Nhiều người có thói quen uống cà phê ngay trong hoặc sau bữa ăn để duy trì sự tỉnh táo. Dù vậy, không ít người băn khoăn liệu thức uống này có làm tăng đột ngột mức đường huyết sau ăn hay không.
Câu trả lời là có thể. Các thử nghiệm lâm sàng ngắn hạn trên người và thử nghiệm thực nghiệm cho thấy việc nạp cà phê chứa caffeine làm suy giảm tạm thời độ nhạy insulin, khiến mức đường huyết sau bữa ăn tăng cao hơn [1], [2].
Cơ chế khiến caffeine làm tăng đường huyết
Caffeine hoạt động như một chất đối kháng không chọn lọc với các thụ thể adenosine [3]. Nghiên cứu thực nghiệm trên cơ bắp chuột cho thấy caffeine ức chế thụ thể adenosine A1 và A2B, làm giảm mức biểu hiện của thụ thể vận chuyển glucose Glut4 [3].
Khi Glut4 suy giảm, khả năng thu nạp đường vào tế bào cơ bị cản trở [3]. Dù cơ thể vẫn tiết insulin, thậm chí ở mức cao hơn, các mô ngoại vi lại kém đáp ứng, dẫn đến hiện tượng kháng insulin cấp tính và giữ mức đường trong máu cao sau ăn [4], [3].
Bằng chứng thử nghiệm lâm sàng trên người
Một thử nghiệm chéo ngẫu nhiên trên 10 nam giới trẻ, khỏe mạnh đã so sánh tác động của cà phê chứa caffeine (liều 5 mg/kg thể trọng), cà phê khử caffeine (decaf) và nước lọc khi dùng chung với bữa ăn giàu carbohydrate [1]. Sau bữa ăn đầu tiên, diện tích dưới đường cong (AUC) của glucose ở nhóm cà phê chứa caffeine (107 mmol/l x 3 giờ) và nhóm decaf (74 mmol/l x 3 giờ) đều cao hơn nhóm uống nước (-0,2 mmol/l x 3 giờ) [1].
Đáng chú ý, ở nghiệm pháp dung nạp glucose diễn ra 3 giờ sau đó, nhóm từng uống cà phê chứa caffeine có AUC insulin cao hơn 49% so với nhóm decaf và 57% so với nhóm nước [1]. Dù lượng insulin tiết ra vượt trội, AUC glucose của nhóm này vẫn đạt mức 217 mmol/l x 2 giờ, cao hơn rõ rệt so với mức 126 ở nhóm decaf và 55 ở nhóm nước [1]. Chỉ số nhạy insulin của nhóm dùng cà phê chứa caffeine cũng giảm xuống còn 8,2 so với mức 12,4 của nhóm decaf và 13,4 của nhóm nước [1].
Quan sát từ các nghiên cứu thực nghiệm
Nghiên cứu trên 40 con chuột nhịn ăn qua đêm cho thấy việc bổ sung caffeine trước, trong hoặc sau bữa ăn đều dẫn đến nồng độ insulin sau ăn cao hơn đáng kể so với nhóm không dùng caffeine, cho thấy tình trạng giảm độ nhạy insulin [4]. Ngược lại, nồng độ triglyceride sau ăn lại thấp hơn ở các nhóm có caffeine [4].
Tuy nhiên, tác động dài hạn có thể phức tạp hơn. Một tổng quan hệ thống năm 2023 trên mô hình chuột mắc hội chứng chuyển hóa cho thấy việc dùng caffeine giúp giảm đường huyết lúc đói và giảm đường huyết ở mốc 120 phút của nghiệm pháp dung nạp glucose [5]. Điều này cho thấy phản ứng cấp tính sau một cữ uống có thể khác với việc sử dụng caffeine kéo dài trong mô hình bệnh lý động vật [5].
Ai nên thận trọng với cà phê?
Người mắc bệnh tiểu đường tuýp 2 cần đặc biệt lưu ý. Một nghiên cứu thí điểm năm 2013 chỉ ra rằng việc kiêng caffeine giúp cải thiện các chỉ số kiểm soát đường huyết như HbA1c và 1,5-AG, củng cố giả thuyết tiêu thụ caffeine thường xuyên làm suy giảm khả năng kiểm soát đường huyết sau ăn [2].
Phụ nữ mang thai cũng là nhóm đối tượng nên cân nhắc. Nghiên cứu quan sát trên 251 phụ nữ mang thai khoảng tuần thứ 20 cho thấy nồng độ caffeine trong huyết tương trên 266 ng/ml và paraxanthine trên 392 ng/ml làm tăng nguy cơ kháng insulin ước tính lên gần 3 lần [6].
Những điều khoa học chưa làm rõ
Các thử nghiệm can thiệp trực tiếp trên người hiện có cỡ mẫu rất nhỏ, điển hình như nghiên cứu năm 2010 chỉ thực hiện trên 10 nam giới trẻ tuổi [1]. Kết quả này chưa thể khái quát hóa cho toàn bộ dân số, người cao tuổi hay người có bệnh nền phức tạp.
Nghiên cứu kiêng caffeine trên bệnh nhân tiểu đường tuýp 2 chỉ là nghiên cứu thí điểm, thiếu nhóm đối chứng không can thiệp và có tỷ lệ bỏ cuộc giữa chừng [2]. Ngoài ra, tác động riêng lẻ giữa caffeine tinh khiết và từng loại cà phê nguyên bản chứa các hợp chất khác nhau vẫn chưa được đối chiếu đầy đủ.
Cách áp dụng thực tế
Để hạn chế ảnh hưởng đến đường huyết sau ăn, người dùng nên tránh kết hợp cà phê chứa hàm lượng caffeine cao trực tiếp cùng các bữa ăn chứa nhiều tinh bột hoặc đường hấp thu nhanh [1]. Lựa chọn cà phê khử caffeine (decaf) có thể là giải pháp thay thế phù hợp nếu muốn giảm biến động insulin và glucose [1].
Những người đang kiểm soát bệnh tiểu đường tuýp 2 hoặc phụ nữ mang thai nên theo dõi đường huyết cá nhân khi sử dụng cà phê và tham khảo ý kiến bác sĩ điều trị để điều chỉnh lượng tiêu thụ phù hợp [2], [6].
Tóm lại, cà phê chứa caffeine có thể làm giảm tạm thời độ nhạy insulin và khiến đường huyết sau ăn tăng cao hơn ở các thử nghiệm ngắn hạn. Việc điều chỉnh thời điểm uống và liều lượng sử dụng là cách đơn giản để thưởng thức thức uống này mà vẫn bảo vệ chuyển hóa.
