Thói quen uống cà phê buổi sáng và cảm giác rát họng

Nhiều người có thói quen bắt đầu ngày mới bằng một tách cà phê thơm nóng để đánh thức sự tỉnh táo của trí não. Tuy nhiên, khi cơ thể bắt đầu có dấu hiệu sốt nhẹ, nuốt đau hoặc ngứa ngáy vùng hầu họng, ly cà phê quen thuộc có thể trở thành yếu tố cản trở quá trình tự chữa lành.

Cảm giác đau họng thường được y học mô tả là tình trạng đau xuất hiện ngay cả khi không nuốt và tăng lên rõ rệt khi thực hiện động tác nuốt thức ăn hoặc nước bọt [1]. Uống cà phê trong giai đoạn này không giúp giảm đau mà ngược lại, tác dụng lợi tiểu nhẹ và kích ứng niêm mạc của caffeine có thể khiến vùng họng bị khô rát kéo dài, làm chậm tốc độ hồi phục tự nhiên.

Khi bạn đang đối mặt với các bệnh lý viêm nhiễm đường hô hấp trên, cơ thể cần một môi trường đủ ẩm để các tế bào miễn dịch hoạt động hiệu quả. Việc bổ sung caffeine vào thời điểm này vô tình tạo thêm áp lực bài tiết chất lỏng và gây bất lợi cho lớp màng nhầy bảo vệ cổ họng.

Cơ chế: Caffeine, sự mất nước và tình trạng khô niêm mạc

Cơ chế đầu tiên khiến cà phê ảnh hưởng tiêu cực đến người bị đau họng nằm ở tác dụng lợi tiểu tự nhiên của hoạt chất caffeine. Hoạt chất này kích thích thận tăng tốc độ lọc cầu thận và bài tiết nước tiểu nhiều hơn bình thường. Khi lượng dịch bài tiết vượt quá lượng dịch hấp thu, cơ thể sẽ rơi vào trạng thái thiếu nước cục bộ hoặc toàn thể.

Trong khi đó, viêm họng là tình trạng viêm nhiễm có bằng chứng khách quan ở vùng hầu như sung huyết đỏ, loét hoặc xuất tiết dịch nhầy [1]. Để làm dịu các mô đang sưng tấy này, cơ thể đòi hỏi một lượng chất lỏng ổn định nhằm duy trì độ ẩm cho niêm mạc và rửa trôi các chất tiết ứ đọng. Việc thiếu hụt dịch lỏng do caffeine làm giảm lượng nước bọt tiết ra, khiến cổ họng vốn đang viêm đỏ càng trở nên khô ráp và bỏng rát hơn.

Bên cạnh đó, nhiệt độ của cà phê nóng và tính axit tự nhiên của hạt cà phê có thể tác động trực tiếp vào vùng mô đang tổn thương. Thay vì đóng vai trò làm ấm như nhiều người lầm tưởng, dung dịch chứa tính axit cùng caffeine khi tiếp xúc trực tiếp sẽ kích thích các đầu mút thần kinh cảm giác, làm gia tăng phản xạ đau và gây kích ứng niêm mạc hầu họng.

Cà phê làm tăng nguy cơ trào ngược dạ dày kích ứng cổ họng

Một tác động gián tiếp nhưng vô cùng nguy hiểm của cà phê đối với chứng đau họng là khả năng kích hoạt hiện tượng trào ngược dịch vị. Caffeine làm giãn cơ thắt thực quản dưới, đồng thời kích thích dạ dày tăng tiết axit clohydric. Khi dịch vị từ dạ dày trào ngược lên phía trên, các phân tử axit sẽ tiếp xúc và gây tổn thương vùng sau sụn nhẫn [2].

Vùng sau sụn nhẫn là vách ngăn tiếp giáp giữa thanh quản và lối vào thực quản, rất dễ bị tổn thương bởi các chất chứa trong dạ dày trào ngược lên từ phía dưới hoặc dịch tiết dị ứng từ mũi chảy xuống từ phía trên [2]. Tình trạng này gây phù nề niêm mạc, dẫn đến cảm giác vướng víu như có dị vật mắc kẹt trong họng (hội chứng globus) [2]. Bệnh nhân bị đau họng mạn tính hoặc dai dẳng thường có tiền sử liên quan chặt chẽ đến bệnh trào ngược dạ dày thực quản, ợ chua, nóng rát thượng vị và thói quen hắng giọng liên tục [2].

Nếu bạn tiếp tục uống cà phê khi họng đang viêm, lượng axit trào ngược này sẽ liên tục "rửa" qua các vết thương hở ở niêm mạc họng. Quá trình biểu mô hóa để làm lành mô bị đình trệ, biến một đợt đau họng cấp tính thông thường thành tình trạng viêm họng kéo dài dai dẳng rất khó điều trị dứt điểm.

Các nghiên cứu y khoa về tổn thương niêm mạc và viêm họng

Để hiểu rõ hơn về tính chất phức tạp của tình trạng đau họng, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều nghiên cứu lâm sàng trên quy mô lớn nhằm phân tích nguyên nhân và phương pháp can thiệp. Viêm họng truyền nhiễm bao gồm cả căn nguyên do virus và vi khuẩn đường hô hấp, trong đó xác định đúng mầm bệnh là chìa khóa để điều trị hiệu quả [3].

Một nghiên cứu thực hiện tại 3 phòng khám y học gia đình và 1 khoa cấp cứu trên tổng số 694 bệnh nhân cho thấy viêm họng do liên cầu khuẩn chiếm tỷ lệ 24% ở người lớn và 29% trên toàn bộ nhóm người tham gia [3]. Các bệnh nhân còn lại mắc viêm họng cấp do virus hoặc nhiễm trùng phối hợp cả virus và vi khuẩn [3]. Về mặt điều trị bằng thuốc, 98% bệnh nhân được chỉ định dùng thuốc bao gồm kháng sinh tại chỗ (chiếm 42%), kháng sinh toàn thân đơn trị liệu (chiếm 12%) và liệu pháp kháng sinh kết hợp (chiếm 44%) [3]. Trong nghiên cứu này, các chế phẩm chứa lysozyme phối hợp phức hợp dequalinium cũng được ứng dụng để bảo vệ và phục hồi niêm mạc họng [3]. Đáng chú ý, tỷ lệ nhiễm liên cầu ở những bệnh nhân đau họng thứ phát được điều trị phối hợp đã giảm đi một nửa, chỉ còn 12% so với nhóm chung [3].

Ở trẻ em, nhiễm trùng vùng họng cũng tiềm ẩn nhiều mối nguy cơ nghiêm trọng. Ước tính có khoảng 1/4 số trẻ em bị đau họng là do viêm họng vi khuẩn, và khoảng một nửa số gia đình có người mắc bệnh sẽ xuất hiện ca bệnh thứ hai lây nhiễm chéo [1]. Viêm họng do liên cầu khuẩn beta tan huyết nhóm A nếu không được chẩn đoán và điều trị kháng sinh phù hợp sẽ mang lại nguy cơ khoảng 3% tiến triển thành bệnh sốt thấp khớp cấp [1].

Mức độ nghiêm trọng của viêm họng đôi khi không chỉ dừng lại ở cảm giác đau rát tại chỗ. Một báo cáo lâm sàng năm 2013 ghi nhận trường hợp bệnh nhân nam 66 tuổi nhập viện vì đau họng dữ dội, khám thấy niêm mạc hầu họng và thanh quản đỏ rực kèm theo vết xước loét khu trú ở bên trái [4]. Bệnh nhân được điều trị ban đầu bằng thuốc kháng khuẩn và kháng nấm nhưng tình trạng đau họng ngày càng trầm trọng hơn và bắt đầu xuất hiện những cơn nấc cụt dai dẳng khó chữa [4]. Sau đó, người bệnh xuất hiện các cơn ngất co giật liên quan trực tiếp đến các đợt nấc cụt này [4]. Các bác sĩ kết luận rằng tình trạng viêm họng nặng đã kích thích dây thần kinh thiệt hầu, gây ra phản xạ nấc cụt khó trị và dẫn đến ngất do tình huống [4]. Điều này cho thấy khi niêm mạc họng bị tổn thương sâu sắc, các kích thích cơ học hoặc hóa học dù nhỏ cũng có thể dẫn tới những chuỗi phản ứng bệnh lý rất phức tạp.

Yếu tố môi trường và thói quen làm nặng thêm triệu chứng khô rát

Bên cạnh yếu tố nhiễm trùng, các yếu tố vật lý và môi trường xung quanh cũng ảnh hưởng trực tiếp đến độ ẩm và sự lành lặn của niêm mạc hô hấp. Nhiều bằng chứng cho thấy các chất kích thích từ không khí có khả năng gây khô họng và đau rát không thua kém các tác nhân vi sinh vật [5].

Trong nghiên cứu đánh giá môi trường tòa nhà (BASE) trên 41 tòa nhà văn phòng quy mô lớn, có tới 7,1% nhân viên văn phòng báo cáo gặp phải tình trạng đau họng hoặc khô rát họng [5]. Nguyên nhân ô nhiễm bắt nguồn từ các hệ thống sưởi, thông gió và điều hòa không khí không được bảo trì tốt, đặc biệt là cuộn dây làm mát và hệ thống phun ẩm [5]. Do đó, tỷ lệ triệu chứng đau khô họng ở những tòa nhà thông gió cơ học hoặc dùng máy lạnh luôn cao hơn so với các tòa nhà thông gió tự nhiên [5]. Ngoài ra, việc tiếp xúc với bụi mịn, khí sulfur dioxide từ núi lửa hoặc nội độc tố trong môi trường sống cũng làm gia tăng rõ rệt tỷ lệ mắc chứng đau họng và khô họng [5].

Khi niêm mạc họng vốn đã bị tác động bởi môi trường khô lạnh của phòng điều hòa, việc nạp thêm chất làm mất nước như caffeine trong cà phê sẽ tạo nên tác động tiêu cực kép. Lớp chất nhầy sinh học bao phủ bề mặt tế bào biểu mô bị khô quánh lại, giảm khả năng tự bảo vệ trước sự xâm nhập của mầm bệnh.

Sự nhạy cảm của niêm mạc họng còn được chứng minh qua các nghiên cứu về thuốc dạng hít. Một nghiên cứu tiến cứu mù đơn tại Bệnh viện Đại học Aintree (Liverpool, Vương quốc Anh) trên 50 người trưởng thành cho thấy việc dùng corticosteroid dạng hít thường xuyên làm tăng tỷ lệ khàn giọng, yếu giọng, đau họng và kích ứng họng với mức ý nghĩa rất cao (P < 0.0001) [6]. Những người dùng thuốc dạng hít thường xuyên có điểm số viêm họng trên lâm sàng cao hơn rõ rệt so với người không dùng (P = 0.0204) [6]. Năm yếu tố phân biệt quan trọng nhất giữa hai nhóm bao gồm tế bào viêm nội biểu mô, tuổi tác, dụng cụ buồng đệm, triệu chứng đau họng và tình trạng kích ứng họng [6]. Điều này khẳng định lớp niêm mạc vùng hầu họng vô cùng mỏng manh, dễ dàng bị tổn thương và viêm nhiễm bởi các tác nhân tiếp xúc trực tiếp qua đường miệng.

Những hiểu lầm phổ biến khi dùng đồ uống chứa caffeine lúc bị ốm

Một trong những sai lầm phổ biến nhất của người bệnh là tin rằng uống một ly cà phê nóng sẽ giúp "sát trùng" hoặc làm ấm cổ họng đang bị viêm. Thực tế, hơi nóng quá mức kết hợp với vị đắng chát của cà phê chỉ đem lại cảm giác tê bì đánh lừa cảm giác đau trong vài phút đầu. Sau đó, tính khử nước của caffeine sẽ khiến cổ họng khô khốc, làm tăng ma sát mỗi khi nuốt nước bọt và khiến cơn đau quay trở lại dữ dội hơn.

Hiểu lầm thứ hai là quan niệm uống cà phê để lấy năng lượng chống lại cảm giác mệt mỏi khi bị cảm cúm hoặc viêm họng. Cảm giác tỉnh táo mà cà phê mang lại thực chất chỉ là sự ức chế tạm thời các thụ thể gây buồn ngủ trong não bộ. Khi cơ thể đang chống lại nhiễm trùng, hệ thống miễn dịch đòi hỏi năng lượng thực sự từ giấc ngủ sâu và nguồn dinh dưỡng cân bằng. Việc lạm dụng cà phê gây gián đoạn giấc ngủ, làm suy giảm tốc độ phục hồi tự nhiên của cơ thể.

Nhiều người cũng cho rằng nếu pha thêm nhiều sữa đặc hoặc đường vào cà phê thì sẽ không còn lo bị khô họng. Tuy nhiên, lượng đường đậm đặc và chất béo trong sữa lại có xu hướng làm tăng độ quánh của chất nhầy ở thành sau họng. Điều này kích thích phản xạ hắng giọng liên tục, gây tổn thương thêm cho các dây thanh âm và niêm mạc vốn đang sưng nề.

Những ai tuyệt đối nên kiêng cà phê khi bị đau họng?

Mặc dù việc hạn chế cà phê được khuyến nghị cho hầu hết những ai đang bị viêm họng, một số nhóm đối tượng đặc biệt cần phải kiêng cữ nghiêm ngặt loại đồ uống này để tránh các biến chứng nguy hiểm:

  • Người có tiền sử trào ngược dạ dày thực quản (GERD) hoặc viêm loét dạ dày: Nhóm này có nguy cơ rất cao bị axit dịch vị trào ngược gây tổn thương phù nề vùng sau sụn nhẫn, khiến tình trạng rát họng kéo dài triền miên và biến chứng thành viêm thanh quản [2].
  • Bệnh nhân có dấu hiệu khàn tiếng, thay đổi giọng nói: Tình trạng khàn tiếng cho thấy quá trình viêm nhiễm đã lan đến bờ tự do của dây thanh âm hoặc vùng hạ họng [2]. Caffeine làm khô bề mặt thanh quản, khiến dây thanh mất độ mềm mại và dễ bị xơ hóa hoặc tổn thương không hồi phục nếu tiếp tục bị kích ứng [2].
  • Trẻ em và thanh thiếu niên: Cơ thể trẻ nhỏ rất nhạy cảm với tình trạng mất nước và các biến chứng nhiễm trùng như áp xe quanh amiđan hoặc sốt thấp khớp do vi khuẩn [1]. Caffeine hoàn toàn không phù hợp với thể trạng của trẻ em khi đang mắc bệnh đường hô hấp.
  • Người đang có biểu hiện nhiễm trùng nặng: Những trường hợp họng sưng tấy kèm sốt cao, xuất hiện giả mạc hoặc mủ trắng cần được theo dõi y tế chặt chẽ thay vì tự ý dùng cà phê để kích thích tỉnh táo [1]. Bệnh nhân cần đi khám ngay nếu xuất hiện các triệu chứng báo động như khó thở, thở rít hoặc giọng nói ngọng nghịu như ngậm vật nóng [2].

Lời khuyên áp dụng thực tế để họng nhanh hồi phục

Để tạo điều kiện lý tưởng cho niêm mạc họng tự phục hồi, điều quan trọng nhất là bạn cần tạm dừng thói quen uống cà phê trong ít nhất từ 3 đến 5 ngày đầu của đợt viêm cấp. Hãy thay thế lượng chất lỏng bị thiếu hụt bằng nguồn nước lọc ấm tinh khiết, uống từng ngụm nhỏ và rải đều trong cả ngày để bề mặt họng luôn được bôi trơn.

Bên cạnh nước lọc, bạn có thể lựa chọn các loại nước dùng từ rau củ, nước hầm xương ấm hoặc trà thảo mộc hoàn toàn không chứa caffeine như trà hoa cúc hoặc nước gừng loãng. Những thức uống này vừa cung cấp độ ẩm cần thiết, vừa bổ sung điện giải và làm dịu cơn co thắt cơ trơn vùng họng.

Nếu bạn gặp phải hội chứng nghiện caffeine và xuất hiện các cơn đau đầu khi ngừng cà phê đột ngột, hãy giảm dần liều lượng thay vì cắt đứt hoàn toàn một cách tiêu cực. Bạn có thể chuyển sang dùng cà phê đã tách caffeine (decaf) với lượng rất nhỏ, pha loãng với nước ấm và chỉ uống sau khi đã ăn no để hạn chế kích ứng niêm mạc dạ dày. Ngay sau khi uống, hãy uống bù một cốc nước lọc lớn để tráng sạch khoang miệng và thực quản.

Cuối cùng, người bệnh cần chú ý giữ ẩm không khí trong phòng ngủ bằng cách sử dụng máy tạo ẩm hoặc đặt một chậu nước sạch nếu thường xuyên sử dụng máy điều hòa không khí. Một chế độ sinh hoạt điều độ, nghỉ ngơi đầy đủ kết hợp cùng chế độ dinh dưỡng giàu vitamin sẽ giúp hệ miễn dịch hoạt động tối ưu để sớm đẩy lùi tình trạng đau họng.