Nhiều người bệnh có thói quen uống thuốc cùng với sữa, sữa chua hoặc nước trái cây thay vì nước lọc, đặc biệt là vào bữa sáng [1]. Thêm vào đó, thực đơn điểm tâm của người đang điều trị bệnh thường có các chế phẩm từ sữa hoặc thực phẩm bổ sung canxi để bồi bổ cơ thể [1]. Tuy nhiên, thói quen tưởng chừng vô hại này lại có thể làm giảm đáng kể hiệu quả của nhiều loại kháng sinh.
Câu trả lời ngắn gọn là: Có, bạn không nên tự ý uống kháng sinh chung với sữa. Canxi trong sữa có khả năng gắn kết trực tiếp với một số hoạt chất kháng sinh trong đường tiêu hóa, làm giảm khả năng hấp thu thuốc vào máu [2], [1]. Mức độ ảnh hưởng phụ thuộc lớn vào nhóm kháng sinh, hoạt chất cụ thể và dạng bào chế của viên thuốc bạn đang dùng [2], [3].
Phản ứng chelat hóa: Khi canxi "bắt giữ" thuốc trong ruột
Để phát huy tác dụng diệt khuẩn hoặc kìm khuẩn, kháng sinh sau khi uống cần được hòa tan và hấp thu qua thành ruột vào máu, đạt đến một nồng độ tối thiểu nhất định [2]. Chỉ số phản ánh lượng thuốc thực sự đi vào tuần hoàn chung và sẵn sàng phát huy tác dụng được gọi là sinh khả dụng [4].
Khi uống một số kháng sinh cùng lúc với sữa, ion kim loại canxi có trong sữa sẽ gây ra hiện tượng gọi là "chelat hóa" (gắn kết tạo phức) [2], [1]. Cụ thể, canxi hoặc các muối canxi sẽ bám chặt vào phân tử kháng sinh như doxycycline hoặc ciprofloxacin, tạo thành một khối phức hợp không thể đi qua màng ruột [2], [1]. Kết quả là thuốc bị giữ lại trong đường tiêu hóa và đào thải ra ngoài thay vì đi vào máu, làm suy giảm sinh khả dụng của liều thuốc [2], [1].
Cần lưu ý rằng không phải tất cả canxi đưa vào cơ thể đều giống nhau. Sinh khả dụng của bản thân canxi từ sữa là khoảng 30%, tương đương mức 20-40% của các loại muối canxi bổ sung [4]. Phần canxi hiện diện trong lòng ruột chính là tác nhân trực tiếp tham gia vào quá trình tương tác với thuốc [2], [5], [1].
Nhóm kháng sinh tetracycline: Nhạy cảm đến từng giọt sữa
Nhóm kháng sinh tetracycline (gồm các thuốc phổ biến như tetracycline, doxycycline, minocycline) đã được nghiên cứu rất kỹ về khả năng hấp thu [2]. Đây là nhóm kháng sinh kìm khuẩn, đòi hỏi phải duy trì đủ nồng độ ức chế tối thiểu trong suốt đợt điều trị thì mới đạt hiệu quả [2].
Một tổng quan công bố năm 2021 cho biết sự hiện diện của bất kỳ thức ăn nào trong dạ dày cũng có thể làm giảm gần 20% mức hấp thu của doxycycline [2]. Nếu thực phẩm đó có chứa sữa, canxi trong sữa sẽ chelat hóa doxycycline và làm giảm hấp thu thuốc hơn nữa [2]. Đối với hoạt chất tetracycline cổ điển, vốn đã có khả năng hấp thu kém hơn doxycycline, sinh khả dụng càng sụt giảm mạnh hơn khi dùng chung với thực phẩm chứa sữa [2].
Ngay cả một lượng sữa rất nhỏ cũng đủ gây hại cho liều thuốc tetracycline. Một nghiên cứu công bố năm 1997 thực hiện trên 12 tình nguyện viên khỏe mạnh theo thiết kế bắt chéo đã đánh giá tác động của việc pha thêm sữa vào cà phê hoặc trà đen khi uống tetracycline [5]. Kết quả cho thấy chỉ một thể tích sữa nhỏ chứa lượng canxi cực thấp trong tách trà hay cà phê cũng làm suy giảm nghiêm trọng khả năng hấp thu tetracycline [5].
Trong cùng nhóm này, hoạt chất minocycline ít bị ảnh hưởng bởi thức ăn trong dạ dày hơn so với doxycycline và tetracycline [2]. Khi so sánh trực tiếp việc uống minocycline và tetracycline cùng với sữa và thức ăn, cả hai thuốc đều bị giảm hấp thu đáng kể so với uống bằng nước lọc, nhưng mức giảm ở tetracycline nặng nề hơn nhiều so với minocycline [2]. Đáng chú ý, một nghiên cứu đối chứng trên dạng bào chế minocycline giải phóng kéo dài cho thấy thuốc không bị ảnh hưởng bởi bữa ăn giàu sữa và giàu chất béo, cả về tổng lượng thuốc vào máu lẫn nồng độ đỉnh trong huyết tương [2]. Ngược lại, ở một nghiên cứu bắt chéo 3 nhánh so sánh doxycycline dạng giải phóng chậm và dạng tiêu chuẩn, cả hai dạng đều hấp thu nhanh hơn khi nhịn ăn, nhưng tổng sinh khả dụng giữa hai dạng bào chế không có sự khác biệt đáng kể [2].
Nhóm fluoroquinolone và beta-lactam: Tác động không đồng nhất
Tương tác với sữa và ion kim loại cũng xảy ra rõ rệt ở nhóm kháng sinh fluoroquinolone, nhưng có sự phân hóa mạnh giữa từng hoạt chất [6], [1].
Một nghiên cứu công bố năm 2015 đánh giá tác động định lượng của canxi, vitamin tổng hợp và sữa lên một liều đơn kháng sinh ciprofloxacin [1]. Các nhà nghiên cứu ghi nhận việc dùng chung với vitamin tổng hợp (chứa khoáng chất), tiếp đến là sữa và canxi, làm giảm đáng kể sinh khả dụng của ciprofloxacin [1]. Đáng chú ý, sữa ức chế sự hấp thu ciprofloxacin còn mạnh hơn cả muối canxi đơn thuần [1].
Trái ngược với ciprofloxacin, hoạt chất lomefloxacin (cũng thuộc nhóm fluoroquinolone) lại không bị sữa làm ảnh hưởng [6]. Một nghiên cứu ngẫu nhiên bắt chéo 5 nhánh công bố năm 1994 trên 8 tình nguyện viên khỏe mạnh đã cho người tham gia uống lomefloxacin đơn độc hoặc uống kèm 300 ml sữa, 500 mg canxi (dạng canxi cacbonat), 100 mg sắt nguyên tố (dạng sắt sulfat) hoặc 1 g thuốc bảo vệ dạ dày sucralfate, mỗi đợt cách nhau 7 ngày [6]. Kết quả cho thấy sucralfate làm giảm 51% tổng lượng lomefloxacin hấp thu vào máu trong 24 giờ, sắt sulfat làm giảm 26% nồng độ đỉnh trong máu và giảm 15% lượng thuốc tìm thấy trong nước tiểu [6]. Tuy nhiên, cả 300 ml sữa và 500 mg canxi cacbonat đều không gây ảnh hưởng đáng kể nào lên sinh khả dụng của lomefloxacin [6].
Với nhóm kháng sinh phổ biến là beta-lactam (như các loại penicillin và cephalosporin), bức tranh tương tác cũng rất đa dạng [3]. Một tổng quan hệ thống và phân tích gộp khảo sát 166 nghiên cứu trên 32 thuốc thuộc nhóm beta-lactam đã chỉ ra rằng thức ăn và đồ uống tác động rất khác nhau tùy loại thuốc [3]. Riêng với dữ liệu về đồ uống (có ở 11 loại kháng sinh), việc uống thuốc cùng với sữa làm giảm hơn 40% mức độ hấp thu của 4 loại kháng sinh gồm: cefalexin, cefradine, penicillin G và penicillin V [3]. Ngược lại, sữa lại làm tăng nhẹ mức hấp thu của kháng sinh cefuroxime [3]. Trong khi đó, nước ép nam việt quất không gây tương tác đáng kể nào với hai thuốc được thử nghiệm là amoxicillin và cefaclor [3].
Hiểu lầm thường gặp: Không chỉ sữa tươi mới chứa canxi
Nhiều người bệnh cẩn thận tránh uống thuốc bằng sữa tươi, nhưng lại vô tình nạp các nguồn canxi và kim loại "ẩn" khác ngay cùng thời điểm uống kháng sinh [3], [1].
Thực tế, việc dùng kháng sinh kéo dài dễ gây kích ứng dạ dày, dư axit hoặc thiếu máu, khiến nhiều người có thói quen uống kèm thuốc kháng axit dạ dày (antacid) và viên vitamin tổng hợp [1]. Cần biết rằng canxi (dưới dạng muối cacbonat hoặc clorua) là thành phần chính trong rất nhiều thuốc kháng axit đang bán trên thị trường [1]. Các viên vitamin tổng hợp có chứa khoáng chất cũng đã được chứng minh là làm giảm sinh khả dụng của nhóm fluoroquinolone như ciprofloxacin [1].
Trong nhóm beta-lactam, phân tích gộp từ 166 nghiên cứu cũng ghi nhận sinh khả dụng bị sụt giảm đáng kể ở 4 trên 13 loại thuốc khi dùng chung với thuốc kháng axit hoặc viên bổ sung khoáng chất [3]. Tác động tiêu cực mạnh nhất rơi vào kháng sinh cefdinir (khi dùng chung với muối sắt) và mức độ trung bình ở thuốc cefpodoxime proxetil (khi dùng với thuốc kháng axit) [3].
Ngoài ra, ngay cả một bữa ăn thông thường không có sữa cũng ảnh hưởng lớn đến nhiều kháng sinh nhóm beta-lactam [3]. Thức ăn làm giảm hơn 40% tổng lượng thuốc hấp thu hoặc nồng độ đỉnh trong máu của hàng loạt kháng sinh gồm: ampicillin, cefaclor (dạng giải phóng tức thời), cefroxadine, cefradine, cloxacillin, oxacillin, penicillin V (cả dạng lỏng và viên nén) và sultamicillin [3]. Ngược lại, thức ăn lại làm tăng hơn 45% khả năng hấp thu của cefditoren pivoxil, cefuroxime và tebipenem pivoxil (dạng viên giải phóng kéo dài) [3].
Lợi ích và giới hạn của các bằng chứng hiện tại
Các dữ liệu nghiên cứu hiện có mang lại chỉ dẫn thực hành rất thiết thực: giúp người bệnh nhận diện rõ những hoạt chất kháng sinh nhạy cảm mạnh với sữa và canxi (như tetracycline, doxycycline, ciprofloxacin, cefalexin, cefradine, penicillin G, penicillin V) để chủ động tránh dùng chung [2], [3], [5], [1]. Đồng thời, dữ liệu cũng giúp giải tỏa lo lắng ở những thuốc ít hoặc không bị sữa ảnh hưởng như lomefloxacin hay minocycline dạng giải phóng kéo dài [2], [6].
Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học này vẫn có những giới hạn nhất định mà người đọc cần lưu ý. Trong tổng quan hệ thống về nhóm beta-lactam, nhóm tác giả đánh giá chất lượng bằng chứng nhìn chung ở mức thấp do các nghiên cứu gốc đã cũ, phương pháp thực hiện không đồng nhất và dữ liệu phân bổ không đều giữa các thuốc (chỉ có 11 trên 32 thuốc có dữ liệu về tương tác với đồ uống) [3]. Thêm vào đó, một số nghiên cứu dược động học kinh điển như trên tetracycline hay lomefloxacin được thực hiện trên quy mô nhỏ (từ 8 đến 12 người tình nguyện khỏe mạnh) [6], [5]. Trong thực tế lâm sàng, mức độ tương tác thuốc còn phụ thuộc vào đặc tính lý hóa của hoạt chất, dạng bào chế và tình trạng sức khỏe thực tế của từng bệnh nhân [3].
Ai nên đặc biệt thận trọng?
Nhóm đầu tiên cần chú ý là những người đang điều trị mụn trứng cá hoặc các bệnh nhiễm trùng phải dùng kháng sinh nhóm tetracycline (tetracycline, doxycycline, minocycline) dài ngày [2]. Do đây là nhóm thuốc kìm khuẩn cần duy trì nồng độ ổn định trong máu, việc uống kèm sữa hoặc ăn thực phẩm từ sữa sát giờ uống thuốc có thể làm nồng độ thuốc tụt xuống dưới ngưỡng điều trị [2].
Nhóm thứ hai là người cao tuổi, phụ nữ hoặc người bệnh có bệnh nền dạ dày đang dùng đồng thời kháng sinh với viên bổ sung canxi, sắt, vitamin tổng hợp, thực phẩm tăng cường canxi hoặc thuốc kháng axit dạ dày (antacid, sucralfate) [6], [3], [4], [1]. Việc uống gộp toàn bộ các thuốc này trong một lần vào bữa sáng sẽ tạo ra tương tác chéo làm mất tác dụng của các kháng sinh như ciprofloxacin, lomefloxacin, cefdinir hay cefpodoxime proxetil [6], [3], [1].
Nhóm thứ ba là trẻ nhỏ và người có thói quen pha thuốc vào sữa, trà sữa, cà phê sữa hoặc uống thuốc ngay sau bữa sáng có sữa chua, phô mai [5], [1]. Đặc biệt với các kháng sinh dạng lỏng hoặc viên nén như penicillin V, cefalexin, cefradine, việc hòa thuốc cùng sữa có thể làm mất đi hơn 40% lượng thuốc hấp thu vào cơ thể [3].
Áp dụng thực tế: Uống kháng sinh thế nào để trọn vẹn hiệu quả?
Nguyên tắc an toàn và đơn giản nhất là luôn uống kháng sinh bằng một cốc nước lọc đầy [2], [1]. Tuyệt đối không dùng sữa tươi, sữa chua, đồ uống có pha sữa (như cà phê sữa, trà sữa) để nuốt viên thuốc, đặc biệt khi đơn thuốc có tetracycline, doxycycline, ciprofloxacin, cefalexin, cefradine, penicillin G hoặc penicillin V [2], [3], [5], [1].
Về thời điểm ăn uống, nhiều kháng sinh đạt mức hấp thu tốt nhất khi uống lúc bụng đói (xa bữa ăn), điển hình như doxycycline, tetracycline, ampicillin, cefaclor dạng giải phóng tức thời, cloxacillin, oxacillin hay penicillin V [2], [3]. Ngược lại, một số kháng sinh như cefuroxime hay cefditoren pivoxil lại hấp thu tốt hơn khi uống cùng bữa ăn [3]. Do mỗi hoạt chất và dạng bào chế (giải phóng nhanh hay kéo dài) có yêu cầu hoàn toàn khác nhau, người bệnh cần đọc kỹ tờ hướng dẫn sử dụng hoặc hỏi rõ bác sĩ, dược sĩ xem thuốc trong đơn nên uống trước hay sau bữa ăn [2], [3].
Nếu bạn đang dùng thêm viên canxi, viên sắt, vitamin tổng hợp chứa khoáng chất hoặc thuốc dạ dày (antacid, sucralfate), không nên uống cùng một lúc với cữ thuốc kháng sinh [6], [3], [1]. Hãy thông báo đầy đủ cho bác sĩ kê đơn về các loại thực phẩm chức năng và thuốc dạ dày bạn đang dùng để được hướng dẫn tách giờ uống hợp lý.
Tóm lại, sữa là thực phẩm bổ dưỡng nhưng canxi trong sữa có thể "khóa chặt" nhiều loại kháng sinh ngay trong đường ruột, làm giảm hơn 40% lượng thuốc vào máu ở một số hoạt chất [2], [3], [1]. Thay vì uống thuốc bằng sữa hay gộp chung kháng sinh với viên vitamin, canxi vào bữa sáng, bạn chỉ nên uống thuốc với nước lọc và tuân thủ đúng thời điểm trước hoặc sau ăn theo chỉ dẫn của bác sĩ [2], [3], [1]. Khi đang điều trị bệnh hoặc dùng nhiều loại thuốc cùng lúc, việc tham khảo ý kiến bác sĩ và dược sĩ sẽ giúp bạn vừa đảm bảo dinh dưỡng, vừa giữ trọn vẹn hiệu quả của liều thuốc kháng sinh.
