Cơn sốt thảo dược xoa dịu tinh thần và câu hỏi về độ an toàn của kava

Áp lực công việc, gánh nặng cuộc sống và các rối loạn tâm lý khiến nhu cầu tìm kiếm các giải pháp giải tỏa căng thẳng ngày càng tăng cao. Thay vì sử dụng các loại thuốc kê đơn vì sợ lệ thuộc, nhiều người có xu hướng tìm đến các chế phẩm thảo dược tự nhiên được quảng bá là an toàn và êm dịu cho hệ thần kinh. Trong số đó, kava (tên khoa học là Piper methysticum) – một loài cây bản địa ở vùng Nam Thái Bình Dương – nổi lên như một liệu pháp tự nhiên hỗ trợ cải thiện tâm trạng và xoa dịu cảm giác bồn chồn.

Tuy nhiên, việc sử dụng kava để giảm lo âu có thực sự an toàn và hiệu quả như lời đồn? Dù được xem là có hoạt tính giải lo âu mà không gây nghiện hay buồn ngủ sâu như một số nhóm thuốc an thần, kava vẫn bộc lộ nhiều điểm hạn chế về mặt điều trị [1]. Không những thế, các nghiên cứu gần đây còn gióng lên hồi chuông cảnh báo về nguy cơ độc tính thần kinh, biểu hiện qua chứng run rẩy, suy giảm trí nhớ cũng như các bất thường tại gan [2].

Cơ chế tác động của kava lên hệ thống thần kinh

Để hiểu vì sao kava có thể làm dịu cảm giác lo lắng, các nhà khoa học đã đi sâu phân tích thành phần hóa thực vật của loài cây này, đặc biệt là nhóm hoạt chất kavalactone. Kava tác động lên hệ thần kinh trung ương thông qua việc điều hòa hoạt động của thụ thể axit gamma-aminobutyric (GABA) – chất dẫn truyền ức chế chính của não bộ [3]. Tác động này đạt được là nhờ sự biến đổi cấu trúc màng lipid và chức năng của các kênh natri bên trong tế bào thần kinh [3].

Bên cạnh con đường GABA, kava còn có khả năng ức chế enzyme monoamine oxidase B (MAO-B) [3]. Đồng thời, các hoạt chất trong rễ kava còn ngăn chặn sự tái hấp thu của hai chất dẫn truyền thần kinh quan trọng là noradrenaline và dopamine [3]. Nhờ sự kết hợp của các cơ chế sinh học này, kava giúp hạ bớt các tín hiệu hưng phấn quá mức của não bộ, mang lại cảm giác thư thái và giảm nhẹ triệu chứng căng thẳng [3].

Ưu điểm nổi bật được các nhà khoa học chỉ ra ở kava trong môi trường lâm sàng là tính dung nạp tương đối tốt, không gây tình trạng lệ thuộc về mặt sinh lý cũng như không xuất hiện hội chứng cai khi ngừng sử dụng [4]. Đây chính là lý do kava từng được kỳ vọng sẽ thay thế được các thuốc hướng thần cổ điển vốn tiềm ẩn nhiều rủi ro nghiện ngập [4].

Hiệu quả giảm lo âu: Những bằng chứng trái chiều từ thử nghiệm lâm sàng

Mặc dù có cơ chế tác động rõ ràng, các thử nghiệm lâm sàng đối chứng thực tế lại đưa ra nhiều kết quả không đồng nhất về khả năng điều trị lo âu của kava.

Trong một thử nghiệm mù đôi, đối chứng hoạt chất kéo dài 8 tuần trên 129 bệnh nhân ngoại trú mắc rối loạn lo âu lan tỏa (GAD), chiết xuất kava LI 150 với liều 400 mg mỗi ngày đã cho kết quả rất khả quan [5]. Khi so sánh trực tiếp với 10 mg buspirone hoặc 100 mg opipramol mỗi ngày, kava mang lại hiệu quả tương đương [5]. Khoảng 75% bệnh nhân ở cả ba nhóm đạt mức đáp ứng điều trị (giảm 50% điểm số trên thang đánh giá lo âu Hamilton - HAMA) và khoảng 60% bệnh nhân đạt mức thuyên giảm hoàn toàn sau 8 tuần mà không xuất hiện dấu hiệu tái phát hay hội chứng cai [5].

Một tổng quan toàn diện vào năm 2011 cũng chỉ ra rằng sức nặng của các bằng chứng thời điểm đó vẫn ủng hộ việc sử dụng kava, với kết quả cải thiện lo âu có ý nghĩa thống kê xuất hiện ở 4 trên 6 nghiên cứu được rà soát (kích thước hiệu ứng trung bình Cohen's d = 1.1) [3]. Một phân tích tổng hợp trên 4 thử nghiệm chất lượng cao (với 233 người tham gia) vào năm 2018 cho thấy kava mang lại hiệu quả giải lo âu ở mức độ khiêm tốn với mức giảm điểm HAMA là 3.24 điểm so với giả dược, dù mức độ không đồng nhất giữa các nghiên cứu là rất lớn [6].

Tuy nhiên, các thử nghiệm kiểm chứng chặt chẽ hơn sau đó lại ghi nhận kết quả hoàn toàn trái ngược. Một phân tích gộp từ ba thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên, mù đôi, đối chứng giả dược trên 64 bệnh nhân GAD ngoại trú cho thấy kava không tạo ra bất kỳ sự khác biệt đáng kể nào so với nhóm dùng giả dược [7]. Đáng chú ý, ở những người có mức độ lo âu nền ban đầu nặng, giả dược thậm chí còn cho kết quả tốt hơn kava một cách rõ rệt [7]. Kết luận của nhóm nghiên cứu này khẳng định dữ liệu không ủng hộ việc dùng kava cho bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa theo tiêu chuẩn DSM-IV [7].

Một nghiên cứu đối chứng giả dược khác kéo dài 4 tuần trên 37 người lớn mắc GAD cũng cho kết quả tương tự khi phân tích chính không tìm thấy sự vượt trội của kava so với giả dược [8]. Mặc dù kava cho kết quả tốt hơn trên thang đo khả năng phục hồi và lo âu (SARA) ở nhóm bệnh nhân lo âu nhẹ ban đầu, nhưng ở nhóm lo âu nặng, giả dược một lần nữa lại chiếm ưu thế trên cả hai thang đo HADS và SARA [8].

Đặc biệt, thử nghiệm pha III quy mô lớn nhất được tiến hành tại Úc trên 171 người mắc rối loạn lo âu lan tỏa kéo dài suốt 16 tuần đã đem lại câu trả lời rõ ràng hơn [2]. Nghiên cứu sử dụng chiết xuất nước từ rễ kava khô dạng viên nén với liều chuẩn hóa 120 mg kavalactones uống hai lần mỗi ngày (tổng 240 mg/ngày) [2]. Kết quả cho thấy mức giảm lo âu giữa nhóm dùng kava và nhóm dùng giả dược không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê, thậm chí điểm số còn nhỉnh hơn một chút ở nhóm dùng giả dược (1.37 điểm; p = 0.25) [2]. Tỷ lệ thuyên giảm bệnh ở nhóm kava chỉ đạt 17.4%, thấp hơn so với mức 23.8% ở nhóm giả dược (p = 0.46) [2]. Thử nghiệm dài hạn này khẳng định chế phẩm kava không mang lại hiệu quả điều trị đối với bệnh nhân rối loạn lo âu lan tỏa thực thể [2].

Độc tính thần kinh và các tác dụng không mong muốn đáng lo ngại

Bên cạnh việc hiệu quả điều trị không như kỳ vọng, những lo ngại về tính an toàn và độc tính thần kinh của kava đang là vấn đề được giới y khoa quan tâm sâu sắc.

Trong thử nghiệm lâm sàng kéo dài 16 tuần tại Úc, các nhà nghiên cứu đã ghi nhận những tác dụng phụ thần kinh xuất hiện với tần suất cao hơn đáng kể ở nhóm bệnh nhân dùng kava so với nhóm giả dược [2]. Cụ thể, có tới 36 trường hợp gặp tình trạng suy giảm trí nhớ ở nhóm kava so với 23 trường hợp ở nhóm giả dược (p = 0.044) [2]. Đồng thời, tình trạng run rẩy chân tay và co giật nhẹ cơ bắp (tremor/shakiness) cũng xuất hiện ở 36 người dùng kava so với chỉ 23 người ở nhóm giả dược (p = 0.024) [2]. Đây là minh chứng lâm sàng rõ ràng cho thấy kava có thể gây ức chế thần kinh quá mức hoặc can thiệp tiêu cực vào các mạch dẫn truyền vận động và nhận thức khi sử dụng kéo dài [2].

Trước đó, các nghiên cứu ngắn hạn với liều 280 mg kavalactones mỗi ngày trong 4 tuần cho thấy thảo dược này khá an toàn, không làm thay đổi huyết áp, nhịp tim hay gây rối loạn chức năng tình dục so với giả dược [4]. Tuy nhiên, các chuyên gia cảnh báo rằng do tác động ức chế tái hấp thu dopamine và can thiệp vào kênh dẫn truyền thần kinh, việc dùng kava liều cao có thể gây suy giảm sự tỉnh táo nghiêm trọng [3]. Người dùng bắt buộc phải tránh sử dụng liều cao nếu phải trực tiếp lái xe hoặc vận hành máy móc nặng để phòng ngừa nguy cơ tai nạn [3].

Vấn đề độc tính trên gan: Mối nguy không thể xem nhẹ

Ngoài các tác động lên hệ thần kinh, độc tính trên gan (hepatotoxicity) là nguyên nhân chính từng khiến kava bị cấm lưu hành tại một số quốc gia châu Âu trước khi lệnh cấm được tòa án Đức xem xét bãi bỏ [1].

Dù trong nhiều thử nghiệm nhỏ, kava không làm tăng men gan hay gây hại gan trực tiếp [7], các thử nghiệm theo dõi sát sao dài hạn vẫn ghi nhận tín hiệu nguy cơ. Trong nghiên cứu 16 tuần, các bất thường trong xét nghiệm chức năng gan xuất hiện thường xuyên hơn rõ rệt ở nhóm dùng kava so với nhóm chứng, dù chưa có trường hợp nào chạm ngưỡng tổn thương gan do thảo dược [2].

Chính vì vậy, các tổng quan y khoa khuyến cáo những người có thói quen dùng kava thường xuyên bắt buộc phải thực hiện xét nghiệm chức năng gan định kỳ để tầm soát sớm các tổn thương tế bào gan [3]. Nguy cơ nhiễm độc gan cũng được cho là liên quan chặt chẽ đến chất lượng nguyên liệu, dung môi chiết xuất và cách thức sử dụng [3].

Những hiểu lầm thường gặp khi dùng kava tự điều trị

Hiểu lầm phổ biến nhất hiện nay là quan niệm cho rằng "thảo dược tự nhiên thì hoàn toàn vô hại". Nhiều người tự ý mua các sản phẩm kava trôi nổi trên mạng để trị mất ngủ và rối loạn lo âu kinh niên mà không có sự tham vấn của nhân viên y tế. Trên thực tế, bằng chứng khoa học cho thấy kava có thể chỉ hỗ trợ được phần nào các trạng thái lo âu tình huống ngắn hạn ở những người bình thường, chứ không có giá trị điều trị trên các bệnh nhân mắc rối loạn lo âu lan tỏa mạn tính [2].

Một sai lầm nghiêm trọng khác là dùng kava chung với các chất ức chế thần kinh khác. Do kava tác động mạnh lên hệ GABA và enzyme MAO-B, việc dùng chung thảo dược này với rượu cồn sẽ làm tăng vọt nguy cơ nhiễm độc thần kinh và phá hủy tế bào gan [3]. Tương tự, tự ý kết hợp kava với các thuốc hướng thần khác có thể dẫn tới các tương tác thuốc nguy hiểm, làm trầm trọng thêm các cơn run giật hoặc ức chế hô hấp [3].

Nhiều người cũng cho rằng bộ phận nào của cây kava cũng dùng được. Các chuyên gia y tế nhấn mạnh chỉ có phần thân rễ của các giống kava quý, được chiết xuất bằng nước theo phương pháp truyền thống mới được xem là tương đối an toàn, trong khi việc dùng dung môi hữu cơ chiết xuất các bộ phận trên mặt đất như lá hoặc vỏ thân có thể chứa nhiều độc tố nguy hiểm [3], [1].

Ai tuyệt đối nên thận trọng hoặc tránh sử dụng kava?

Dựa trên các dữ liệu về an toàn và dược lý học, những đối tượng sau đây cần đặc biệt cẩn trọng hoặc tuyệt đối không sử dụng kava:

  • Người có tiền sử bệnh gan, men gan cao hoặc đang mắc viêm gan: Do kava có thể làm gia tăng các bất thường trong xét nghiệm chức năng gan, nhóm đối tượng này có nguy cơ gặp tổn thương gan cấp tính cao hơn người bình thường [3], [2].
  • Bệnh nhân mắc bệnh lý thần kinh hoặc rối loạn vận động: Do kava có thể gây ra tác dụng phụ run rẩy cơ bắp và làm suy giảm trí nhớ, những người có nguy cơ cao hoặc đang mắc các hội chứng run giật cần tránh xa thảo dược này [2].
  • Người đang sử dụng thuốc an thần, thuốc chống trầm cảm hoặc các thuốc hướng thần kê đơn: Kava tương tác trực tiếp với các con đường dẫn truyền monoamine và GABA, làm biến đổi nồng độ và tác dụng của thuốc điều trị [3].
  • Người chuẩn bị lái xe, điều khiển phương tiện giao thông hoặc vận hành máy móc nguy hiểm: Tác dụng ức chế thần kinh trung ương của kava có thể làm chậm phản xạ vận động [3].
  • Người thường xuyên sử dụng rượu bia: Sự cộng hưởng giữa cồn và kavalactone làm tăng gánh nặng chuyển hóa tại gan và tăng độc tính thần kinh trung ương [3].

Khuyến cáo áp dụng thực tế và lời khuyên an toàn

Nếu bạn đang tìm kiếm các biện pháp tự nhiên để kiểm soát căng thẳng tâm lý, việc trang bị kiến thức khoa học đúng đắn là vô cùng cần thiết. Trước khi cân nhắc sử dụng bất kỳ chế phẩm nào từ kava, điều quan trọng nhất là phải trao đổi thẳng thắn với bác sĩ chuyên khoa hoặc chuyên gia y tế, đặc biệt nếu bạn đang có bệnh nền hoặc đang sử dụng thuốc điều trị.

Khi được phép sử dụng cho các đợt căng thẳng ngắn ngày, người dùng chỉ nên lựa chọn các sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ minh bạch, sử dụng chiết xuất nước truyền thống từ phần thân rễ của các giống cây đạt chuẩn [3]. Tuyệt đối tuân thủ đúng liều lượng ghi trên nhãn và không tự ý kéo dài thời gian sử dụng vượt quá vài tuần [2], [4]. Trong suốt quá trình dùng, nếu nhận thấy bất kỳ biểu hiện bất thường nào như run tay chân, hay quên, vàng da, mệt mỏi bất thường hoặc nước tiểu sẫm màu, cần ngừng sử dụng ngay lập tức và đến cơ sở y tế kiểm tra chức năng gan [3], [2].

Kava có thể mang lại cảm giác thư giãn nhất thời nhờ các tác động sinh học lên não bộ, nhưng nó không phải là "thần dược" chữa lành các rối loạn tâm lý mạn tính. Việc điều trị lo âu cần một phác đồ khoa học toàn diện, kết hợp giữa liệu pháp tâm lý, điều chỉnh lối sống và thuốc chuyên khoa khi cần thiết, thay vì phụ thuộc vào một loại thảo dược tiềm ẩn nhiều rủi ro cho sức khỏe.