Nhiều người có thói quen kết hợp các vị thảo dược bổ dưỡng vào ấm trà uống hằng ngày để tăng cường sinh lực và bồi bổ sức khỏe. Trong đó, hoàng kỳ là vị thuốc phổ biến thường được đun nấu hoặc ngâm uống cùng nước trà xanh quen thuộc. Tuy nhiên, không ít người thắc mắc liệu việc dùng chung này có khiến các hoạt chất bổ dưỡng bị kết tủa hoặc giảm tác dụng hay không.
Câu trả lời dựa trên các dữ liệu khoa học hiện có là cần thận trọng và tốt nhất nên dùng riêng hai thức uống này. Trà xanh chứa hàm lượng tannin và polyphenol dồi dào, những hoạt chất có đặc tính tương tác sinh học mạnh mẽ trong đường tiêu hóa, có thể can thiệp đến sự hấp thu dưỡng chất nếu dùng đồng thời.
Tannin và polyphenol trong trà xanh hoạt động thế nào?
Lá trà xanh (Camellia sinensis) chứa lượng polyphenol rất phong phú, trong đó 60% đến 80% là các catechin [1]. Hỗn hợp tannin tự nhiên trong trà xanh bao gồm nhiều hợp chất hoạt tính như (-)-epigallocatechin-3-gallate (EGCg), (-)-gallocatechin-3-gallate (GCg), (-)-epicatechin-3-gallate (ECg), (-)-epigallocatechin (EGC), (+)-gallocatechin (GC), (-)-epicatechin (EC) và (+)-catechin [2]. Các hợp chất dồi dào nhất trong trà xanh là EGCG và EGC [3].
Trong môi trường thí nghiệm tế bào biểu mô thận LLC-PK(1), hỗn hợp tannin trà xanh cùng các thành phần catechin này cho thấy khả năng chống oxy hóa mạnh, ức chế quá trình peroxy hóa lipid và bảo vệ tế bào trước các gốc tự do [2]. Ngoài ra, tannin trà xanh cũng cho thấy tác dụng ức chế sự tăng sinh của tế bào trung mô cầu thận trong môi trường nuôi cấy nhân tạo [4].
Tương tác hấp thu tại đường tiêu hóa diễn ra ra sao?
Khi đi vào đường tiêu hóa, các hợp chất trong trà xanh trải qua quá trình biến đổi sinh học phức tạp [5]. Độ hấp thu toàn thân thường tương đối cao đối với các catechin phân tử nhỏ, nhưng lại thấp đối với các galloyl catechin và rất thấp đối với các polyme phân tử lượng lớn [1]. Nhiều nghiên cứu tế bào cho thấy hiệu quả sinh học của EGCG cần nồng độ từ 1 đến 100 micromol [3]. Tuy nhiên, các phân tử lớn khó đi vào tuần hoàn chung mà chủ yếu tác động tại niêm mạc ruột và tương tác với hệ vi sinh đường tiêu hóa [1].
Mặt khác, các nghiên cứu sinh khả dụng cho thấy các thành phần của trà xanh có khả năng liên kết và ảnh hưởng tới sự hòa tan, vận chuyển của các chất khác [5]. Trong thử nghiệm mô phỏng tiêu hóa in vitro đường dạ dày (pepsin) và ruột (pancreatin, muối mật) kết hợp nuôi cấy tế bào Caco-2, độ giải phóng và hấp thu sinh học của một số khoáng chất chịu sự chi phối đáng kể của dịch trà [5]. Chẳng hạn, độ hấp thu sinh học của strontium trong trà xanh cao hơn 50% so với trà đen, trong khi tỷ lệ hòa tan sinh khả dụng của nhôm, đồng, mangan và kẽm dao động quanh mức 40% đến 60% tổng lượng [5].
Nghiên cứu nói gì về ảnh hưởng của polyphenol và tannin?
Mặc dù tannin được biết đến với khả năng tương tác với các đại phân tử và khoáng chất, mức độ ảnh hưởng của chúng trên thực tế phụ thuộc nhiều vào bối cảnh cụ thể [6].
Một nghiên cứu can thiệp theo dõi tình trạng sắt ở nam và nữ giới Đức từ 19 đến 32 tuổi cho thấy việc uống trà xanh hoặc trà đen kéo dài trong 4 tuần làm giảm đáng kể nồng độ ferritin huyết thanh ở nhóm phụ nữ ăn bình thường uống trà đen và nhóm phụ nữ thiếu máu uống trà đen hoặc xanh [6]. Nghiên cứu gồm 6 người nhóm trà đen và 8 người nhóm trà xanh ở nhóm ăn chay, cùng 10 người mỗi nhóm ở nhóm ăn thông thường [6]. Tuy vậy, các chỉ số như khả năng gắn sắt toàn phần, hemoglobin, sắt huyết thanh và hematocrit không ghi nhận sự thay đổi từ đầu đến cuối nghiên cứu [6]. Một thử nghiệm khác trên 46 thanh niên Ấn Độ từ 20 đến 25 tuổi cho thấy chế độ ăn giàu polyphenol từ rau xanh trong 3 tuần cũng không làm ảnh hưởng đáng kể đến nồng độ hemoglobin [6].
Về động học hấp thu của chính trà xanh, một nghiên cứu trên 20 người tình nguyện khỏe mạnh uống 400 mL trà xanh đóng chai (chứa khoảng 400 micromol flavan-3-ol) đã thu thập máu trong 4 giờ và nước tiểu trong 24 giờ [7]. Kết quả xác định được 39 chất chuyển hóa liên quan qua phân tích sắc ký lỏng khối phổ [7]. Sinh khả dụng tính toán của nhóm hoạt chất này đạt mức 39%, với sự khác biệt lớn về bài tiết qua nước tiểu giữa các cá nhân do hệ vi khuẩn đường ruột riêng biệt [7]. Hợp chất (-)-epigallocatechin-3-gallate là chất duy nhất không bị chuyển hóa và có nồng độ tuyệt đối cao nhất trong huyết tương [7].
Đồng thời, trên mô hình động vật chuột cống Sprague Dawley bị nhiễm độc natri arsenit (100 mg/kg/ngày) trong 28 ngày, phân đoạn trà xanh giàu tannin đã thể hiện vai trò bảo vệ vượt trội so với phân đoạn đã khử tannin [8]. Chuột được điều trị kết hợp phân đoạn trà xanh chứa tannin duy trì được các chỉ số sinh hóa như ALAD, glutathione khử, glutathione peroxidase và superoxide dismutase tốt hơn đáng kể (p < 0,01), đồng thời giảm tải lượng độc chất tích tụ trong mô [8].
Khoảng trống bằng chứng về polysaccharide hoàng kỳ
Hoàng kỳ (Astragalus) là dược liệu chứa hoạt chất sinh học quan trọng, trong đó các chuỗi polysaccharide đóng vai trò nòng cốt. Hiện nay, các tài liệu nghiên cứu lâm sàng trực tiếp đánh giá tương tác giữa polysaccharide hoàng kỳ và tannin trong nước trà xanh vẫn còn rất hạn chế.
Dù vậy, các nhà khoa học chỉ ra sự mâu thuẫn thường thấy giữa kết quả thí nghiệm in vitro và nghiên cứu trên cơ thể sống in vivo, mà nguyên nhân cốt lõi chính là độ sinh khả dụng thấp của các hoạt chất [3]. Khi các hợp chất tự nhiên gặp nhau trong dạ dày và ruột, chúng có thể cạnh tranh hoặc ức chế khả năng hấp thu của nhau [3, 8]. Việc thiếu vắng các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt về cặp đôi hoàng kỳ - trà xanh đồng nghĩa với việc chúng ta chưa thể khẳng định chắc chắn hoàng kỳ có bị kết tủa hoặc mất hoạt tính hoàn toàn hay không, nhưng nguy cơ suy giảm độ hấp thu đường ruột là hoàn toàn có cơ sở sinh học [3, 8].
Những hiểu lầm thường gặp
Nhiều người lầm tưởng rằng cứ thảo dược quý sắc chung với trà xanh uống cả ngày thì công dụng sẽ nhân đôi. Đây là quan niệm chưa chuẩn xác. Trà xanh là thức uống tốt với hàm lượng chất chống oxy hóa cao, nhưng tính chất làm se của tannin và khả năng biến đổi môi trường hấp thu ruột có thể cản trở một số hợp chất khác [1, 3].
Ngược lại, một số ý kiến cho rằng trà xanh "vô hiệu hóa" hoặc "hủy diệt" toàn bộ các chất bổ khi đi vào dạ dày. Điều này cũng không đúng. Các nghiên cứu tổng quan cho thấy tannin không phải lúc nào cũng ngăn chặn hoàn toàn sự hấp thu các chất trong mọi trường hợp dinh dưỡng hỗn hợp [6]. Tác động thực tế còn phụ thuộc vào liều lượng, loại phân tử và hệ vi sinh của từng người [2, 3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Người đang có bệnh lý thiếu máu do thiếu sắt cần đặc biệt chú ý, bởi việc tiêu thụ trà xanh thường xuyên có thể làm giảm nồng độ ferritin dự trữ trong cơ thể ở những đối tượng nhạy cảm [6].
Những người đang sử dụng các bài thuốc bồi bổ từ hoàng kỳ nhằm mục đích phục hồi thể trạng hoặc người có hệ tiêu hóa yếu, khả năng hấp thu kém cũng nên cẩn trọng. Việc phối hợp tùy tiện trà xanh đậm đặc với hoàng kỳ có thể làm giảm khả năng hấp thu hoạt chất qua niêm mạc biểu mô ruột [1, 3]. Người có bệnh nền mạn tính hoặc đang dùng các loại thuốc điều trị đặc hiệu luôn cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi kết hợp thảo dược dài ngày.
Hướng dẫn sử dụng hợp lý trong đời sống
Để bảo toàn tối đa dược tính của hoàng kỳ và vẫn tận hưởng được lợi ích sức khỏe từ trà xanh, người tiêu dùng nên áp dụng các lưu ý sau:
Uống tách biệt thời gian: Tốt nhất nên dùng nước sắc hoàng kỳ và trà xanh cách nhau ít nhất từ 1 đến 2 giờ. Khoảng đệm thời gian này giúp biểu mô dạ dày và ruột xử lý từng nhóm hoạt chất riêng lẻ, hạn chế việc tannin trà xanh tiếp xúc trực tiếp và cản trở hấp thu các thành phần từ hoàng kỳ [1, 3].
Pha trà đúng cách: Tránh ngâm búp trà xanh quá lâu trong nước sôi khiến lượng tannin thôi ra quá nhiều gây chát đậm. Không dùng nước trà đặc để uống thuốc thảo dược hoặc sắc chung trực tiếp với rễ hoàng kỳ.
Theo dõi phản ứng cơ thể: Lắng nghe hệ tiêu hóa khi bổ sung thảo dược. Nếu gặp tình trạng đầy bụng, khó tiêu hoặc cồn cào, cần điều chỉnh lượng dùng hoặc dừng ngay việc kết hợp các thức uống này.
Tóm lại, trà xanh và hoàng kỳ đều là những nguồn nguyên liệu tự nhiên giàu hoạt chất sinh học hữu ích cho sức khỏe. Dù chưa có bằng chứng khẳng định việc dùng chung sẽ phá hủy hoàn toàn dược tính, việc dùng riêng rẽ hai thức uống này vẫn là giải pháp khoa học và an toàn nhất để cơ thể hấp thu trọn vẹn dưỡng chất.
