Uống nước có ga không đường thay nước lọc hàng ngày: Có hại men răng?

Thói quen uống nước có ga không đường (sparkling water) thay nước lọc đang phổ biến ở người ăn kiêng, giảm cân. Cảm giác sảng khoái từ bọt khí giúp giảm thèm ngọt mà không nạp calo. Tuy nhiên, nhiều người lo ngại bọt khí axit làm mòn men răng.

Nước khoáng có ga nguyên chất có khả năng làm mòn men răng rất thấp, thấp hơn khoảng 100 lần so với nước ngọt thông thường ^[1]. Tuy nhiên, rủi ro tăng vọt nếu dùng nước có ga thêm hương liệu (như vị chanh, cam) hoặc nước tự nạp ga nồng độ cao bằng máy tại nhà ^{[2] [3]}. Việc thay thế hoàn toàn nước lọc bằng các loại nước có ga này hàng ngày có thể gây hại men răng ^{[2] [4]}.

Cơ chế axit ăn mòn men răng

Mòn răng (dental erosion) là sự mất mô cứng của răng không thể phục hồi do quá trình hóa học, không có sự tham gia của vi khuẩn ^{[5] [6]}. Nguyên nhân chia làm hai nhóm: nội sinh (axit dạ dày trào ngược, nôn mửa) và ngoại sinh (thực phẩm, đồ uống có tính axit) ^{[5] [6]}.

Men răng cấu tạo chủ yếu từ tinh thể khoáng hydroxyapatite ^{[1] [3]}. Ngưỡng pH tới hạn gây mất khoáng men răng là 5.5 ^[2]. Khi răng tiếp xúc dung dịch có độ pH thấp hơn 5.5, quá trình hòa tan men răng bắt đầu khởi phát ^[2]. Hầu hết đồ uống có ga thương mại đều có độ pH thấp hơn ngưỡng 5.5 này ^[4].

Lạm dụng chất có ga mang tính axit làm tăng nguy cơ mòn răng, phá hủy cấu trúc và giảm đặc tính cơ lý của men răng ^[4]. Quá trình ăn mòn làm bề mặt răng nhám hơn, tạo điều kiện cho vi khuẩn bám dính nhiều hơn và tăng nguy cơ sâu răng ^[4].

Nghiên cứu nói gì về nước khoáng có ga và máy tạo ga?

Một nghiên cứu công bố năm 2001 đánh giá khả năng gây mòn răng trong ống nghiệm (in vitro) của nhiều loại nước khoáng không ga, nước khoáng có ga và nước ngọt đối chứng trên răng người đã nhổ cùng bột hydroxyapatite ^[1]. Kết quả cho thấy mức độ hòa tan men răng của tất cả các loại nước khoáng đều rất thấp, thậm chí không phát hiện được ở một số loại nước không ga ^[1].

Nước khoáng có ga gây hòa tan men răng nhỉnh hơn một chút so với nước không ga, nhưng mức độ vẫn rất thấp và kém khoảng 100 lần so với nước ngọt ^[1]. Khi xả hết ga của nước khoáng có ga, mức độ hòa tan giảm xuống, nhưng tổng thể ban đầu vốn đã thấp nên bản thân việc nạp ga không phải là yếu tố chính gây mòn răng ^[1]. Đáng chú ý, thành phần khoáng phức tạp trong nước khoáng giúp bảo vệ răng: bổ sung ion canxi vào nước khử ion siêu tinh khiết giúp giảm mạnh nhất sự hòa tan hydroxyapatite, dù tác dụng này chịu ảnh hưởng điều hòa từ các ion khác như magie và sunfat ^[1].

Tuy nhiên, một nghiên cứu năm 2017 khảo sát nước có ga tự làm bằng máy nạp ga (soda carbonator) ở hai mức nồng độ ga khác nhau cho kết quả đáng lưu ý ^[2]. Răng tiếp xúc ngắt quãng với nước có ga tự làm và nước bọt nhân tạo trong 7 ngày có độ cứng vi mô thấp hơn đáng kể và mòn men răng nhiều hơn nhóm đối chứng khi quan sát dưới kính hiển vi điện tử quét (SEM) ^[2].

Máy tạo ga tại nhà tạo ra mức bão hòa khí cao hơn nước khoáng đóng chai thương mại, với độ pH luôn thấp hơn ngưỡng tới hạn 5.5 ngay cả ở mức nạp ga thấp nhất ^[2]. Nhóm nước nạp ga mức độ cao gây mòn răng nhiều hơn nhóm nạp ga mức độ thấp, và hiện tượng mất khoáng xảy ra chỉ sau 7 ngày tiếp xúc ^[2].

Cạm bẫy từ nước có ga có hương vị và nước ngọt ăn kiêng

Nhiều người chọn nước có ga có hương vị (flavoured sparkling water) hoặc nước ngọt không đường (Diet) vì nghĩ chúng an toàn như nước lọc. Một nghiên cứu năm 2007 tại Anh kiểm tra độ pH, độ axit chuẩn độ và khả năng ăn mòn trong ống nghiệm trên bột hydroxyapatite và răng người đã nhổ tiếp xúc trong 30 phút với các loại nước có ga có hương vị ^[3].

Kết quả cho thấy tất cả mẫu nước có ga có hương vị đều có độ pH thấp (từ 2.74 đến 3.34) và độ axit chuẩn độ đáng kể (0.344 đến 0.663 mmol) ^[3]. Trong thử nghiệm hòa tan hydroxyapatite, các loại nước này thể hiện khả năng ăn mòn từ 89% đến 143%, tương đương hoặc cao hơn nước cam nguyên chất — một thức uống vốn nổi tiếng gây mòn răng ^[3].

Một nghiên cứu khác cùng năm 2007 kiểm tra các loại nước có hương vị trong phòng thí nghiệm, đối chiếu với nước cam (độ pH 3.68, độ axit trung hòa 19.68 ml NaOH 0.1M, làm mất 3.24 micromet men răng sau 1 giờ ngâm) ^[5]. Các loại nước có hương vị có độ pH từ 2.64 đến 3.24, độ axit trung hòa từ 4.16 đến 16.30 ml NaOH 0.1M, và làm bào mòn từ 1.18 đến 6.86 micromet men răng chỉ sau 1 giờ ngâm ^[5].

Về các loại đồ uống có ga khác và nước đóng chai, một nghiên cứu năm 2007 thử nghiệm trên 28 răng hàm người đã nhổ, chia vào 7 nhóm đồ uống (mỗi nhóm 4 mẫu, gồm 2 mẫu phủ vecni chứa 5% natri florua và 2 mẫu không phủ) ngâm liên tục 24 giờ/ngày trong 14 ngày ở 37 độ C ^[7]. Kết quả cho thấy Coca-Cola Classic, Diet Coke (nước ngọt có ga ăn kiêng), nước thể thao Gatorade và nước tăng lực Red Bull đều làm tăng độ nhám bề mặt răng cao hơn đáng kể so với cà phê Starbucks Frappuccino, nước đóng chai Dasani và nước máy ^[7]. Đáng chú ý, lớp phủ vecni florua không tạo ra khác biệt bảo vệ đáng kể trước sự ăn mòn này, mà chính loại đồ uống và thời gian tiếp xúc mới là yếu tố quyết định ^[7].

Một nghiên cứu năm 2015 trên 110 răng tiền hàm người đã nhổ (chia vào 5 nhóm đồ uống, mỗi nhóm 12 mẫu, ngâm 24 giờ/ngày trong 14 ngày) cũng ghi nhận nước tăng lực thể thao và đồ uống không ga gây độ nhám bề mặt khác biệt có ý nghĩa thống kê (P = 0.000) so với các môi trường khác, trong đó nước tăng lực gây nhám và vi rò rỉ (microleakage) cao nhất so với đồ uống không ga (P = 0.002), siro thuốc ho (P = 0.000) và nước cất (P = 0.000) ^[6]. Trước đó, các khảo sát dịch tễ học ghi nhận trên 101 trẻ em đi học có mức độ mòn răng cao liên quan đến tiêu thụ nước ngọt, đặc biệt là đồ uống có ga; hoặc một nghiên cứu bệnh chứng chỉ ra nguy cơ mòn răng tăng lên nếu ăn trái cây họ cam quýt hơn 2 lần/ngày hoặc uống nước thể thao hơn 1 lần/tuần ^[5].

Hướng cải tiến giảm hại và giới hạn của bằng chứng

Để giảm tác hại của đồ uống có ga, một nghiên cứu năm 2003 đã thử nghiệm lâm sàng tại chỗ (in situ) ngẫu nhiên, mù đơn, có đối chứng giả dược, thiết kế bắt chéo trên 15 tình nguyện viên trong 20 ngày làm việc ^[8]. Người tham gia đeo khí cụ hàm trên gắn 2 mẫu men răng ở vòm miệng cứng, uống 250 ml đồ uống với tần suất 4 lần/ngày ^[8].

Ba loại đồ uống được so sánh gồm: nước lý chua đen (blackcurrant) có ga thử nghiệm được bổ sung canxi, nước cam có ga thông thường và nước lọc ^[8]. Đo đạc ở các ngày thứ 2, 5, 10, 15 và 20 cho thấy nước lý chua đen có ga bổ sung canxi gây mất men răng ít hơn đáng kể so với nước cam có ga ở mọi thời điểm, và không có sự khác biệt đáng kể so với nước lọc ở ngày thứ 2, 5 và 20 ^[8].

Tổng hợp dữ liệu gần đây, một tổng quan hệ thống năm 2023 đã rà soát 407 tài liệu trên PubMed, Scopus và Web of Science giai đoạn 2018-2023 và chọn lọc 19 nghiên cứu (gồm 7 nghiên cứu trên cơ thể sống - in vivo và 12 nghiên cứu trong ống nghiệm - in vitro) ^[4]. Tổng quan này khẳng định độ pH của đồ uống có ga và thời gian tiếp xúc là hai yếu tố gây tác hại khác nhau lên men răng ^[4].

Tuy vậy, cần nhìn nhận giới hạn của các bằng chứng hiện tại: phần lớn nghiên cứu (như ngâm răng liên tục 30 phút, 1 giờ hoặc 24 giờ/ngày trong 14 ngày) được thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) trên răng đã nhổ ^{[1] [3] [7] [5] [6]}. Trong khoang miệng thực tế, dòng chảy nước bọt liên tục có vai trò trung hòa axit, dù nghiên cứu năm 2017 dùng nước bọt nhân tạo xen kẽ trong 7 ngày vẫn ghi nhận hiện tượng mất khoáng ^[2].

Những hiểu lầm thường gặp

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng "không đường đồng nghĩa với an toàn cho răng". Thực tế, đường gây sâu răng thông qua vi khuẩn, còn axit gây mòn men răng trực tiếp bằng phản ứng hóa học không cần vi khuẩn ^{[5] [6]}. Các loại nước có ga không đường nhưng thêm hương vị trái cây có độ pH chỉ từ 2.64 đến 3.34, ăn mòn răng ngang ngửa nước cam nguyên chất ^{[3] [5]}. Ngay cả nước ngọt ăn kiêng không đường (như Diet Coke) vẫn làm nhám bề mặt men răng mạnh hơn nhiều so với nước đóng chai thông thường hay nước máy ^[7].

Hiểu lầm thứ hai là bọt khí ga luôn phá hủy răng như nhau ở mọi sản phẩm. Thực tế, nước khoáng thiên nhiên có ga chứa các khoáng chất như canxi giúp kìm hãm quá trình hòa tan men răng, khiến mức độ ăn mòn thấp hơn 100 lần so với nước ngọt ^[1]. Ngược lại, nước lọc tự bơm ga bằng máy tại nhà không có hệ khoáng đệm này và thường có nồng độ ga rất cao, dễ kéo pH xuống dưới 5.5 và gây mòn răng nhanh hơn ^[2].

Hiểu lầm thứ ba là chỉ cần bôi florua bảo vệ răng thì có thể thoải mái uống đồ có ga. Thử nghiệm ngâm răng 14 ngày cho thấy việc phủ vecni chứa 5% natri florua không tạo ra tác động bảo vệ có ý nghĩa thống kê nếu răng vẫn phải tiếp xúc liên tục với đồ uống có ga tính axit mạnh ^[7].

Ai nên thận trọng khi uống nước có ga?

Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là người đang niềng răng (chỉnh nha). Thời gian điều trị chỉnh nha thường kéo dài từ 1.5 năm trở lên, trong khi sự mất khoáng men răng do nước có ga tự làm đã xuất hiện chỉ sau 7 ngày tiếp xúc ngắt quãng ^[2]. Uống nước có ga thường xuyên trong suốt 1.5 năm niềng răng có thể gây tổn hại lớn cho bề mặt men răng ^[2].

Nhóm thứ hai là người mắc bệnh trào ngược dạ dày thực quản, hay nôn mửa hoặc ợ chua. Những người này vốn đã chịu tác động ăn mòn răng nội sinh từ axit dịch vị dạ dày trồi lên khoang miệng ^[5]. Nếu cộng hưởng thêm axit ngoại sinh từ nước có ga sẽ đẩy nhanh tốc độ mất mô cứng không thể phục hồi của răng ^{[5] [6]}.

Nhóm thứ ba là trẻ em và người có bề mặt men răng đã bị mòn hoặc có miếng trám phục hồi. Khảo sát trên 101 trẻ em cho thấy mối liên hệ rõ rệt giữa việc uống đồ có ga và tình trạng mòn răng ^[5]. Ngoài ra, trên những răng đã bị ăn mòn làm nhám bề mặt, vi khuẩn dễ bám dính hơn dẫn đến nguy cơ sâu răng cao hơn ^[4]. Nếu có bệnh nền về tiêu hóa, răng miệng hoặc đang dùng thuốc (như các loại siro thuốc), người dùng nên hỏi ý kiến bác sĩ trước khi thay đổi thói quen uống nước hàng ngày.

Cách uống nước có ga an toàn cho men răng

Trước hết, nước lọc và nước khoáng không ga vẫn phải là nguồn cấp nước chính hàng ngày vì độ an toàn tuyệt đối cho men răng ^{[1] [7]}. Nếu muốn uống nước có ga, hãy ưu tiên chọn nước khoáng thiên nhiên có ga nguyên bản (không hương liệu) và giàu canxi, vì ion canxi và khoáng chất giúp giảm thiểu đáng kể sự hòa tan tinh thể men răng ^{[1] [8]}.

Cần đọc kỹ nhãn sản phẩm để tránh các loại nước có ga có hương vị (vị chanh, cam, dâu...) nếu dùng thường xuyên, bởi chúng thực chất là đồ uống có tính axit mạnh chứ không đơn thuần là nước lọc tạo mùi ^{[3] [5]}. Nếu sử dụng máy tự tạo ga tại nhà, chỉ nên chỉnh mức nạp ga thấp nhất và không uống thay nước lọc cả ngày ^[2].

Về cách uống, thời gian tiếp xúc giữa đồ uống và răng là yếu tố quyết định độ mòn men răng ^{[7] [4]}. Do đó, không nên nhâm nhi lon nước có ga suốt nhiều giờ hoặc ngậm nước có ga trong miệng. Hãy uống gọn trong bữa ăn, dùng ống hút để hạn chế chất lỏng tiếp xúc mặt răng, và tráng miệng lại bằng nước lọc ngay sau khi uống để đưa độ pH khoang miệng sớm trở về ngưỡng an toàn trên 5.5 ^[2].

Tóm lại, nước khoáng có ga nguyên bản chứa khoáng chất có mức độ gây mòn răng rất thấp và an toàn hơn khoảng 100 lần so với nước ngọt ^[1]. Tuy nhiên, các loại nước có ga thêm hương vị hoặc nước tự bơm ga nồng độ cao lại có tính axit mạnh, dễ làm mất khoáng men răng nếu dùng liên tục ^{[2] [3]}. Để bảo vệ nụ cười bền vững, hãy giữ nước lọc làm thức uống chủ đạo và chỉ dùng nước khoáng có ga không mùi vị như một lựa chọn giải khát xen kẽ hợp lý.