Uống chiết xuất lá ô liu liều cao thời gian dài có hại thận?

Trào lưu dùng thảo dược đậm đặc và nỗi lo suy tạng

Chiết xuất lá ô liu đang trở thành một sản phẩm bổ sung phổ biến nhờ những lời quảng cáo về tác dụng chống oxy hóa, hỗ trợ tim mạch và cải thiện chuyển hóa ^[1]. Không ít người tìm mua các dạng viên nang hoặc dung dịch cô đặc với suy nghĩ thảo dược tự nhiên thì uống càng nhiều, càng lâu dài sẽ càng tốt cho sức khỏe.

Tuy nhiên, việc sử dụng bất kỳ thực phẩm chức năng nào ở nồng độ cao trong thời gian dài cũng làm dấy lên nghi ngại về nguy cơ gây quá tải cho gan và thận, hai cơ quan chịu trách nhiệm chuyển hóa và đào thải chính của cơ thể [4, 7].

Liệu chiết xuất lá ô liu có thực sự gây độc cho thận và gan như nhiều người lo lắng? Các bằng chứng khoa học hiện tại cho thấy loại thảo dược này nhìn chung an toàn, thậm chí chưa ghi nhận độc tính rõ rệt trên thận và mô gan ở các mức liều nghiên cứu thực nghiệm [1, 2].

Ngược lại, phần lớn các nghiên cứu tiền lâm sàng hiện nay còn chỉ ra rằng các hoạt chất trong lá ô liu có khả năng bảo vệ tế bào thận và mô gan trước các tác nhân gây độc hại từ môi trường hay thuốc điều trị [3, 4, 5, 6].

Cơ chế tác động của chiết xuất lá ô liu đối với cơ thể

Lá ô liu chứa nhiều hợp chất có hoạt tính sinh học, nổi bật nhất là oleuropein – một polyphenol mang lại vị đắng đặc trưng và mùi thơm riêng biệt của quả ô liu ^[1]. Khi đi vào cơ thể, oleuropein cùng các sản phẩm thủy phân của nó đóng vai trò là những chất chống oxy hóa mạnh mẽ ^[1].

Thận và gan là những cơ quan rất nhạy cảm với stress oxy hóa, một tình trạng mất cân bằng khi các gốc tự do gây hại vượt quá khả năng tự phòng vệ của tế bào [4, 7]. Sự mất cân bằng này kích hoạt quá trình peroxy hóa lipid, phá hủy màng tế bào và dẫn đến hoại tử hoặc chết tế bào theo chương trình [3, 4].

Nhờ khả năng thu dọn gốc tự do, các polyphenol và flavonoid trong chiết xuất lá ô liu giúp dập tắt các phản ứng viêm, ức chế quá trình peroxy hóa lipid (thể hiện qua việc giảm chỉ số malondialdehyde - MDA) và hỗ trợ khôi phục các enzym chống oxy hóa nội sinh quan trọng như catalase hay superoxide dismutase [3, 4, 8].

Bên cạnh đó, các nghiên cứu độc học sơ bộ cho thấy chiết xuất lá ô liu dung nạp tương đối tốt và được đánh giá là an toàn ngay cả ở liều cao trong các mô hình thử nghiệm ^[1].

Bằng chứng khoa học về tính an toàn và khả năng bảo vệ gan thận

Các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm để đánh giá cả mặt an toàn lẫn tiềm năng bảo vệ cơ quan của chiết xuất lá ô liu.

Một nghiên cứu công bố năm 2018 đã đánh giá độc tính cấp và bán trường diễn của chiết xuất ethanol lá ô liu trên chuột cống trắng dòng Wistar ^[2]. Trong thử nghiệm độc tính cấp, chuột đực và cái được cho uống một liều duy nhất lên tới 2000 mg/kg thể trọng qua ống thông dạ dày ^[2]. Kết quả ghi nhận liều duy nhất này không gây tử vong và không gây ra bất kỳ dấu hiệu nhiễm độc nào trên động vật ^[2].

Ở giai đoạn thử nghiệm bán trường diễn kéo dài 28 ngày với các mức liều 100, 200 và 400 mg/kg mỗi ngày, các xét nghiệm huyết học, sinh hóa máu và soi kính hiển vi mô gan, mô thận không ghi nhận bất kỳ dấu hiệu bất thường nào ^[2]. Các nhà nghiên cứu kết luận chiết xuất ethanol lá ô liu không gây độc sau khi dùng liều đơn cũng như liều lặp lại ^[2].

Một tổng quan công bố năm 2020 cũng xác nhận các nghiên cứu độc tính cho thấy lá ô liu nhìn chung an toàn ngay cả ở liều cao ^[1].

Không chỉ dừng lại ở tính an toàn, nhiều nghiên cứu còn phát hiện chiết xuất lá ô liu có tác dụng bảo vệ thận rõ rệt trước hóa chất độc hại [3, 5, 6].

Một nghiên cứu năm 2015 so sánh tác động của dầu ô liu và chiết xuất lá ô liu trên chuột bị nhiễm độc thận do kháng sinh amikacin ^[3]. Nhóm chuột chỉ tiêm amikacin bị tăng cao nồng độ creatinine và urê máu kèm thoái hóa nghiêm trọng mô vỏ thận ^[3]. Đáng chú ý, việc cho chuột dùng chiết xuất lá ô liu trước khi tiếp xúc với amikacin đã giúp làm giảm đáng kể nồng độ creatinine huyết thanh và cải thiện rõ rệt tổn thương vỏ thận, hiệu quả thậm chí còn nổi trội hơn so với dầu ô liu ^[3].

Một thử nghiệm năm 2019 trên dòng tế bào ống góp thận MCD4 tiếp xúc với kim loại nặng cadmium ở nồng độ thấp (1 micromol/L) cho thấy cadmium làm tăng sản sinh gốc tự do ROS, hình thành giọt mỡ, giảm khả năng sống của tế bào và gây đứt gãy sợi đôi DNA ^[4]. Khi đồng xử lý với chiết xuất lá ô liu xanh, toàn bộ các rối loạn tế bào do cadmium gây ra đều được ngăn chặn, đồng thời làm giảm biến đổi actin và ổn định bộ khung tế bào thận ^[4].

Về phương diện bảo vệ gan, một nghiên cứu năm 2020 trên chuột bị tổn thương gan do cadmium (tiêm 2 mg/kg thể trọng, 5 lần trong 2 tuần) cho thấy việc dùng đồng thời 16 mg/kg thể trọng oleuropein chiết xuất từ lá ô liu đã làm giảm đáng kể các dấu ấn tổn thương gan, giảm peroxy hóa lipid và phục hồi các enzym chống oxy hóa nội sinh ^[5].

Một nghiên cứu khác cùng năm 2020 sử dụng dịch chiết CO2 siêu tới hạn từ lá ô liu tươi và khô trên chuột cống (nặng 180-250 g) bị tổn thương do carbon tetrachloride (CCl4) cũng chỉ ra chiết xuất này giúp cải thiện các thông số sinh hóa bất thường và hỗ trợ cải thiện tình trạng xơ hóa gan ^[6].

Giới hạn của các bằng chứng hiện có

Dù các kết quả ghi nhận được rất khả quan, bạn đọc cần lưu ý rằng hầu hết các dữ liệu về an toàn và bảo vệ tạng của lá ô liu hiện nay đều xuất phát từ nuôi cấy tế bào và thử nghiệm trên động vật gặm nhấm ^[1].

Bên cạnh đó, các chế phẩm được dùng trong thí nghiệm đa số là dạng chiết xuất tiêu chuẩn hóa với dung môi cụ thể như ethanol hoặc CO2 siêu tới hạn [1, 2, 7].

Cộng đồng y khoa hiện vẫn cần thêm các thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng trên người với các nghiên cứu độc tính sâu rộng hơn để đánh giá đầy đủ tính an toàn cũng như tác động sức khỏe thực tế khi dùng lâu dài [1, 2]. Do đó, việc tự ý dùng liều cực cao trong nhiều tháng mà không có sự theo dõi y khoa vẫn tiềm ẩn những yếu tố chưa được kiểm chứng đầy đủ trên cơ thể người.

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng thảo dược lá ô liu

Một hiểu lầm phổ biến là cho rằng "sản phẩm tự nhiên không bao giờ gây hại" nên người dùng thường tự ý tăng gấp đôi, gấp ba liều lượng trên bao bì với mong muốn mau thấy tác dụng. Bất kỳ chất nào khi đưa vào cơ thể vượt ngưỡng thích nghi đều có thể gây xáo trộn quá trình chuyển hóa, nhất là khi sản phẩm không rõ nguồn gốc hoặc bị pha tạp.

Hiểu lầm thứ hai là xem chiết xuất lá ô liu như một phương thuốc thay thế hoàn toàn các thuốc kê đơn điều trị bệnh lý mạn tính như tiểu đường hay tim mạch ^[1]. Chiết xuất này chỉ mang tính hỗ trợ chuyển hóa và chống oxy hóa, tuyệt đối không được tự ý bỏ phác đồ điều trị của bác sĩ [1, 8].

Ngoài ra, nhiều người nhầm lẫn giữa việc dùng dầu ô liu nấu ăn và việc uống chiết xuất lá ô liu liều cao. Lá ô liu tập trung hàm lượng polyphenol và oleuropein cao hơn nhiều, do đó tác động sinh học và đáp ứng của cơ thể sẽ khác so với nguồn chất béo từ dầu ăn thông thường [1, 5].

Ai nên thận trọng khi sử dụng?

Chiết xuất lá ô liu có hoạt tính hạ đường huyết và hạ huyết áp đã được ghi nhận trong y học cổ truyền cũng như các báo cáo khoa học [1, 6, 8]. Do đó, những người đang dùng thuốc điều trị huyết áp hoặc thuốc hạ đường huyết cần thận trọng, vì việc kết hợp có thể làm tăng tác dụng cộng dồn.

Những người đã có tiền sử suy giảm chức năng gan hoặc thận từ trước cũng không nên tự ý dùng các loại thực phẩm chức năng cô đặc liều cao mà không tham vấn ý kiến chuyên môn từ bác sĩ điều trị.

Phụ nữ mang thai, người đang cho con bú và trẻ nhỏ cũng là nhóm đối tượng cần tránh lạm dụng các sản phẩm chiết xuất đậm đặc do dữ liệu lâm sàng trên các nhóm đối tượng nhạy cảm này còn hạn chế.

Lời khuyên áp dụng thực tế và an toàn

Nếu bạn có nhu cầu sử dụng chiết xuất lá ô liu để hỗ trợ sức khỏe, nguyên tắc đầu tiên là tuân thủ nghiêm ngặt liều lượng khuyến cáo của nhà sản xuất ghi trên nhãn sản phẩm, tránh tâm lý nôn nóng tăng liều.

Nên chọn mua sản phẩm từ các thương hiệu uy tín, có chứng nhận chất lượng rõ ràng để đảm bảo không bị lẫn tạp chất hoặc nhiễm kim loại nặng. Thời điểm uống thích hợp thường là trong hoặc ngay sau bữa ăn để hạn chế nguy cơ gây kích ứng đường tiêu hóa do vị đắng đậm của hợp chất oleuropein ^[1].

Trong chế độ ăn uống hằng ngày, thay vì chỉ phụ thuộc vào thực phẩm chức năng, bạn có thể bổ sung các sản phẩm tự nhiên từ cây ô liu như dầu ô liu nguyên chất vào món salad hoặc nấu ăn để hấp thu các polyphenol một cách tự nhiên và bền vững ^[7].

Chiết xuất lá ô liu không cho thấy dấu hiệu gây hại cho gan hay thận trong các nghiên cứu độc học hiện tại, thậm chí còn sở hữu nhiều tiềm năng chống oxy hóa bảo vệ mô tạng [2, 3, 5]. Dẫu vậy, thảo dược không thể thay thế một lối sống lành mạnh hay phác đồ y khoa chuẩn mực; việc sử dụng có chừng mực và trao đổi với nhân viên y tế luôn là cách tiếp cận thông minh nhất cho sức khỏe của bạn.