏi then chốt: Uống một lượng cà phê cụ thể có làm tăng nồng độ PYY tức thì trong máu hay không? Cà phê có trực tiếp ức chế giải phóng ghrelin ở dạ dày hay không? Liệu hiện tượng mất cảm giác đói thoáng qua ở một số người là do phản ứng thần kinh trung ương, vị đắng của thức uống, hay là tác động nội tiết thực sự? Những điều này vẫn chưa được làm sáng tỏ.
Hiểu lầm thường gặp khi dùng cà phê để kiểm soát cơn đói
Hiểu lầm phổ biến nhất là xem cà phê như một giải pháp thay thế bữa ăn để ức chế cơn thèm ăn khi giảm cân. Cảm giác đầy bụng hoặc giảm cảm giác đói sau khi uống nước hoặc chất lỏng chỉ mang tính cơ học tạm thời, không đồng nghĩa với việc các hormone gây đói đã được kiểm soát sinh học bền vững.
Một hiểu lầm khác là quy kết mọi tác động sinh học của các chất ức chế thèm ăn sang cà phê. Như các nghiên cứu đã chỉ ra, chỉ có bữa ăn đầy đủ thành phần dinh dưỡng, đặc biệt là nguồn đạm thích hợp, mới kích hoạt sự tiết PYY bền bỉ và hạ thấp ghrelin hiệu quả [4].
Ai nên thận trọng khi sử dụng cà phê lúc bụng đói?
Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược dạ dày thực quản nên tránh dùng cà phê đậm đặc khi bụng rỗng. Việc uống cà phê thay bữa ăn có thể gây cồn cào, khó chịu đường tiêu hóa và kích thích tiết acid dịch vị.
Người mắc các rối loạn chuyển hóa như đái tháo đường hoặc phụ nữ mắc các hội chứng nội tiết cần duy trì giờ giấc ăn uống ổn định. Nhịn ăn kéo dài và lạm dụng cà phê để chặn cơn đói có thể dẫn đến rối loạn đường huyết và làm xáo trộn nhịp sinh học tự nhiên của các hormone thèm ăn [7].
Lời khuyên áp dụng thực tế để kiểm soát sự thèm ăn
Thay vì dựa dẫm vào cà phê để trì hoãn cơn đói, việc xây dựng bữa ăn cân bằng các nhóm chất là cách hiệu quả nhất để duy trì trạng thái no lâu. Bổ sung lượng protein hợp lý trong các bữa chính giúp kích thích giải phóng peptide YY và giữ nồng độ ghrelin ở mức thấp ổn định [4].
Nếu muốn thưởng thức cà phê, hãy xem đây là thức uống thưởng thức theo sở thích với lượng vừa phải mỗi ngày. Không nên sử dụng cà phê như một công cụ ức chế sự thèm ăn cưỡng ép, và cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế nếu bạn đang gặp vấn đề về tiêu hóa hoặc chuyển hóa.
Uống cà phê không phải là phương pháp đã được chứng minh giúp ức chế hormone thèm ăn tức thì. Để điều hòa cơn đói một cách khoa học, việc duy trì chế độ dinh dưỡng giàu đạm và lối sống vận động đều đặn vẫn là nền tảng đáng tin cậy nhất [4] [3].
