Mùa thi cử hay giai đoạn chạy dự án căng thẳng, nhiều sinh viên và dân văn phòng tìm mua viên uống Ginkgo biloba (cao bạch quả) với hy vọng tăng trí nhớ, chống uể oải sau giờ ăn trưa. Các sản phẩm này thường được truyền tai nhau như "thần dược bổ não" giúp đầu óc minh mẫn tức thì.
Thực tế, các bằng chứng khoa học hiện có cho thấy việc uống Ginkgo biloba dài ngày không mang lại hiệu quả cải thiện trí nhớ hay nhận thức rõ rệt ở người trẻ khỏe mạnh [1]. Một số thử nghiệm ghi nhận tác dụng tăng tốc độ chú ý tạm thời trong vài giờ khi dùng liều cao một lần duy nhất, nhưng các tổng quan hệ thống đều kết luận không đủ cơ sở để khuyến khích người bình thường dùng dược liệu này như "thuốc thông minh" [2].
Cơ chế được kỳ vọng của bạch quả lên não bộ
Chiết xuất từ lá cây Ginkgo biloba vốn được sử dụng phổ biến nhằm ngăn ngừa hoặc hỗ trợ điều trị các vấn đề suy giảm trí nhớ ở bệnh nhân có rối loạn thần kinh chọn lọc [3]. Nhiều sản phẩm trên thị trường còn được quảng bá thương mại như một loại "thuốc thông minh" dành cho cả những người hoàn toàn khỏe mạnh [4].
Cơ chế được báo cáo của hợp chất này là khả năng tăng cường lưu lượng máu não và thúc đẩy quá trình chuyển hóa của tế bào thần kinh [3]. Nhờ đặc tính đó, giới khoa học từng đặt giả thuyết rằng dược liệu này có thể cải thiện sự tỉnh táo, khả năng tập trung cũng như chức năng cảm nhận mùi vị ở người trưởng thành [3].
Tuy nhiên, vị trí tác động tâm lý học thực sự của Ginkgo biloba trên não bộ người khỏe mạnh vẫn chưa được biết rõ [1]. Khi đưa vào thử nghiệm lâm sàng có đối chứng nghiêm ngặt, hiệu quả thực tế giữa việc dùng dài ngày và dùng liều cấp tính cho thấy sự khác biệt rất lớn [5].
Thử nghiệm dùng dài ngày ở người trẻ nói gì?
Một nghiên cứu công bố năm 2006 đã đánh giá tác dụng của Ginkgo biloba theo thiết kế mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài 12 tuần [1]. Thử nghiệm bao gồm 104 người trẻ khỏe mạnh từ 18 đến 43 tuổi và 93 người lớn tuổi khỏe mạnh từ 55 đến 79 tuổi, sử dụng liều 120 mg mỗi ngày [1]. Các nhà khoa học đo lường hàng loạt khả năng nhận thức, chức năng điều hành, sự chú ý và tâm trạng của người tham gia [1]. Kết quả cho thấy ở nhóm người trẻ từ 18 đến 43 tuổi, không có bất kỳ thước đo nào ghi nhận hiệu quả cải thiện có ý nghĩa thống kê từ Ginkgo biloba [1]. Trong khi đó, nhóm người lớn tuổi có sự cải thiện ở bài kiểm tra trí nhớ dài hạn qua học tập liên tưởng, nhưng cũng không có sự khác biệt ở các thước đo nhận thức khác [1].
Một thử nghiệm lâm sàng khác công bố năm 2004 đã đi sâu vào thắc mắc rất thực tế của dân văn phòng: liệu Ginkgo biloba có giúp giảm cơn buồn ngủ, uể oải sau bữa trưa hay không [3]. Nghiên cứu mù đôi, đối chứng giả dược này thực hiện trên 19 nam giới và 20 nữ giới khỏe mạnh, có độ tuổi trung bình là 23,6 tuổi và cân nặng trung bình 70 kg [3]. Người tham gia được bổ sung Ginkgo biloba với liều trung bình 184,5 mg mỗi ngày (dao động từ 130 đến 234 mg mỗi ngày) hoặc giả dược trong suốt 13 tuần [3]. Họ trải qua các bài kiểm tra về độ tỉnh táo, hiệu suất làm việc, trạng thái cảm xúc và chức năng khứu giác, vị giác tại các tuần thứ 1, 5, 9 và 13 [3]. Kết quả chỉ ra rằng người tham gia thực sự có hiện tượng sụt giảm trạng thái cảm xúc sau bữa ăn trưa, nhưng Ginkgo biloba hoàn toàn không có tác dụng làm giảm triệu chứng uể oải sau ăn trưa này, cũng không giúp tăng cường chức năng nếm và ngửi [3].
Mở rộng hơn, một bài tổng quan toàn diện năm 2011 đã dẫn lại đánh giá hệ thống trên 15 thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên ở người trưởng thành khỏe mạnh dưới 60 tuổi [5]. Trong số 15 thử nghiệm này, có 7 nghiên cứu dùng liều đơn và 8 nghiên cứu dùng dài hạn từ vài ngày đến vài tuần [5]. Các tác giả kết luận không có bằng chứng thuyết phục nào về tác dụng tích cực mạnh mẽ của Ginkgo biloba lên bất kỳ khía cạnh nhận thức nào ở người trẻ khỏe mạnh [5].
Tương tự, một tổng quan hệ thống công bố năm 2002 đã rà soát 6 cơ sở dữ liệu máy tính để tìm các thử nghiệm mù đôi, đối chứng giả dược về chiết xuất Ginkgo biloba chuẩn hóa trên người khỏe mạnh [4]. Các nhà nghiên cứu xác định được 9 thử nghiệm đạt tiêu chuẩn chất lượng phương pháp luận, đa số là ngắn hạn với thời gian dài nhất là 30 ngày [4]. Tổng hợp lại, các nghiên cứu này không cho thấy tác dụng tích cực rõ rệt hay nhất quán nào trên các thước đo nhận thức khách quan [4]. Tác dụng tích cực chủ quan chỉ được báo cáo ở duy nhất một thử nghiệm dài ngày nhất, dẫn đến kết luận rằng không thể khuyến cáo dùng Ginkgo biloba như "thuốc thông minh" dựa trên dữ liệu hiện có [4].
Tác dụng tức thời khi dùng liều đơn cao
Dù việc uống duy trì hàng tuần đến hàng tháng không mang lại kết quả như mong đợi, một số nghiên cứu dùng liều đơn (uống một lần duy nhất rồi đo ngay trong ngày) lại ghi nhận những thay đổi ngắn hạn [2]. Một nghiên cứu năm 2000 đã thiết kế thử nghiệm bắt chéo, mù đôi, đa liều có đối chứng giả dược trên 20 tình nguyện viên trẻ khỏe mạnh [2]. Mỗi người lần lượt dùng các liều 120 mg, 240 mg, 360 mg chiết xuất Ginkgo chuẩn hóa hoặc giả dược [2]. Hệ thống đánh giá nhận thức trên máy tính được thực hiện ngay trước khi uống và tại các mốc 1 giờ, 2,5 giờ, 4 giờ và 6 giờ sau khi uống để đo 4 yếu tố: tốc độ chú ý, độ chính xác của sự chú ý, tốc độ trí nhớ và chất lượng trí nhớ [2]. Kết quả nổi bật nhất là sự cải thiện phụ thuộc vào liều lượng ở yếu tố "tốc độ chú ý" sau khi dùng mức liều cao 240 mg và 360 mg, xuất hiện rõ ở mốc 2,5 giờ và duy trì đến 6 giờ sau uống [2]. Tuy nhiên, nghiên cứu cũng ghi nhận một số thay đổi phụ thuộc thời gian và liều lượng ở các yếu tố khác theo cả hai chiều hướng tích cực lẫn tiêu cực [2].
Một thử nghiệm khác công bố năm 2002 cũng áp dụng thiết kế bắt chéo, mù đôi, đối chứng giả dược trên 20 thanh niên khỏe mạnh với thời gian nghỉ 7 ngày giữa các lần đổi hoạt chất [6]. Người tham gia được cho dùng một liều đơn 360 mg Ginkgo biloba, hoặc 400 mg nhân sâm, hoặc 960 mg sản phẩm kết hợp cả hai, hoặc giả dược [6]. Các bài kiểm tra nhận thức trên máy tính, bài toán trừ lùi liên tiếp và thang đo tâm trạng được thực hiện tại thời điểm ban đầu cùng các mốc 1 giờ, 2,5 giờ, 4 giờ và 6 giờ sau uống [6]. Kết quả cho thấy liều đơn 360 mg Ginkgo giúp cải thiện hiệu suất trí nhớ thứ cấp, cải thiện khả năng làm toán trừ lùi ở các phiên kiểm tra muộn trong ngày và nâng cao điểm số tâm trạng tự đánh giá [6]. Dù vậy, tốc độ thực hiện các bài tập chú ý trong thử nghiệm này lại không thấy sự thay đổi [6].
Hiểu lầm phổ biến về thuốc bổ não
Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng tác dụng của một liều cấp tính rất cao trong phòng thí nghiệm với hiệu quả bồi bổ lâu dài trong đời sống. Việc dùng một liều 240 mg đến 360 mg có thể tạo ra sự kích thích ngắn hạn lên tốc độ chú ý hoặc làm toán trong vòng 2,5 đến 6 giờ [2]. Thế nhưng khi uống đều đặn hàng ngày suốt 12 đến 13 tuần với liều thông thường từ 120 mg đến 184,5 mg, cơ thể người trẻ hoàn toàn không ghi nhận sự vượt trội nào so với dùng giả dược [3].
Hiểu lầm thứ hai là tin vào lời hứa hẹn trên nhãn sản phẩm rằng thuốc sẽ phát huy tác dụng sau một tháng sử dụng. Một nghiên cứu được trích dẫn trong tổng quan năm 2011 đã cố tình chọn liều lượng Ginkgo và thời gian uống khớp với khuyến cáo của nhà sản xuất — vốn hứa hẹn cải thiện sự chú ý và trí nhớ chỉ trong vòng 4 tuần [5]. Kết quả kiểm tra thực tế cho thấy không có bất kỳ lợi ích nào xuất hiện trên mọi thước đo từ học tập ngôn ngữ, phi ngôn ngữ, sự lưu loát, khả năng chú ý cho đến bảng câu hỏi tự đánh giá và đánh giá từ người thân [5].
Ngay cả ở nhóm người cao tuổi khỏe mạnh (từ 65 đến 84 tuổi) có chức năng nhận thức bình thường, việc dùng thực phẩm bổ sung chứa 160 mg Ginkgo biloba kết hợp rau má và DHA suốt 4 tháng cũng không mang lại sự cải thiện nào về nhận thức hay chất lượng cuộc sống [7]. Lý do được chỉ ra là khi não bộ đang hoạt động ở mức bình thường hoặc trên trung bình, việc nạp thêm chiết xuất bạch quả không tạo thêm bước nhảy vọt về trí tuệ [7].
Ai nên thận trọng khi sử dụng?
Trong các thử nghiệm lâm sàng kéo dài 12 tuần đến 4 tháng ở người khỏe mạnh, Ginkgo biloba nhìn chung được đánh giá là khá an toàn [1]. Các tác dụng phụ được báo cáo ở nhóm dùng Ginkgo đều ở mức độ nhẹ và tương tự như nhóm dùng giả dược, đồng thời một nghiên cứu kéo dài 4 tháng với liều 160 mg mỗi ngày không thấy làm thay đổi chức năng tiểu cầu ở người già khỏe mạnh [7].
Tuy nhiên, các nhà khoa học vẫn nhấn mạnh cần có thêm nghiên cứu để đánh giá sự tương tác của các mức liều Ginkgo biloba khác nhau lên quá trình cầm máu [7]. Đồng thời, ở các thử nghiệm dùng liều đơn, ngoài tác dụng tích cực lên tốc độ chú ý, người dùng cũng gặp phải một số thay đổi tiêu cực ở các khía cạnh nhận thức khác tùy thuộc vào thời điểm và liều lượng [2].
Ngoài ra, theo khuyến cáo y khoa, những người có bệnh nền, đang sử dụng thuốc điều trị tâm thần kinh hoặc các loại thuốc, thực phẩm chức năng làm thay đổi quá trình đông máu (cầm máu) tuyệt đối không tự ý dùng Ginkgo biloba mà phải tham khảo ý kiến bác sĩ [7]. Phụ nữ mang thai, đang cho con bú hoặc người chuẩn bị phẫu thuật cũng cần hỏi ý kiến chuyên gia y tế trước khi sử dụng bất kỳ chế phẩm thảo dược nào.
Bảo vệ trí nhớ người trẻ một cách thực tế
Thay vì trông chờ vào các viên uống "bổ não" chưa được chứng minh hiệu quả dài hạn, người trẻ muốn duy trì sự minh mẫn nên tập trung vào các yếu tố nền tảng đã được y học xác lập [5]. Các chuyên gia lưu ý rằng bên cạnh yếu tố di truyền, có rất nhiều yếu tố ảnh hưởng đến dự trữ nhận thức và năng lực trí tuệ mà chúng ta có thể kiểm soát được [5].
Cụ thể, việc suy giảm khả năng tập trung ở người trưởng thành thường bắt nguồn từ các rối loạn giấc ngủ, rối loạn chuyển hóa, các yếu tố nguy cơ mạch máu, rối loạn tâm trạng (như căng thẳng, trầm cảm) hoặc tác dụng phụ từ các loại thuốc đang dùng [5]. Giải quyết tận gốc tình trạng thiếu ngủ, điều chỉnh chế độ ăn cân bằng để tránh rối loạn chuyển hóa và kiểm soát căng thẳng sẽ giúp não bộ phục hồi hiệu suất tự nhiên.
Để hạn chế cơn uể oải sau bữa trưa, người làm việc trí óc nên chia nhỏ khẩu phần ăn, hạn chế tinh bột hấp thu nhanh vào buổi trưa, uống đủ nước và dành 15-20 phút chợp mắt hoặc vận động nhẹ nhàng. Nếu quyết định dùng thử các sản phẩm chứa Ginkgo biloba, người dùng cần đọc kỹ hàm lượng chiết xuất chuẩn hóa, không tự ý tăng liều cao để ép não tỉnh táo tức thời và nên ngưng sử dụng nếu sau 4 đến 12 tuần không thấy sự khác biệt thực sự [5].
Nhìn chung, Ginkgo biloba không phải là "thuốc thông minh" giúp tăng cường trí nhớ hay xóa tan cơn buồn ngủ chiều cho người trẻ khỏe mạnh khi uống hàng ngày [3]. Một lối sống lành mạnh, ngủ đủ giấc và quản lý tốt sức khỏe thể chất lẫn tinh thần mới là chìa khóa bền vững nhất để duy trì bộ não sắc bén [5].
