Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một tách cà phê thơm nóng, nhưng thường lo ngại đồ uống này gây háo nước. Quan niệm phổ biến cho rằng caffeine là chất lợi tiểu mạnh khiến cơ thể bị bài tiết nước nhiều hơn mức nạp vào.
Tuy nhiên, các bằng chứng từ thử nghiệm lâm sàng trên người chỉ ra rằng uống cà phê ở mức độ vừa phải không gây mất nước ròng [1], [2]. Lượng nước có sẵn trong mỗi ly cà phê cung cấp cho cơ thể đủ để bù trừ lượng dịch bài tiết qua thận [1], [3].
Tác dụng lợi tiểu của caffeine diễn ra thế nào?
Caffeine trong cà phê tác động lên thận, có thể làm tăng nhẹ quá trình đào thải natri và chất lỏng ra khỏi cơ thể qua đường nước tiểu [1], [3]. Tác dụng kích thích bài tiết này thường chỉ rõ rệt khi dùng một lượng lớn caffeine trong thời gian ngắn hoặc ở người chưa từng làm quen với đồ uống này [4], [3].
Dù vậy, cà phê về bản chất được pha chế với phần lớn thành phần là nước. Lượng nước uống vào từ mỗi ly cà phê đóng góp trực tiếp vào tổng lượng dịch hàng ngày, giúp bù đắp sự hao hụt [1], [2]. Với người dùng thường xuyên, cơ thể phát triển khả năng dung nạp đáng kể, làm giảm thiểu phản ứng lợi tiểu so với người ít uống [3].
Nghiên cứu lâm sàng về cà phê và cân bằng nước
Một thử nghiệm chéo có kiểm soát thực hiện trên 50 nam giới có thói quen uống 3 đến 6 tách cà phê mỗi ngày đã so sánh việc uống nước lọc và uống cà phê [1]. Trong mỗi đợt kéo dài 3 ngày liên tiếp, những người tham gia tiêu thụ 4 lần x 200 mL cà phê (chứa 4 mg/kg caffeine) hoặc một lượng nước lọc tương đương [1]. Kết quả cho thấy tổng lượng nước cơ thể đo bằng kỹ thuật oxit đơ-tơ-ri không có sự khác biệt (51,5 kg ở nhóm cà phê so với 51,4 kg ở nhóm nước) [1]. Thể tích nước tiểu 24 giờ cũng tương đương nhau, lần lượt là 2.409 mL và 2.428 mL, cùng các chỉ số máu và nồng độ nước tiểu không đổi [1].
Trước đó, một thử nghiệm chéo trên 18 nam giới khỏe mạnh từ 24 đến 39 tuổi đã theo dõi tác động của nhiều tổ hợp đồ uống, bao gồm nước lọc, cà phê và nước ngọt có caffeine [2]. Các nhà nghiên cứu không tìm thấy sự khác biệt về sự thay đổi khối lượng cơ thể hay các chỉ số sinh hóa máu và nước tiểu giữa các chế độ [2]. Kết quả này khẳng định việc khuyên người dân loại trừ đồ uống chứa caffeine khỏi tổng lượng nước hàng ngày là thiếu cơ sở [2].
Một bài tổng quan y khoa giai đoạn 1966–2002 cũng nhấn mạnh rằng liều caffeine thông thường trong các khẩu phần chuẩn không gây tác dụng lợi tiểu vượt mức [3]. Việc sử dụng cà phê như một thói quen sinh hoạt không dẫn đến mất nước vượt quá thể tích dịch nạp vào [3].
Liều lượng caffeine: Khi nào tác dụng lợi tiểu xuất hiện?
Tác động của cà phê lên cân bằng dịch phụ thuộc vào liều caffeine tiêu thụ trong một lần uống [4]. Một thử nghiệm lâm sàng đo lường phản ứng trong 3 giờ sau khi uống ở 10 người trưởng thành khỏe mạnh cho thấy liều thấp 3 mg/kg caffeine (khoảng 269 mg) qua cà phê không làm xáo trộn cân bằng dịch [4]. Thể tích nước tiểu ở mức 316 mL, tương đương với mức 356 mL khi uống nước lọc [4].
Ngược lại, khi uống cà phê ở liều cao chứa 6 mg/kg caffeine (khoảng 537 mg caffeine), thể tích nước tiểu trong 3 giờ tăng vọt lên 613 mL [4]. Đồng thời, lượng bài tiết thẩm thấu qua nước tiểu cũng cao hơn đáng kể (425 mmol so với 249 mmol ở nhóm nước) [4]. Dữ liệu về đồ uống chứa caffeine công bố năm 2025 cũng chỉ ra rằng các công thức chứa caffeine hàm lượng cao nhưng thiếu hụt carbohydrate hoặc chất điện giải sẽ có chỉ số hydrat hóa kém hơn nước lọc [5].
Những hiểu lầm thường gặp về việc uống cà phê
Nhiều người tin rằng mỗi ngụm cà phê đều rút bớt nước trong tế bào và gây mất nước mạn tính. Bằng chứng khoa học chứng minh đây là hiểu lầm, bởi người có thói quen uống cà phê hàng ngày duy trì tình trạng hydrat hóa cơ thể ổn định không khác người chỉ uống nước lọc [1], [3].
Một quan niệm sai lệch khác là xem cà phê như một chất khử nước hoàn toàn. Thực tế, cà phê vẫn được tính là một nguồn cung cấp chất lỏng hợp lệ cho cơ thể trong khẩu phần hàng ngày nếu dùng ở mức vừa phải [1], [2].
Điều nghiên cứu hiện tại chưa trả lời được
Các thử nghiệm can thiệp nghiêm ngặt về khả năng giữ nước của cà phê hiện chủ yếu thực hiện trên nhóm đối tượng là nam giới trẻ tuổi hoặc trung niên khỏe mạnh [1], [2]. Nghiên cứu kiểm soát trên nữ giới còn rất hạn chế về số lượng [4], [5].
Dữ liệu hiện có cũng chưa theo dõi chi tiết ảnh hưởng của cà phê ở những người cao tuổi, người mắc bệnh lý tim mạch, bệnh thận hoặc người đang dùng các thuốc điều trị có tính lợi tiểu. Khả năng cân bằng dịch khi uống cà phê trong điều kiện lao động nặng ngoài trời nắng nóng kéo dài cũng chưa được kiểm tra đầy đủ trên đối tượng phổ thông.
Ai nên thận trọng với tác dụng lợi tiểu của cà phê?
Người ít khi sử dụng hoặc đã kiêng caffeine trong nhiều ngày đến nhiều tuần nên cẩn trọng, vì cơ thể dễ phản ứng nhạy cảm và kích thích đi tiểu nhanh hơn sau khi uống [3].
Những người tiêu thụ lượng lớn caffeine trong một lần (từ mức 6 mg/kg thể trọng trở lên, tương đương hơn 500 mg caffeine) cần lưu ý nguy cơ lợi tiểu cấp tính gây thất thoát dịch tạm thời [4], [6]. Người đang bị tiêu chảy, sốt cao hoặc mất nước cấp tính không nên dùng cà phê liều cao và cần tham khảo ý kiến nhân viên y tế về chế độ bù dịch phù hợp.
Lời khuyên áp dụng thực tế
Đối với người trưởng thành khỏe mạnh, duy trì thói quen uống cà phê ở mức độ vừa phải (khoảng 3–4 tách mỗi ngày hoặc tương đương dưới 4 mg/kg caffeine) vẫn đáp ứng tốt nhu cầu cấp nước cho cơ thể [1].
Không nên dùng cà phê thay thế hoàn toàn cho nước lọc trong suốt cả ngày. Việc phân bổ hợp lý giữa nước lọc, chế độ ăn cân đối và cà phê theo nhu cầu cá nhân là giải pháp an toàn để bảo vệ cân bằng dịch.
Kết luận
Uống cà phê ở liều lượng thông thường không làm cơ thể mất nước ròng nhờ lượng dịch bù đắp có sẵn trong đồ uống. Tác dụng lợi tiểu chỉ biểu hiện rõ khi dùng liều caffeine quá cao hoặc ở người chưa quen dùng. Duy trì thói quen dùng cà phê điều độ kết hợp uống đủ nước lọc mỗi ngày giúp bảo đảm cân bằng nước tối ưu cho cơ thể.
