Nước cốt trái nhàu (nhàu tươi hoặc lên men) từ lâu đã được lưu truyền trong dân gian như một bài thuốc quý giúp ổn định huyết áp và cải thiện sức khỏe tim mạch. Ngày nay, với sự xuất hiện tràn lan của các sản phẩm chiết xuất từ quả nhàu trên thị trường, nhiều người truyền tai nhau thói quen uống một ly nước cốt nhàu mỗi sáng để thay thế thuốc điều trị huyết áp cao. Thói quen này làm dấy lên sự tò mò lẫn băn khoăn về hiệu quả hạ áp thực tế của loại thảo dược này.

Uống nước cốt trái nhàu thực sự có thể hỗ trợ cải thiện tuần hoàn và hạ huyết áp trên các mô hình thí nghiệm sinh học. Tuy nhiên, các bằng chứng khoa học hiện nay vẫn chưa đủ cơ sở để coi loại nước này là thuốc điều trị tăng huyết áp có thể thay thế phác đồ y khoa [1]. Việc sử dụng nước nhàu cần được hiểu đúng bản chất là một biện pháp hỗ trợ lối sống, đòi hỏi sự thận trọng và tham vấn chuyên môn.

Trái nhàu tác động đến hệ mạch máu như thế nào?

Cây nhàu có tên khoa học là Morinda citrifolia, thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), vốn phân bố nhiều ở các vùng nhiệt đới [1]. Trong y học cổ truyền, quả nhàu thường được dùng nhằm hỗ trợ điều trị đau nhức xương khớp, rối loạn tiêu hóa và các bệnh lý về mạch máu [1]. Để giải thích khả năng hỗ trợ huyết áp, các nhà khoa học đã tập trung phân tích các hợp chất sinh học và cơ chế giãn nở mạch máu của loài cây này.

Khi đi vào cơ thể, các hợp chất tự nhiên trong nước cốt nhàu tác động trực tiếp đến lớp nội mô của thành mạch máu. Một nghiên cứu chuyên sâu đã chỉ ra rằng dịch chiết nước cốt nhàu thúc đẩy quá trình phosphoryl hóa enzyme tổng hợp nitric oxide nội mô (eNOS) trong tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVECs) [2]. Hoạt động này kích thích giải phóng nitric oxide (NO) – một chất trung gian đóng vai trò quyết định giúp thành mạch giãn mở tự nhiên [2].

Cơ chế trên được làm sáng tỏ thông qua thụ thể glucagon-like peptide-1 (GLP-1R), đi qua con đường tín hiệu kinase Ca2+/calmodulin-dependent protein kinase kinase beta (CaMKKbeta) và AMPK [2]. Một thành phần hoạt tính quan trọng được xác định trong nước cốt nhàu là deacetylasperulosidic acid (DAA), có khả năng thúc đẩy quá trình giải phóng NO thông qua chính con đường này [2]. Nhờ đó, mạch máu được giải phóng khỏi trạng thái co thắt, giúp áp lực dòng máu lên thành mạch giảm xuống [2].

Bên cạnh tác dụng giãn mạch, quả nhàu còn chứa nhiều nhóm chất chuyển hóa thứ cấp quan trọng như polyphenol, flavonoid, terpenoid và các iridoid glycoside [5, 8]. Các hợp chất này cung cấp khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ, vượt trội hơn cả axit ascorbic trong các thử nghiệm trung hòa gốc tự do [3]. Nhờ khả năng dọn dẹp các gốc oxy hóa tự do, thành mạch giảm bớt nguy cơ viêm nhiễm và xơ cứng, từ đó duy trì độ đàn hồi tốt hơn.

Nghiên cứu thực nghiệm: Huyết áp thay đổi ra sao?

Để xác minh hiệu quả hạ áp, nhiều nhóm nghiên cứu đã tiến hành các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật bị tăng huyết áp nhân tạo. Kết quả ghi nhận được cho thấy nhiều chuyển biến tích cực về các chỉ số huyết áp khi sử dụng liều lượng cụ thể.

Một nghiên cứu công bố năm 2020 đã thử nghiệm cho chuột tăng huyết áp (dòng chuột SHR/cp) uống nước cốt quả nhàu với liều 15 ml/kg trọng lượng cơ thể mỗi ngày trong vòng 6 tuần [2]. Kết quả cho thấy nước cốt nhàu làm giảm đáng kể cả huyết áp tâm thu lẫn huyết áp tâm trương, đồng thời giảm lượng chất chuyển hóa NO bài tiết trong nước tiểu 24 giờ mà không làm thay đổi trọng lượng cơ thể hay thể tích nước tiểu của chuột [2]. Trên các đoạn vòng động mạch chủ của chuột, chiết xuất nước cốt quả nhàu cũng chứng minh khả năng thúc đẩy giãn mạch phụ thuộc nội mô [2].

Trước đó, một nghiên cứu vào năm 2017 đã kiểm tra tác động của dịch chiết ethanol từ lá và quả nhàu trên chuột bị tăng huyết áp do dexamethasone [4]. Hàm lượng phenolic tổng số trong chiết xuất lá đạt 1,789 ± 0,116 mg đương lượng axit gallic trên mỗi gam mẫu, còn chiết xuất quả đạt 1,677 ± 0,051 mg [4]. Lượng rutin trong chiết xuất lá đạt 0,92 ± 0,19% và lượng scopoletin trong chiết xuất quả đạt 0,46 ± 0,05% [4].

Kết quả nghiên cứu này chỉ ra rằng nhóm chuột dùng kết hợp chiết xuất lá và quả nhàu có hoạt tính hạ áp cao nhất: giảm huyết áp tâm thu 16,71 ± 3,95%, giảm huyết áp tâm trương 21,49 ± 7,90% và giảm huyết áp động mạch trung bình 19,58 ± 6,35% [4]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu cũng ghi nhận rằng chiết xuất này không có khả năng phục hồi hoặc ngăn chặn các tổn thương thận do dexamethasone gây ra [4].

Tác động hỗ trợ lipid máu và độ lưu thông tuần hoàn

Huyết áp cao thường song hành với tình trạng xơ vữa động mạch và rối loạn lipid máu, làm tăng nguy cơ biến cố tim mạch. Chiết xuất từ các bộ phận của cây nhàu đã được chứng minh là có tác động tích cực đến chuyển hóa chất béo trong cơ thể [5].

Trong một nghiên cứu năm 2010 trên mô hình chuột được gây tăng lipid máu cấp tính bằng chất diện hoạt tyloxapol, các phần chiết xuất từ rễ, lá và quả nhàu đã ức chế đáng kể sự gia tăng nồng độ triglyceride và cholesterol huyết thanh [5]. Cơ chế được xác định là do sự ức chế enzyme HMG-CoA reductase – enzyme chủ chốt tham gia tổng hợp cholesterol nội sinh tại gan [5]. Ngoài ra, trong mô hình chuột ăn chế độ giàu cholesterol và axit cholic gây rối loạn nội mô, chiết xuất quả nhàu giúp giảm đáng kể nồng độ cholesterol toàn phần (TC), lipoprotein tỷ trọng thấp (LDL-C), hạ chỉ số xơ vữa và làm tăng cholesterol lipoprotein tỷ trọng cao (HDL-C) [5].

Song song đó, một nghiên cứu năm 2014 đã phát hiện ra rằng chiết xuất quả nhàu giúp cải thiện tính lưu biến của dòng máu bằng cách ức chế sự ngưng tập hồng cầu và ức chế hoạt tính của thrombin [6]. Chiết xuất này cũng thể hiện hoạt tính tiêu sợi huyết (làm tan cục máu đông) trong thử nghiệm thời gian ly giải euglobulin và thử nghiệm màng fibrin, với hoạt chất tiêu biểu là asperulosidic acid – một iridoid glycoside [6]. Khi dòng máu bớt độ đậm đặc và nguy cơ kết tụ giảm, áp lực tuần hoàn qua mao mạch cũng được tối ưu hóa.

Giới hạn của khoa học: Đừng nhầm lẫn giữa thử nghiệm và đời thực

Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng trên động vật và nuôi cấy tế bào mang lại nhiều hy vọng, người tiêu dùng cần nhìn nhận bằng chứng khoa học một cách tỉnh táo. Hầu hết các cơ chế như kích hoạt eNOS, hạ huyết áp 16-21% hay cải thiện lipid đều được thực hiện trên động vật thí nghiệm với liều lượng chiết xuất chuẩn hóa [1, 2].

Một báo cáo tổng quan y học năm 2013 đã khẳng định: mặc dù một số lượng lớn các nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) và trên sinh vật sống (in vivo) chứng minh nhiều tác dụng sinh học tiềm năng của nhàu, dữ liệu thử nghiệm lâm sàng trên người vẫn đang thiếu hụt trầm trọng [1]. Mức độ phù hợp và giá trị ứng dụng thực tế từ các thí nghiệm dược lý trên người bệnh vẫn chưa thực sự rõ ràng [1]. Do đó, các chuyên gia nhấn mạnh rằng cần có thêm nhiều nghiên cứu chi tiết trước khi đưa ra bất kỳ khuyến cáo điều trị chính thức nào [1].

Thêm vào đó, việc chế biến nước cốt nhàu tại nhà hoặc từ các cơ sở gia công thủ công thường không kiểm soát được nồng độ hoạt chất như scopoletin hay DAA. Một sản phẩm nước nhàu thương mại trôi nổi có thể không đem lại hiệu quả giãn mạch tương đương liều lượng đã được kiểm nghiệm khắt khe trong phòng thí nghiệm.

Những hiểu lầm thường gặp về nước cốt trái nhàu

Hiểu lầm nguy hiểm nhất là việc coi nước cốt trái nhàu như một loại "tiên dược" chữa dứt điểm bệnh cao huyết áp. Tăng huyết áp là bệnh mạn tính liên quan mật thiết đến cấu trúc mạch máu, hoạt động tim và điều hòa thần kinh - thể dịch. Việc tự ý dừng thuốc hạ áp được bác sĩ kê đơn để chuyển hoàn toàn sang uống nước cốt nhàu có thể khiến huyết áp tăng vọt bất ngờ, dẫn đến nguy cơ đột quỵ hoặc nhồi máu cơ tim.

Một sai lầm phổ biến khác là quan niệm "thảo dược tự nhiên uống càng nhiều càng tốt". Một số người tiêu thụ lượng lớn nước cốt đậm đặc mỗi ngày với kỳ vọng huyết áp hạ nhanh hơn. Việc lạm dụng thảo mộc chưa qua tinh chế có thể gây kích ứng đường tiêu hóa, làm rối loạn tiêu hóa do vị chua chát nồng đặc trưng của quả nhàu.

Ngoài ra, nhiều người tin rằng uống nước cốt nhàu sẽ giúp giải độc thận và chữa lành các tổn thương thận do huyết áp cao. Nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 đã chứng minh rằng chiết xuất từ lá và quả nhàu không hề có khả năng sửa chữa hay ngăn chặn tổn thương thận do dexamethasone gây ra ở chuột [4]. Do đó, nước cốt nhàu không thể thay thế các biện pháp bảo vệ cơ quan đích trong điều trị y khoa.

Những ai cần cẩn trọng khi sử dụng?

Dù đánh giá độc tính chung cho thấy nước ép quả nhàu tương đối an toàn khi dùng ở mức vừa phải [1], không phải đối tượng nào cũng phù hợp để sử dụng hàng ngày:

  • Người đang điều trị bằng thuốc hạ huyết áp: Nước cốt nhàu có hoạt tính hạ áp tự nhiên thông qua việc kích thích giải phóng NO và giãn mạch [1, 2]. Khi kết hợp đồng thời với các thuốc điều trị tăng huyết áp mà không có sự theo dõi của bác sĩ, người bệnh có thể gặp phải tình trạng tụt huyết áp quá mức (huyết áp tụt sâu gây hoa mắt, chóng mặt, ngất xỉu).
  • Người có bệnh lý về thận: Chiết xuất từ lá và quả nhàu không bảo vệ được thận khỏi các tổn thương viêm hay tổn thương thứ phát [4]. Người bị suy thận cần tham khảo ý kiến chuyên gia vì khả năng đào thải các chất chuyển hóa từ thảo mộc có thể bị suy giảm.
  • Dạng bào chế cần lưu ý: Một nghiên cứu năm 2021 khi so sánh phản ứng mô và độc tính toàn thân đã ghi nhận chiết xuất cồn (ethanolic extract) của quả nhàu có tính độc tế bào cao hơn và kém tương thích sinh học hơn so với nước ép quả nhàu tươi nguyên chất [7]. Do đó, việc tự ý ngâm rượu nhàu nồng độ cao để uống trị bệnh có thể tiềm ẩn nhiều tác dụng phụ cho cơ thể so với việc dùng nước ép tự nhiên.
  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Nhóm đối tượng này luôn cần sự giám sát y tế chặt chẽ, không nên tùy tiện sử dụng các sản phẩm thảo dược đậm đặc khi chưa có hướng dẫn rõ ràng.

Cách dùng nước cốt nhàu hợp lý và an toàn

Nếu muốn đưa nước cốt trái nhàu vào thực đơn hỗ trợ sức khỏe hàng ngày, người tiêu dùng nên thực hiện đúng các nguyên tắc an toàn:

  • Liều lượng thăm dò: Nên bắt đầu với một lượng nhỏ, khoảng 30 ml nước cốt nhàu nguyên chất mỗi ngày, chia làm 1-2 lần để cơ thể thích nghi, tránh uống dồn dập với lượng lớn.
  • Thời điểm sử dụng: Tốt nhất nên uống trước bữa ăn khoảng 30 phút hoặc sau bữa ăn nếu bạn có tiền sử đau dạ dày, bởi tính axit tự nhiên trong nước nhàu lên men có thể gây cồn cào ruột.
  • Chọn nguồn sản phẩm: Ưu tiên nước ép tươi hoặc nước cốt lên men tự nhiên từ cơ sở sản xuất có chứng nhận vệ sinh an toàn thực phẩm. Hạn chế sử dụng các loại chiết xuất ngâm cồn không rõ nồng độ nhằm tránh độc tính tế bào không mong muốn [7].
  • Kết hợp lối sống: Nước cốt nhàu chỉ đóng vai trò hỗ trợ rất nhỏ trong một bức tranh tổng thể. Để kiểm soát huyết áp bền vững, việc giảm lượng muối trong khẩu phần, tăng cường rau xanh, duy trì cân nặng lý tưởng, tập luyện thể dục đều đặn và ngủ đủ giấc mới là những yếu tố nền tảng.

Uống nước cốt trái nhàu mỗi ngày có thể mang lại lợi ích hỗ trợ giãn mạch, cải thiện mỡ máu và tăng cường chống oxy hóa dựa trên các bằng chứng tiền lâm sàng [1, 4, 8]. Tuy nhiên, loại thức uống này không thể thay thế đơn thuốc hạ áp của bác sĩ và vẫn cần thêm các thử nghiệm trên người để xác nhận liều lượng chuẩn xác [1]. Hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi áp dụng nước cốt nhàu vào chế độ sinh hoạt thường nhật.