Nhiều người truyền tai nhau thói quen dùng một thìa mật ong trước giờ đi ngủ để có giấc ngủ sâu và ngon hơn. Lời đồn thổi này thường gắn liền với giả thuyết mật ong giúp ổn định dự trữ glycogen ở gan suốt đêm. Tuy nhiên, liệu cơ chế này đã được khoa học xác nhận hay việc ngủ ngon thực chất đến từ tác động gián tiếp khác?
Thực tế dữ liệu y khoa hiện nay cho thấy: chưa có bằng chứng lâm sàng trực tiếp chứng minh mật ong giúp cải thiện giấc ngủ ở người khỏe mạnh thông qua cơ chế nạp glycogen cho gan. Các nghiên cứu lâm sàng quy chuẩn chủ yếu ghi nhận mật ong giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ khi giấc ngủ bị gián đoạn bởi các cơn ho ban đêm do nhiễm trùng đường hô hấp trên.
Cơ chế thực tế: Giảm ho giúp ngủ sâu hơn
Các cơn ho đêm do viêm đường hô hấp trên thường kích thích họng, gây khó chịu và đánh thức người bệnh liên tục [1], [2]. Mật ong dạng dịch sánh đặc giúp làm dịu niêm mạc họng bị kích ứng, từ đó hỗ trợ giảm tần suất và mức độ nghiêm trọng của cơn ho [1], [3].
Khi triệu chứng khó chịu ở đường hô hấp giảm bớt, cơ thể người bệnh dễ dàng đi vào giấc ngủ hơn, số lần thức giấc giữa đêm giảm đi rõ rệt [1], [4]. Tác dụng cải thiện giấc ngủ này vì vậy mang tính gián tiếp, thông qua việc kiểm soát triệu chứng đường hô hấp thay vì tác động như một loại thuốc an thần ru ngủ.
Các thử nghiệm lâm sàng đối chứng về mật ong và giấc ngủ
Năm 2012, một nghiên cứu ngẫu nhiên mù đôi có đối chứng giả dược theo dõi 300 trẻ từ 1 đến 5 tuổi mắc nhiễm trùng đường hô hấp trên kèm ho đêm kéo dài không quá 7 ngày [1]. Trẻ được cho dùng 1 liều 10 g mật ong (gồm mật ong bạch đàn, mật ong cam hoặc mật ong họ hoa môi) hoặc giả dược chiết xuất chà là silan trước khi ngủ 30 phút [1]. Kết quả cho thấy cả nhóm dùng mật ong lẫn giả dược đều có tiến triển, nhưng nhóm dùng mật ong đạt điểm số cải thiện vượt trội hơn ở tần suất ho, độ khó chịu và chất lượng giấc ngủ của cả trẻ lẫn cha mẹ [1].
Trước đó, một thử nghiệm năm 2007 tại một phòng khám nhi khoa ngoại trú đánh giá 105 trẻ từ 2 đến 18 tuổi có triệu chứng ho đêm do nhiễm trùng hô hấp dưới 7 ngày [4]. Trẻ được phân ngẫu nhiên dùng một liều duy nhất mật ong kiều mạch, siro dextromethorphan có hương mật ong hoặc không điều trị trước giờ ngủ 30 phút [4]. Kết quả ghi nhận nhóm dùng mật ong kiều mạch cải thiện vượt trội so với nhóm không can thiệp về tần suất ho và thang điểm kết hợp, đồng thời cha mẹ chấm điểm cao nhất cho mật ong về khả năng làm dịu triệu chứng ho và cải thiện giấc ngủ đêm [4].
Năm 2010, một thử nghiệm lâm sàng thực hiện trên 139 trẻ từ 24 đến 60 tháng tuổi bị ho do nhiễm khuẩn đường hô hấp chia thành 4 nhóm: dùng 2,5 ml mật ong trước khi ngủ, dextromethorphan, diphenhydramine và nhóm chăm sóc nâng đỡ [5]. Sau khoảng 24 giờ, điểm tần suất ho ở nhóm mật ong giảm từ 4,09 xuống 1,93, tốt hơn nhóm đối chứng giảm từ 4,11 xuống 3,11 [5]. Mật ong đạt hiệu quả cao hơn cả dextromethorphan lẫn diphenhydramine trong việc giảm ho và cải thiện chất lượng giấc ngủ [5].
Năm 2017, một thử nghiệm lâm sàng tại Iran trên 87 bệnh nhân so sánh hai loại mật ong bản địa với siro kháng histamine diphenhydramine [6]. Mỗi nhóm uống 2 liều trong 2 đêm liên tiếp [6]. Cả ba nhóm đều ghi nhận điểm ho và điểm giấc ngủ tiến triển sau can thiệp [6]. Mật ong loại 1 vượt trội hơn diphenhydramine ở hầu hết khía cạnh của ho trừ tần suất, trong khi mật ong loại 2 cải thiện ho tốt hơn diphenhydramine nhưng không vượt trội về thang điểm chất lượng giấc ngủ [6].
Nghiên cứu trái chiều và tổng quan hệ thống
Bên cạnh các kết quả tích cực, y văn cũng ghi nhận những thử nghiệm không tìm thấy khác biệt so với giả dược. Một nghiên cứu đa trung tâm ngẫu nhiên, mù đôi có đối chứng giả dược năm 2022 tại 13 phòng khám nhi ở Nhật Bản đánh giá 161 trẻ 1-5 tuổi bị nhiễm trùng hô hấp dưới 7 ngày [7]. Các đối tượng uống mật ong keo hoặc siro hương mật ong làm giả dược trong vòng 1 giờ trước khi đi ngủ suốt 2 đêm liên tiếp [7]. Kết quả cho thấy cả nhóm mật ong (78 trẻ) và nhóm giả dược (83 trẻ) đều giảm ho đêm và bớt khó ngủ, nhưng mật ong không cho thấy sự vượt trội hơn so với siro giả dược [7].
Tổng quan Cochrane năm 2010 phân tích một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên trên 108 trẻ ho cấp tính cho thấy mật ong giảm tần suất ho (chênh lệch trung bình MD -0,99), giảm ho gây phiền toái (MD -0,93) và cải thiện điểm số chất lượng giấc ngủ của trẻ (MD -0,92) so với không điều trị, nhưng không khác biệt có ý nghĩa thống kê về mức độ nghiêm trọng của cơn ho [3]. Đến năm 2023, một tổng quan hệ thống gồm 10 thử nghiệm lâm sàng xác định mật ong cải thiện giấc ngủ nhiều hơn so với giả dược/không can thiệp (mức độ hiệu ứng 0,0 đến 1,1 điểm) và so với thuốc ho (mức độ hiệu ứng -0,2 đến 1,1 điểm) [8]. Dù vậy, chất lượng bằng chứng khoa học chung vẫn ở mức thấp đến rất thấp do nguy cơ sai lệch trong thiết kế nghiên cứu [8].
Nhiễm khuẩn hô hấp trên ở trẻ em thường tự thuyên giảm trong vòng 23 ngày dù có trường hợp cần theo dõi y tế khoảng 8 ngày [2]. Tổ chức Y tế Thế giới (WHO) xem mật ong là một giải pháp hỗ trợ tiềm năng cho chứng ho đêm ở trẻ nhỏ, đặc biệt trong bối cảnh các thuốc giảm ho không kê đơn chứa chất kháng histamine hay chống sung huyết bị khuyến cáo không dùng cho trẻ dưới 2 tuổi do nguy cơ an toàn [6], [2].
Hiểu lầm thường gặp về glycogen gan và giấc ngủ
Nhiều người tin rằng bổ sung đường từ mật ong giúp làm đầy glycogen gan, từ đó ổn định đường huyết để chống giật mình thức giấc giữa đêm. Tuy nhiên, toàn bộ các thử nghiệm lâm sàng hiện có chỉ kiểm tra tác dụng giảm ho và cải thiện giấc ngủ do giảm ho [1], [4], [8]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng đối chứng nào đánh giá việc nạp glycogen từ mật ong để chữa mất ngủ ở người bình thường.
Mật ong chứa đường đơn, nếu lạm dụng vào ban đêm ở người khỏe mạnh không bị ho có thể gây dư thừa calo, tăng nguy cơ sâu răng nếu không vệ sinh răng miệng sạch sẽ sau khi uống. Mật ong không thể thay thế cho các biện pháp vệ sinh giấc ngủ khoa học hay giải quyết các nguyên nhân thực thể gây rối loạn giấc ngủ.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng?
Tuyệt đối không dùng mật ong cho trẻ dưới 12 tháng tuổi (dưới 1 tuổi) để tránh nguy cơ ngộ độc độc tố botulinum dạng bào tử [2]. Các nghiên cứu lâm sàng đối chứng về giảm ho và cải thiện giấc ngủ chỉ áp dụng an toàn cho trẻ em trên 1 tuổi [1], [7], [2].
Người mắc bệnh đái tháo đường hoặc có hội chứng rối loạn chuyển hóa cần tham khảo ý kiến bác sĩ trước khi dùng mật ong ban đêm để tránh làm tăng chỉ số đường huyết. Nếu tình trạng ho đêm, khó ngủ kéo dài trên 7-8 ngày hoặc có dấu hiệu chuyển nặng, người bệnh cần đi khám chuyên khoa thay vì tự ý dùng mật ong kéo dài [1], [2].
Gợi ý cách dùng an toàn và hợp lý
Nếu bạn hoặc trẻ nhỏ trên 1 tuổi bị khó ngủ do các cơn ho khan, rát họng về đêm, có thể dùng một lượng mật ong vừa phải trước khi ngủ khoảng 30 phút đến 1 giờ [1], [7]. Liều lượng được áp dụng trong các nghiên cứu lâm sàng dao động từ khoảng 2,5 ml đến 10 g mật ong nguyên chất mỗi lần [1], [5].
Có thể ngậm trực tiếp mật ong nguyên chất hoặc hòa tan trong một ít nước ấm để làm dịu niêm mạc họng. Sau khi uống mật ong, cần súc miệng hoặc đánh răng cẩn thận trước khi nằm ngủ nhằm bảo vệ men răng.
Tóm lại, mật ong là giải pháp hỗ trợ an toàn và kinh tế giúp cải thiện chất lượng giấc ngủ khi nguyên nhân gây mất ngủ bắt nguồn từ các cơn ho đêm do viêm đường hô hấp. Với người khỏe mạnh bình thường, việc kỳ vọng mật ong cải thiện giấc ngủ nhờ tác động lên glycogen gan là chưa có cơ sở khoa học rõ ràng, vì vậy cần duy trì lối sống điều độ thay vì lạm dụng đường ngọt trước giờ ngủ.
