Nhiều người có thói quen hãm một ấm trà thảo mộc để nhâm nhi vào buổi tối giải tỏa căng thẳng sau ngày làm việc. Trong số đó, trà giảo cổ lam được rất nhiều người trung niên và người cao tuổi lựa chọn nhằm thanh nhiệt, ổn định mỡ máu. Tuy nhiên, không ít người sau khi dùng lại gặp tình trạng trằn trọc, tim đập nhanh hoặc khó vào giấc ngủ sâu.
Câu trả lời ngắn gọn: Uống giảo cổ lam sát giờ đi ngủ có thể gây mất ngủ ở những người nhạy cảm. Dược liệu này chứa hàm lượng saponin dồi dào, có cấu trúc hóa học tương tự nhân sâm, kích thích nhẹ thần kinh trung ương và thúc đẩy chuyển hóa năng lượng, khiến não bộ tỉnh táo thay vì thư giãn.
Bản chất giảo cổ lam và tác động tới thần kinh
Giảo cổ lam (tên khoa học là Gynostemma pentaphyllum) là một loại thảo dược truyền thống được dùng phổ biến trong y học cổ truyền Trung Quốc để hỗ trợ điều trị đái tháo đường, xơ gan, tăng huyết áp và rối loạn lipid máu [1]. Nhờ chứa nhóm hoạt chất saponin (còn gọi là gypenoside), loại cây này mang lại nhiều tác động sinh học mạnh mẽ lên cơ thể.
Cơ chế hưng phấn thần kinh xảy ra do các saponin này kích thích tuần hoàn máu và tăng cường tiêu thụ năng lượng tế bào. Khi uống vào ban ngày, hiệu ứng này giúp người dùng cảm thấy sảng khoái, giảm mệt mỏi và tỉnh táo làm việc. Ngược lại, nếu nạp vào cơ thể vào cuối ngày, sự gia tăng trao đổi chất sẽ ức chế quá trình hạ nhiệt sinh học tự nhiên của cơ thể trước khi ngủ, gây bồn chồn và gián đoạn chu kỳ buồn ngủ tự nhiên.
Nghiên cứu lâm sàng về công dụng của giảo cổ lam
Hiện nay, các nghiên cứu tập trung đánh giá hiệu quả chuyển hóa hơn là khảo sát trực tiếp giấc ngủ. Một đánh giá hệ thống công bố năm 2022 gồm 22 thử nghiệm ngẫu nhiên có đối chứng (RCT) trên 2.407 người tham gia rối loạn lipid máu đã cho thấy các đặc tính dược lý của vị thuốc này [2]. Các thử nghiệm được thực hiện tại Trung Quốc (21 nghiên cứu) và Thái Lan (1 nghiên cứu), với thời gian điều trị trung bình là 8 tuần (dao động từ 4 đến 48 tuần) [2].
Bằng chứng có độ tin cậy từ thấp đến trung bình chỉ ra rằng phối hợp giảo cổ lam cùng thuốc hạ lipid máu cho hiệu quả vượt trội hơn so với dùng thuốc hạ lipid đơn độc đối với các chỉ số triglycerid (TG), cholesterol xấu (LDL-C) và cholesterol tốt (HDL-C) [2]. Ngoài ra, bằng chứng có độ tin cậy rất thấp cho thấy tác dụng của riêng giảo cổ lam đối với cholesterol toàn phần (TC), TG và HDL-C ở mức tương đương với thuốc hạ lipid máu [2].
Chính việc tham gia mạnh mẽ vào chu trình chuyển hóa lipid và hỗ trợ điều trị tăng huyết áp, mỡ máu khiến cơ thể duy trì trạng thái hoạt động sinh hóa liên tục [1], [2]. Điều này gián tiếp lý giải vì sao người dùng trà đặc vào buổi tối thường cảm nhận nhịp sinh học bị đẩy lên cao.
Tác dụng phụ tiềm ẩn: Cảnh báo giảm tiểu cầu
Bên cạnh ảnh hưởng lên giấc ngủ do tính chất kích thích nhẹ, việc lạm dụng hoặc dùng giảo cổ lam kéo dài còn tiềm ẩn rủi ro về máu. Một báo cáo ca bệnh năm 2025 ghi nhận một bệnh nhân nhồi máu não bị hạ tiểu cầu nghiêm trọng sau khi sử dụng thảo dược này [1]. Tình trạng giảm tiểu cầu trên lâm sàng rất nguy hiểm, bao gồm nguy cơ chảy máu, thiếu máu, hình thành huyết khối và tăng nguy cơ nhiễm trùng [1].
Người bệnh trong báo cáo đã dùng giảo cổ lam liên tục trong hơn 3 tháng [1]. Xét nghiệm máu ban đầu ghi nhận lượng bạch cầu là 3,27 x 10^9/L và số lượng tiểu cầu giảm sâu xuống mức 6,0 x 10^9/L [1]. Sau khi ngừng sử dụng thảo dược, hai lần xét nghiệm tiếp theo cho thấy bạch cầu hồi phục lên 5,26 x 10^9/L và 5,52 x 10^9/L, đồng thời tiểu cầu bật tăng trở lại mức an toàn là 156 x 10^9/L [1]. Nghiên cứu đưa ra kết luận giảo cổ lam có thể gây hạ tiểu cầu và bệnh nhân dùng liệu trình dài hạn cần được theo dõi sát số lượng tế bào này [1].
Những hiểu lầm phổ biến khi sử dụng
Nhiều người lầm tưởng giảo cổ lam là trà thảo mộc lành tính có thể uống thay nước lọc cả ngày, kể cả trước khi lên giường nằm. Thực tế, thảo dược có dược tính tương đương thuốc hỗ trợ điều trị [1], [2]. Do đó, việc hãm trà quá đặc hoặc uống sát giờ ngủ tạo gánh nặng bài tiết cho thận và gây kích ứng thần kinh thực vật.
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm thảo mộc không có tác dụng phụ độc hại. Dù được sử dụng rộng rãi cho người bệnh tiểu đường hay huyết áp cao [1], việc sử dụng tùy tiện không kiểm soát liều lượng hay thời gian có thể dẫn đến rối loạn đông máu do suy giảm tiểu cầu đột ngột [1]. Thảo dược không thể thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ và không thể dùng vô tội vạ.
Nhóm đối tượng cần đặc biệt thận trọng
Những người có tiền sử mất ngủ mạn tính, rối loạn lo âu hoặc cơ địa dễ hồi hộp tuyệt đối không nên dùng giảo cổ lam vào buổi chiều muộn và tối. Kích thích saponin sẽ làm trầm trọng thêm chứng khó ngủ.
Người mắc các rối loạn đông máu, người đang dùng thuốc chống đông hoặc bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật cần hết sức lưu ý. Nguy cơ hạ tiểu cầu từ việc dùng dài hạn loại cây này đòi hỏi phải có sự giám sát y khoa chặt chẽ qua xét nghiệm công thức máu định kỳ [1]. Phụ nữ mang thai, người huyết áp thấp hoặc người đang dùng thuốc điều trị mỡ máu cũng cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để tránh tương tác hạ áp hoặc xuất huyết ngoài ý muốn.
Hướng dẫn sử dụng đúng thời điểm và an toàn
Thời điểm tốt nhất để uống trà giảo cổ lam là vào buổi sáng hoặc đầu giờ chiều, sau bữa ăn khoảng 30 phút. Uống vào đầu ngày vừa giúp khai thác tối đa tác dụng tăng cường sự tỉnh táo, vừa hỗ trợ quá trình chuyển hóa đường và chất béo trong thức ăn suốt cả ngày mà không làm phiền giấc ngủ đêm.
Nên dừng toàn bộ việc uống giảo cổ lam ít nhất 4 đến 5 tiếng trước khi đi ngủ. Liều lượng chỉ nên duy trì ở mức vừa phải, pha loãng, không hãm nước trà quá đặc. Không tự ý dùng liên tục nhiều tháng liền mà không kiểm tra sức khỏe; nên dùng ngắt quãng theo từng đợt ngắn để đảm bảo an toàn cho tủy xương và hệ tuần hoàn [1].
Uống giảo cổ lam vào buổi tối hoàn toàn có thể là thủ phạm khiến bạn trằn trọc, mất ngủ do tác động kích thích thần kinh và chuyển hóa từ hoạt chất saponin. Hãy dùng đúng thời điểm vào ban ngày để hấp thu tối đa lợi ích cho tim mạch, mỡ máu và luôn lắng nghe cơ thể, thăm khám bác sĩ định kỳ để sử dụng an toàn.
