Thói quen dùng trà thảo mộc hoặc viên uống chiết xuất tự nhiên giúp giảm căng thẳng đang ngày càng phổ biến ở dân văn phòng và những người thường xuyên di chuyển. Nhiều người truyền tai nhau sử dụng lạc tiên tây để giữ bình tĩnh trước những chuyến đi xa hoặc các cuộc họp quan trọng, nhưng lại lo ngại thảo dược an thần này có thể gây ngủ gật trên đường.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu lâm sàng là mức độ gây buồn ngủ và ảnh hưởng lên phản xạ của lạc tiên tây phụ thuộc rất lớn vào liều lượng bạn nạp vào cơ thể. Ở liều tiêu chuẩn khoảng 500 mg đến 700 mg, dược liệu này giúp giảm lo âu hiệu quả mà hầu như không gây an thần hay làm chậm phản xạ tâm thần - vận động [1]. Tuy nhiên, khi dùng liều cao tới 1.000 mg hoặc kết hợp trong các bối cảnh y tế đặc thù, khả năng nhận thức và sự nhạy bén có thể bị suy giảm rõ rệt [2].
Cơ chế tác động lên hệ thần kinh và khả năng phản xạ
Lạc tiên tây, có tên khoa học là Passiflora incarnata L., đã được sử dụng làm cây thuốc tại Nam Mỹ và châu Âu từ thế kỷ 16 [3]. Các nghiên cứu dược lý tập trung chủ yếu vào tác dụng an thần, giảm lo âu, chống co giật trên hệ thần kinh trung ương và vai trò hỗ trợ điều trị cai nghiện của loài cây này [3].
Để hiểu vì sao lạc tiên tây có thể làm dịu tâm trí, một nghiên cứu công bố năm 2016 đã tiến hành thử nghiệm việc cho chuột cống đực 4 tuần tuổi uống chiết xuất thảo dược này qua nước uống ở các mức liều 30, 100 hoặc 300 mg trên mỗi kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày [3]. Sau 7 tuần điều trị, các nhà khoa học đánh giá trí nhớ không gian bằng mê cung nước và đo lường các chất dẫn truyền thần kinh tại các vùng não chọn lọc [3]. Kết quả ghi nhận tình trạng giảm lo âu và cải thiện trí nhớ phụ thuộc vào liều dùng ở nhóm chuột uống lạc tiên tây so với nhóm đối chứng [3].
Về mặt hóa học thần kinh, hàm lượng axit glutamic tại vùng hồi hải mã và serotonin tại vỏ não bị suy giảm, đi kèm với sự gia tăng hàm lượng các chất chuyển hóa và tốc độ luân chuyển chất [3]. Những phát hiện này một phần xác nhận cơ chế hoạt động của lạc tiên tây có liên quan trực tiếp đến các thụ thể GABAA trong não bộ [3]. Trong cơ thể, hệ thống GABAA đóng vai trò như một "phanh hãm" tự nhiên giúp làm dịu sự hưng phấn quá mức của tế bào thần kinh, từ đó giải tỏa căng thẳng nhưng cũng tiềm ẩn nguy cơ làm chậm phản xạ nếu bị kích hoạt quá mạnh.
Nghiên cứu nói gì về liều tiêu chuẩn và tốc độ phản xạ?
Để biết một chất có làm giảm khả năng lái xe hay vận hành máy móc hay không, y học thường đo lường "chức năng tâm thần - vận động" (psychomotor function) — tức là khả năng phối hợp giữa suy nghĩ, thị giác và thao tác tay chân. Một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược công bố năm 2008 đã đánh giá trực tiếp yếu tố này trên 60 bệnh nhân chuẩn bị phẫu thuật ngoại trú [4]. Những người tham gia được chia ngẫu nhiên thành hai nhóm bằng nhau: 30 người uống 500 mg lạc tiên tây và 30 người uống giả dược vào thời điểm 90 phút trước ca mổ [4].
Các nhà nghiên cứu đánh giá mức độ lo âu và an thần (buồn ngủ) bằng thang điểm số trước khi uống, và tại các mốc 10, 30, 60 và 90 phút sau khi uống thuốc [4]. Khả năng phản xạ tâm thần - vận động được kiểm tra bằng hai bài test chuyên dụng (nối điểm Trieger và thay thế ký hiệu số) khi bệnh nhân đến phòng mổ, cũng như tại mốc 30 và 90 phút sau khi rút ống nội khí quản [4]. Kết quả cho thấy điểm lo âu ở nhóm dùng lạc tiên tây thấp hơn đáng kể so với nhóm giả dược [4]. Đáng chú ý, mức độ gây buồn ngủ ở các mốc thời gian đo đạc, sự phục hồi chức năng tâm thần - vận động và thời gian xuất viện đều tương đương nhau ở cả hai nhóm [4]. Nghiên cứu kết luận việc uống 500 mg lạc tiên tây giúp giảm lo âu mà không gây ra trạng thái buồn ngủ [4].
Kết quả này tiếp tục được củng cố bởi một nghiên cứu ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược khác công bố năm 2012 trên 60 bệnh nhân từ 25 đến 55 tuổi trước khi gây tê tủy sống [5]. Bệnh nhân được uống chiết xuất lạc tiên tây hoặc giả dược 30 phút trước thủ thuật, sau đó đo lường lại mức độ lo âu, điểm an thần, thông số huyết động và làm bài kiểm tra chức năng tâm thần - vận động ngay trước khi gây tê, khi kết thúc mổ và 60 phút sau mổ [5]. Dữ liệu xác nhận lạc tiên tây ngăn chặn sự gia tăng cảm giác lo âu trước thủ thuật mà không làm thay đổi kết quả kiểm tra chức năng tâm thần - vận động, không làm tăng mức độ buồn ngủ hay ảnh hưởng đến huyết động học so với trạng thái ban đầu và so với giả dược [5].
Khi nào lạc tiên tây làm suy giảm nhận thức và gây ảnh hưởng?
Dù tỏ ra an toàn ở mức liều trung bình, bức tranh lại thay đổi khi liều lượng tăng cao hoặc xét ở các mốc thời gian nhạy cảm. Một tổng quan hệ thống công bố năm 2020 đã điểm lại nhiều thử nghiệm lâm sàng khác nhau về dược liệu này [1]. Trong đó, một nghiên cứu cho bệnh nhân uống siro lạc tiên tây liều 700 mg/5 mL vào 30 phút trước khi gây tê tủy sống [1]. Dù thảo dược này không gây buồn ngủ trong lúc mổ, không làm suy hô hấp và giữ ổn định huyết động, các tác giả ghi nhận chức năng tâm thần - vận động của bệnh nhân bị suy giảm tại thời điểm 30 phút sau khi rút ống, và phải đến mốc 90 phút thì các chỉ số này mới phục hồi về mức ban đầu [1].
Tổng quan năm 2020 cũng dẫn lại hai nghiên cứu đối đầu giữa lạc tiên tây và các thuốc tây y giảm lo âu [1]. Một nghiên cứu so sánh viên uống lạc tiên tây 500 mg với thuốc oxazepam cho thấy thảo dược giảm lo âu tiền phẫu tốt hơn, trong khi tác động lên chức năng tâm thần - vận động sau mổ và thời gian hồi phục của hai loại là tương đương nhau [1]. Một thử nghiệm khác trên mô hình nhổ răng khôn hàm dưới hai bên đã cho người tham gia uống 1 viên lạc tiên tây 260 mg hoặc 1 viên midazolam 15 mg để so sánh tác dụng giảm lo âu [1].
Đặc biệt, cảnh báo rõ ràng nhất về nguy cơ ảnh hưởng đến sự minh mẫn nằm ở một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2017 [2]. Nghiên cứu này tuyển chọn 52 bệnh nhân trưởng thành chuẩn bị phẫu thuật theo kế hoạch, chia đều làm hai nhóm: 26 người uống 1.000 mg lạc tiên tây và 26 người uống 6 mg melatonin vào 1 giờ trước ca mổ [2]. Các nhà khoa học dùng thang điểm Ramsey để đo độ buồn ngủ và bài kiểm tra thay thế ký hiệu số (DSST) để đánh giá rối loạn chức năng nhận thức tại thời điểm đến phòng mổ, trước khi dẫn mê và trước khi rời phòng hồi tỉnh [2].
Kết quả cho thấy cả hai loại đều giúp giảm lo âu rõ rệt và mức độ đau sau mổ không có sự khác biệt có ý nghĩa thống kê, dù điểm đau trung bình khi rời phòng hồi tỉnh của nhóm melatonin cao hơn nhóm lạc tiên tây (27,63 so với 25,37) [2]. Mặc dù melatonin gây điểm buồn ngủ cao hơn, nhưng kết quả kiểm tra nhận thức DSST lại có sự khác biệt đáng kể giữa hai nhóm tại thời điểm 1 giờ trước mổ và khi rời phòng hồi tỉnh [2]. Phân tích sâu từng nhóm chỉ ra rằng nhóm dùng 1.000 mg lạc tiên tây có sự suy giảm nhận thức đáng kể, dẫn đến kết luận của nhóm nghiên cứu rằng lạc tiên tây ở liều này gây suy giảm nhận thức nhiều hơn so với melatonin [2].
Lợi ích thực tế và giới hạn của các bằng chứng hiện có
Nhìn tổng thể, lợi ích lớn nhất và được chứng minh nhất quán của lạc tiên tây là khả năng làm dịu thần kinh, cắt giảm sự bồn chồn lo lắng trước các sự kiện căng thẳng [1]. Ở liều 500 mg đến 700 mg, thảo dược này giữ được sự cân bằng khá tốt khi hiếm khi gây ra các tác dụng phụ dị ứng như viêm mạch da, nổi mề đay, hen suyễn hay viêm mũi, đồng thời không làm biến động nhịp tim hay huyết áp [1].
Tuy nhiên, người tiêu dùng cần nhìn nhận rõ giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện tại. Toàn bộ các thử nghiệm đánh giá phản xạ và độ tỉnh táo trên người kể trên đều được thực hiện trong môi trường bệnh viện, trên các bệnh nhân chuẩn bị bước vào ca phẫu thuật hoặc thủ thuật y tế [1]. Chưa có nghiên cứu nào trong số này đặt người khỏe mạnh vào buồng lái mô phỏng hay cho điều khiển phương tiện giao thông thực tế ngoài đường phố sau khi uống lạc tiên tây.
Hơn nữa, các bài kiểm tra trên giấy như nối điểm hay thay thế ký hiệu số chỉ phản ánh một phần năng lực phản xạ [4]. Khi lái xe hoặc đứng máy công nghiệp, con người cần xử lý tình huống bất ngờ ở tốc độ cao, đòi hỏi sự tập trung liên tục. Sự suy giảm nhận thức ghi nhận ở mức liều 1.000 mg ngay tại thời điểm 1 giờ sau khi uống (trước khi có sự can thiệp của thuốc mê) là minh chứng rõ ràng cho thấy thảo dược này hoàn toàn có thể làm chậm khả năng xử lý thông tin của não bộ nếu dùng liều cao [2].
Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược giảm căng thẳng
Hiểu lầm phổ biến nhất là đánh đồng khái niệm "chiết xuất tự nhiên" với việc "hoàn toàn vô hại và không gây buồn ngủ". Thực tế, bất kỳ hoạt chất nào tác động lên hệ thần kinh trung ương và thụ thể GABAA để giảm lo âu đều có ngưỡng ranh giới rất mỏng giữa việc "giúp thư giãn" và "làm chậm phản xạ" [3].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng uống càng nhiều thì tâm lý càng vững vàng trước khi cầm lái. Các dữ liệu lâm sàng đã vạch rõ một ranh giới về liều lượng: trong khi mức 500 mg giữ nguyên được sự tỉnh táo và khả năng vận động tinh [4], thì việc tăng gấp đôi lên 1.000 mg lại gây ra sự suy giảm chức năng nhận thức có ý nghĩa thống kê chỉ sau 60 phút [2]. Ngoài ra, việc thấy tác dụng lên phản xạ của lạc tiên tây 500 mg "tương đương" với thuốc an thần oxazepam trong nghiên cứu cũng nhắc nhở chúng ta không được chủ quan với tác động tiềm ẩn của dược liệu này [1].
Ai nên thận trọng khi sử dụng lạc tiên tây?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng chính là các tài xế đường dài, người lái xe công nghệ, thợ vận hành máy móc công nghiệp nặng hoặc làm việc trên cao. Nếu chưa từng sử dụng lạc tiên tây hoặc dùng các sản phẩm không ghi rõ hàm lượng chiết xuất chuẩn hóa, bạn tuyệt đối không nên uống ngay trước giờ làm việc.
Những người đang chuẩn bị trải qua các thủ thuật y tế có can thiệp thuốc tê, thuốc mê cũng cần thông báo rõ cho bác sĩ nếu đang tự ý dùng lạc tiên tây tại nhà [1]. Dù nghiên cứu cho thấy thảo dược này được thử nghiệm như một thuốc tiền mê và có thể cân nhắc dùng giảm lo âu cho cả trẻ em và thanh thiếu niên trong bối cảnh y tế [1], sự suy giảm phản xạ tạm thời ở mốc 30 phút sau rút ống nội khí quản cho thấy cơ thể cần ít nhất 90 phút để phục hồi hoàn toàn các kỹ năng vận động tinh [1].
Người có bệnh nền mạn tính, phụ nữ mang thai hoặc người đang sử dụng các loại thuốc tác động lên hệ thần kinh trung ương cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi dùng. Không tự ý dùng thảo dược này để thay thế các phác đồ điều trị y khoa chính thống.
Cách áp dụng thực tế để vừa giảm căng thẳng vừa an toàn
Để tận dụng lợi ích giảm lo âu của lạc tiên tây mà không đặt bản thân vào nguy cơ mất an toàn giao thông, nguyên tắc quan trọng nhất là kiểm soát liều lượng và thời gian. Nếu bạn sử dụng các chế phẩm viên uống chuẩn hóa, hãy ưu tiên mức liều thấp đến trung bình (khoảng 260 mg đến 500 mg) thay vì dùng liều cao 1.000 mg vào ban ngày [1].
Về thời điểm sử dụng, trong các nghiên cứu lâm sàng, lạc tiên tây thường phát huy tác dụng giảm lo âu trong khoảng 30 đến 90 phút sau khi uống [4]. Nếu bạn bắt buộc phải lái xe, hãy thử nghiệm dùng sản phẩm vào một ngày nghỉ ở nhà trước đó để tự quan sát phản ứng của cơ thể trong vòng 2 giờ đầu tiên. Nếu sử dụng với mục đích thư giãn và hỗ trợ giấc ngủ sau một ngày làm việc căng thẳng, thời điểm tốt nhất là uống vào buổi tối khi bạn đã về nhà và không còn kế hoạch di chuyển.
Bên cạnh đó, không nên pha các loại trà lạc tiên tây quá đặc hoặc kết hợp chung với rượu bia, các thuốc gây buồn ngủ khác trước khi tham gia giao thông. Hãy luôn duy trì chế độ nghỉ ngơi hợp lý, uống đủ nước và dừng xe chợp mắt nếu cảm thấy cơ thể mệt mỏi.
Tóm lại, lạc tiên tây là một dược liệu giảm căng thẳng có cơ sở khoa học, không gây buồn ngủ ở liều 500 mg nhưng có thể làm suy giảm nhận thức khi dùng tới 1.000 mg [2]. Người điều khiển phương tiện giao thông không nên uống liều cao trước khi cầm lái và cần lắng nghe phản ứng thực tế của cơ thể. Hãy luôn đọc kỹ hàm lượng trên nhãn sản phẩm và hỏi ý kiến bác sĩ nếu bạn đang dùng các loại thuốc điều trị khác.