Nhiều người truyền tai nhau rằng việc uống một thìa mật ong thu hoạch tại địa phương mỗi sáng sẽ giúp cơ thể làm quen dần với phấn hoa, từ đó giảm nhẹ các cơn hắt hơi, sổ mũi khi thời tiết giao mùa. Ý tưởng này dựa trên nguyên lý giải mẫn cảm tự nhiên, tức là đưa từng lượng rất nhỏ chất gây dị ứng vào cơ thể để xây dựng khả năng dung nạp.
Tuy nhiên, các bằng chứng y khoa hiện tại cho thấy quan niệm này không hoàn toàn chính xác và có thể tiềm ẩn những mối nguy khó lường. Mật ong tự nhiên có thể mang lại một số hỗ trợ nhất định đối với triệu chứng hô hấp, nhưng việc tự ý dùng mật ong để "tập quen" với dị nguyên phấn hoa lại thiếu cơ sở kiểm soát liều lượng và có nguy cơ kích hoạt phản ứng dị ứng nghiêm trọng [1], [2].
Cơ chế giải mẫn cảm và thực tế trong giọt mật ong
Liệu pháp giải mẫn cảm trong y khoa là phương pháp đưa dị nguyên vào cơ thể với nồng độ tăng dần dưới sự giám sát nghiêm ngặt của bác sĩ chuyên khoa [3]. Mục tiêu của quá trình này là tái huấn luyện hệ miễn dịch, làm giảm việc giải phóng kháng thể dị ứng khi tiếp xúc lại với các dị nguyên từ môi trường [3]. Dù vậy, việc áp dụng nguyên lý này qua mật ong ăn uống hàng ngày lại đối mặt với nhiều rào cản sinh học.
Thực tế, loài ong thường thu thập mật và phấn từ những bông hoa có màu sắc rực rỡ, hạt phấn nặng nhờ côn trùng thụ phấn [1], [4]. Trong khi đó, các bệnh nhân viêm mũi dị ứng theo mùa chủ yếu phản ứng với các loại phấn hoa siêu nhẹ phát tán trong không khí nhờ gió, chẳng hạn như cỏ dại họ Cúc (Compositae) [1], [2]. Phấn hoa rơi vào mật ong phụ thuộc hoàn toàn vào nguồn hoa dại nơi ong thợ đi kiếm ăn, do đó nồng độ và thành phần dị nguyên không hề ổn định [5], [6].
Hơn nữa, hệ tiêu hóa và hệ miễn dịch niêm mạc xử lý protein qua đường ruột rất khác so với đường hít thở. Phấn hoa và dịch tiết của ong khi đi vào dạ dày có thể bị biến tính bởi axit tiêu hóa hoặc ngược lại, kích hoạt phản ứng dị ứng toàn thân tức thì thay vì tạo miễn dịch dung nạp [4], [2]. Do đó, mật ong không thể hoạt động như một liều vắc xin phấn hoa chuẩn hóa để người bệnh tự điều trị [2], [3].
Nghiên cứu lâm sàng về mật ong và viêm mũi dị ứng
Các bằng chứng khoa học đánh giá tác động của mật ong lên bệnh viêm mũi dị ứng hiện còn rất khiêm tốn và ghi nhận kết quả trái chiều nhau [7]. Dù một thử nghiệm trước đây quan sát việc dùng một thìa mật ong mỗi ngày trong 30 tuần không thấy cải thiện triệu chứng viêm mũi kết mạc dị ứng, một nghiên cứu khác lại chỉ ra tiềm năng hỗ trợ khi dùng liều cao [7].
Cụ thể, một nghiên cứu thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược thực hiện từ tháng 4 năm 2010 đến tháng 4 năm 2011 tại phòng khám tai mũi họng thuộc hai trung tâm chuyển viện ở bờ Đông bán đảo Malaysia đã tuyển chọn 40 bệnh nhân viêm mũi dị ứng [7]. Các bệnh nhân được chia đều thành nhóm can thiệp và nhóm chứng [7]. Trong 4 tuần đầu, tất cả người tham gia đều dùng thuốc kháng histamin loratadine với liều tiêu chuẩn 10 mg mỗi ngày [7]. Đồng thời, nhóm can thiệp uống mật ong với liều lượng 1 g/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày chia làm nhiều lần, trong khi nhóm chứng uống xi-rô ngô vị mật ong làm giả dược cùng liều lượng [7].
Các tác giả đã đánh giá điểm số triệu chứng viêm mũi dị ứng vào thời điểm bắt đầu nghiên cứu, tuần thứ 4 và tuần thứ 8 [7]. Kết quả cho thấy tại tuần thứ 4, cả hai nhóm đều có sự cải thiện triệu chứng nhờ tác dụng của thuốc [7]. Tuy nhiên đến tuần thứ 8 (tức 4 tuần sau khi đã ngừng dùng loratadine và mật ong), chỉ có nhóm uống mật ong tiếp tục duy trì đà cải thiện liên tục về điểm số triệu chứng tổng thể và từng triệu chứng riêng lẻ [7]. Sự cải thiện này kéo dài thêm một tháng sau khi ngừng điều trị hoàn toàn [7].
Các nhà nghiên cứu kết luận rằng việc tiêu thụ mật ong ở liều cao có thể đóng vai trò như một liệu pháp bổ trợ cùng thuốc tiêu chuẩn để kiểm soát viêm mũi dị ứng [7]. Mặc dù vậy, nghiên cứu này chỉ khảo sát trên quy mô nhỏ gồm 40 người và không chứng minh được mật ong tạo ra cơ chế giải mẫn cảm đặc hiệu với các hạt phấn bay trong không khí [7].
Nguy cơ sốc phản vệ từ phấn hoa và protein của ong
Bên cạnh tiềm năng hỗ trợ, việc tiêu thụ mật ong hoặc phấn hoa ong lại là mối đe dọa lớn đối với những người có cơ địa quá mẫn [1], [4]. Tỷ lệ dị ứng với mật ong trong dân số nói chung rất hiếm, ước tính dưới 0,001%, nhưng diễn tiến lâm sàng có thể chuyển biến nặng nề [4]. Mật ong chứa nhiều thành phần có nguồn gốc từ ong như chất tiết của tuyến hầu, sáp ong cũng như mật hoa và phấn hoa từ các loài thực vật [4], [5].
Một nghiên cứu năm 1992 trên 22 bệnh nhân có tiền sử dị ứng toàn thân sau khi ăn mật ong cho thấy ba phần tư số bệnh nhân nhạy cảm với mật ong hoa bồ công anh và 13 trên 22 người phản ứng với phấn hoa họ Cúc [5]. Trong nhóm này, 9 người mẫn cảm với nọc ong mật và 3 người phản ứng với tuyến hầu cũng như toàn bộ chiết xuất cơ thể ong [5]. Các phân tích khẳng định phản ứng dị ứng mật ong có thể khởi phát do chính mật ong, do phấn hoa họ Cúc trong không khí, hoặc phản ứng chéo với nọc ong [5].
Nguy cơ này đặc biệt nghiêm trọng ở các sản phẩm chứa phấn hoa chưa qua xử lý. Một báo cáo năm 2014 mô tả trường hợp người đàn ông 40 tuổi có tiền sử viêm mũi dị ứng theo mùa vào mùa thu đã phải nhập viện cấp cứu chỉ 1 giờ sau khi uống 1 thìa canh phấn hoa ong [1]. Bệnh nhân xuất hiện nổi mề đay toàn thân, phù mặt, khó thở, buồn nôn, nôn mửa, đau bụng, tiêu chảy và độ bão hòa oxy giảm xuống 91% [1]. Các triệu chứng chỉ thuyên giảm sau khi được tiêm epinephrine, chlorpheniramine và dexamethasone [1].
Kiểm tra dưới kính hiển vi mẫu phấn hoa ong bệnh nhân sử dụng phát hiện hạt phấn của cây hoa bia Nhật Bản, cúc hoa, cỏ phấn hương và bồ công anh [1]. Xét nghiệm lẩy da cho kết quả dương tính ở nồng độ 0,1 mg/mL và nồng độ kháng thể IgE đặc hiệu trong huyết thanh với cỏ phấn hương là 25,2 kU/L, cúc hoa là 20,6 kU/L, bồ công anh là 11,4 kU/L [1]. Phân tích ức chế miễn dịch ELISA chỉ ra mức độ ức chế hơn 90% với cúc hoa, bồ công anh và khoảng 40% với cỏ phấn hương [1]. Kỹ thuật điện di và miễn dịch huỳnh quang cho thấy 9 dải protein dị nguyên và liên kết IgE mạnh mẽ nhất tại các kích thước 28-34 kDa, 45 kDa và 52 kDa [1].
Nguy cơ dị ứng chéo từ mật hoa tự nhiên
Hiện tượng phản ứng dị ứng khi dùng thực phẩm tự nhiên chứa phấn hoa còn xảy ra đối với những người mắc bệnh dị ứng đường hô hấp do phấn hoa [6]. Một nghiên cứu năm 1995 ghi nhận 9 bệnh nhân viêm mũi dị ứng do phấn hoa (có kèm hen suyễn hoặc không) bị dị ứng toàn thân sau khi uống trà hoa cúc hoặc ăn mật ong tự nhiên thu hoạch từ hai vùng Andujar và Granada [6]. Phân tích cho thấy mật ong từ vùng Andujar chứa hàm lượng phấn hoa hướng dương rất cao, chiếm tới 23,6% tổng số hạt phấn [6]. Các xét nghiệm chẩn đoán và thử nghiệm ức chế xác nhận phấn hoa họ Cúc kích hoạt các phản ứng dị ứng này thông qua cơ chế qua trung gian kháng thể IgE [6].
Mối liên quan giữa phấn hoa hướng dương trong mật ong và cơn dị ứng cũng từng được ghi nhận qua một ca bệnh nghề nghiệp năm 1985 [8]. Một nam giới 24 tuổi bị viêm mũi và viêm kết mạc suốt 5 năm tiếp xúc với phấn hoa hướng dương và phát triển bệnh hen suyễn ở năm thứ năm [8]. Dù các triệu chứng hô hấp đã biến mất sau khi ngừng tiếp xúc môi trường làm việc, bệnh nhân vẫn gặp phản ứng dị ứng thực phẩm nặng khi ăn mật ong có chứa 30% phấn hoa hướng dương [8]. Thử nghiệm ức chế RAST chứng minh loại mật ong này có khả năng ức chế đáng kể phản ứng miễn dịch với phấn hoa hướng dương [8].
Tại Bồ Đào Nha năm 2017, các bác sĩ cũng báo cáo trường hợp nữ bệnh nhân 40 tuổi bị sốc phản vệ [4]. Người này từng bị nổi mề đay toàn thân 20 phút sau khi ăn bánh ngọt và chuối có mật ong lúc 36 tuổi [4]. Đến năm 37 tuổi, chỉ sau 5 phút vô tình chạm vào một thìa cà phê dính vết mật ong, người bệnh bị sưng môi và xuất hiện mề đay, phù mạch trong vòng 10 phút, buộc phải cấp cứu bằng corticoid và kháng histamin [4]. Đáng chú ý, bệnh nhân không có tiền sử dị ứng cơ địa rõ ràng hay quá mẫn với vết côn trùng đốt [4].
Sự khác biệt giữa mật ong thủ công và mật ong công nghiệp
Nhiều người chuộng mật ong thô, mật ong địa phương hoặc mật ong thủ công vì tin rằng các sản phẩm này giữ nguyên được dưỡng chất và phấn hoa có lợi [2]. Tuy nhiên, chính hàm lượng phấn hoa nguyên vẹn này lại là nguồn cơn gây sốc phản vệ ở các đối tượng mẫn cảm [2].
Năm 2021, một báo cáo ghi nhận trường hợp bé trai 5 tuổi có cơ địa nhạy cảm với phấn hoa họ Cúc (gồm cỏ phấn hương và ngải cứu) bị sốc phản vệ sau bữa ăn có cá hồi và mật ong thủ công khoảng 30 phút [2]. Bệnh nhi phải vào phòng cấp cứu vì nổi mề đay toàn thân và suy giảm hô hấp [2]. Quá trình xét nghiệm dị ứng cho thấy nghiệm pháp lẩy da với mẫu mật ong thủ công gây bệnh cho kết quả dương tính, trong khi các mẫu mật ong thương phẩm đóng chai và cá hồi đều âm tính [2].
Nguyên nhân được xác định là do mật ong công nghiệp đã trải qua quá trình thanh trùng nhiệt và lọc siêu mịn, qua đó loại bỏ hầu hết các hạt phấn hoa lẫn bên trong [2]. Ngược lại, mật ong thủ công không qua các bước xử lý kỹ thuật này nên giữ lại lượng phấn hoa họ Cúc rất lớn [2]. Việc trẻ đã mẫn cảm từ trước với phấn hoa bay trong không khí dẫn đến phản ứng chéo tức thì khi nuốt phải phấn hoa có trong mật ong thủ công [2].
Những đối tượng cần tuyệt đối thận trọng
Từ các báo cáo lâm sàng và nghiên cứu miễn dịch học, việc sử dụng mật ong bừa bãi có thể dẫn đến hậu quả sức khỏe nghiêm trọng cho các nhóm đối tượng sau:
- Người có tiền sử dị ứng với phấn hoa: Những bệnh nhân viêm mũi dị ứng theo mùa hoặc hen suyễn nhạy cảm với phấn hoa bồ công anh, cúc hoa, ngải cứu, cỏ phấn hương hay hướng dương cần đặc biệt cẩn trọng với các loại mật ong thô và phấn hoa ong [1], [5], [6], [2].
- Người từng dị ứng với vết đốt của ong: Các nghiên cứu chỉ ra sự tương đồng và phản ứng chéo giữa các dị nguyên trong nọc ong mật, dịch tiết tuyến hầu ong với thành phần protein trong mật ong [5].
- Trẻ nhỏ và người có cơ địa dị ứng: Trẻ em dưới 6 tuổi có thể phản ứng dị ứng dữ dội ngay từ lần đầu tiếp xúc với mật ong thủ công giàu phấn hoa [2]. Ngoài ra, bệnh viêm mũi dị ứng ở trẻ em thường gây rối loạn giấc ngủ, mệt mỏi, cáu kỉnh và làm giảm chất lượng sống, cần được bác sĩ chuyên khoa thăm khám thay vì tự chữa bằng mật ong [3].
- Bệnh nhân có tiền sử phù mạch hoặc mề đay không rõ nguyên nhân: Một lượng rất nhỏ mật ong còn dính trên thìa cũng đủ kích hoạt phản ứng phù mạch và co thắt phế quản trong vòng vài phút ở người nhạy cảm [4].
Lời khuyên áp dụng mật ong an toàn trong sinh hoạt
Đối với những người không có cơ địa dị ứng, mật ong vẫn là một nguồn thực phẩm giàu năng lượng và có thể dùng như biện pháp hỗ trợ hô hấp nhẹ [7]. Tuy nhiên, cần hiểu đúng bản chất để sử dụng an toàn và hiệu quả:
- Không xem mật ong là thuốc giải mẫn cảm: Tuyệt đối không tự ý tăng liều mật ong thô hay phấn hoa với mục đích làm cơ thể "quen dần" với dị ứng, bởi lượng dị nguyên trong tự nhiên không thể đong đếm và kiểm soát [1], [2].
- Lựa chọn loại mật ong phù hợp: Nếu chỉ muốn làm dịu cổ họng hoặc tạo ngọt thông thường, mật ong công nghiệp đã qua lọc và kiểm định chất lượng sẽ an toàn hơn mật ong thô đối với những người có nguy cơ dị ứng [2].
- Thử phản ứng cẩn thận: Khi dùng một loại mật ong mới, chỉ nên nếm thử một lượng nhỏ bằng đầu tăm để theo dõi xem có phản ứng ngứa môi, râm ran khoang miệng hay nổi mẩn đỏ không [4]. Ngừng dùng ngay nếu thấy khó chịu [4].
- Tuân thủ điều trị y tế chính quy: Việc né tránh hoàn toàn dị nguyên tự nhiên trong không khí gần như là điều không thể [3]. Người bệnh viêm mũi dị ứng nên sử dụng các thuốc điều trị đã được kiểm chứng hiệu quả và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa về các liệu pháp giải mẫn cảm chuẩn y khoa thay vì dựa vào truyền miệng [3].
Tóm lại, quan niệm uống mật ong địa phương mỗi ngày để tạo miễn dịch với phấn hoa là một hiểu lầm khoa học chưa có cơ sở xác thực. Mật ong liều cao có thể hỗ trợ cải thiện triệu chứng viêm mũi khi kết hợp cùng thuốc kháng histamin, nhưng việc chứa các hạt phấn hoa họ Cúc và protein của ong khiến nó trở thành mối nguy gây dị ứng khó lường cho người nhạy cảm [1], [7], [5]. Để bảo vệ sức khỏe, người bệnh cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa dị ứng trước khi áp dụng bất kỳ phương pháp truyền miệng nào.