Trào lưu uống nước ép bí đao sống để giảm cân: Thực hư ra sao?
Uống nước ép rau củ sống để thanh lọc cơ thể và giảm cân cấp tốc đang là xu hướng được rất nhiều người lan truyền trên các hội nhóm làm đẹp. Trong số đó, nước ép bí đao tươi được xem như lựa chọn hàng đầu nhờ đặc tính thanh mát, ít năng lượng và cảm giác no lâu. Không ít người tin rằng việc uống một cốc nước ép bí đao sống vào mỗi buổi sáng có thể giúp đánh tan mỡ thừa và hỗ trợ nhuận tràng nhanh chóng.
Tuy nhiên, đi kèm với trào lưu này là những lo ngại về sức khỏe đường tiêu hóa. Nhiều người sau khi uống nước ép bí đao sống phản ánh tình trạng cồn cào ruột gan, đầy bụng, buồn nôn, thậm chí tiêu chảy dữ dội. Những đồn đoán về việc các hợp chất tự nhiên và tính kiềm trong quả tươi có thể bào mòn niêm mạc ruột khiến cộng đồng người dùng hoang mang.
Việc sử dụng thực phẩm tươi sống luôn tiềm ẩn những phản ứng sinh lý phức tạp đối với đường tiêu hóa. Trước khi áp dụng phương pháp giảm cân này vào thói quen hàng ngày, người tiêu dùng cần hiểu rõ những gì khoa học thực nghiệm đã chứng minh về tác động của bí đao đối với dạ dày và ruột.
Uống nước ép sống có gây hại dạ dày không?
Câu trả lời ngắn gọn dựa trên các bằng chứng khoa học hiện tại là chiết xuất từ quả bí đao không gây loét hay phá hủy niêm mạc dạ dày, mà ngược lại còn thể hiện tiềm năng bảo vệ cơ quan này trong các mô hình thử nghiệm. Những triệu chứng khó chịu mà một số người gặp phải khi uống nước ép sống chủ yếu bắt nguồn từ việc dùng quá nhiều lúc bụng đói, hệ tiêu hóa quá nhạy cảm với đồ sống hoặc sự nhầm lẫn giữa tính thanh nhiệt và phản ứng kích ứng cơ học.
Theo các nghiên cứu dược lý thực nghiệm, bí đao (tên khoa học là Benincasa hispida) là vị thảo dược quen thuộc trong y học cổ truyền phương Đông, từng được ứng dụng để hỗ trợ điều trị nhiều vấn đề tiêu hóa [1], [2]. Thay vì gây hại, các hoạt chất sinh học tự nhiên trong quả bí đao đã được chứng minh là có khả năng làm giảm tổn thương bề mặt dạ dày do các tác nhân kích thích gây ra [1], [3].
Dẫu vậy, việc uống trực tiếp nước ép quả tươi sống ở liều lượng lớn khi bụng rỗng vẫn có thể tạo ra cảm giác lạnh bụng và kích thích nhu động ruột quá mức ở những người có đường tiêu hóa yếu. Điều này hoàn toàn khác biệt với cơ chế viêm loét bệnh lý mà nhiều người lầm tưởng.
Cơ chế bảo vệ niêm mạc dạ dày từ các hoạt chất sinh học
Để hiểu vì sao chiết xuất bí đao được đánh giá cao trong dược lý học, cần xem xét các hợp chất sinh hóa có mặt trong loại quả này. Nghiên cứu thực nghiệm cho thấy bí đao chứa các hoạt chất tự nhiên quan trọng như terpenes, flavonoid C-glycosides và các sterol thực vật [4]. Các chất này có khả năng chống oxy hóa mạnh mẽ, giúp trung hòa các gốc tự do gây hại và bảo vệ tế bào niêm mạc khỏi tổn thương [4].
Bên cạnh đó, phân tích hóa thực vật còn xác định sự hiện diện của các triterpene đặc trưng như alnusenol, multiflorenol, iso-multiflorenol, cùng flavone iso-vitexin và các sterol như lupeol, beta-sitosterol [3]. Những hợp chất này đóng vai trò quan trọng trong việc tăng cường hàng rào bảo vệ tự nhiên của dạ dày, kiểm soát tính thấm thành mạch và giảm viêm tại chỗ [3].
Trong các mô hình gây loét thực nghiệm bằng thuốc chống viêm, chiết xuất bí đao đã làm giảm đáng kể nồng độ malondialdehyde (MDA) - một chỉ số phản ánh mức độ oxy hóa mô tế bào [4]. Khi áp lực oxy hóa giảm đi, niêm mạc dạ dày sẽ có điều kiện phục hồi nhanh hơn và hạn chế nguy cơ bị bào mòn bởi dịch vị axit [4].
Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm: Bảo vệ thay vì gây loét
Nhiều nghiên cứu tiền lâm sàng đã được thực hiện nhằm kiểm chứng tác dụng của bí đao trên các mô hình tổn thương dạ dày khác nhau. Một nghiên cứu công bố năm 2001 đã tiến hành đánh giá tác dụng chống loét của các phân đoạn chiết xuất từ bí đao, bao gồm nước ép tươi, trên chuột cống và chuột nhắt [1]. Các nhà khoa học đã gây loét bằng aspirin kết hợp hạn chế vận động, căng thẳng do bơi lội, indomethacin kết hợp histamine và serotonin [1].
Kết quả cho thấy việc cho động vật uống các dạng chiết xuất bí đao đã làm giảm đáng kể chỉ số vết loét gây ra bởi các tác nhân gây loét khác nhau [1]. Tác dụng chống loét biểu hiện rõ rệt phụ thuộc theo liều lượng ở mô hình loét do căng thẳng [1]. Nhóm nghiên cứu chỉ ra rằng bí đao có thể tác động thông qua hệ thần kinh trung ương, kháng histamine, kháng cholinergic và ngăn ngừa rối loạn vi tuần hoàn dạ dày [1].
Năm 2008, một thử nghiệm khác tiếp tục đánh giá tác dụng bảo vệ dạ dày của chiết xuất bí đao bằng dung môi ete dầu hỏa và methanol trên chuột ở liều 300 mg/kg, so sánh đối chứng với omeprazole liều 20 mg/kg [3]. Cả hai loại chiết xuất đều làm giảm đáng kể chỉ số loét ở các mô hình tổn thương do cồn ethanol, thắt môn vị và căng thẳng do lạnh, với hiệu quả tương đương nhóm dùng thuốc omeprazole [3]. Đồng thời, chiết xuất còn giúp giảm tính thấm thành mạch trong mô hình do cồn ethanol và tăng mức enzyme chống oxy hóa catalase [3].
Đặc biệt, nghiên cứu công bố năm 2012 đã tìm hiểu ảnh hưởng của dịch chiết bí đao đối với chứng giảm toan dạ dày (thiếu hụt axit dịch vị) do thuốc ranitidine gây ra trên chuột đực [5]. Kết quả ghi nhận việc sử dụng chiết xuất nước của quả bí đao chín giúp điều chỉnh đáng kể tình trạng giảm axit, làm tăng nồng độ vitamin C, nồng độ men pepsin và nồng độ clorua trong dịch vị [5]. Điều này cho thấy chiết xuất bí đao hỗ trợ khôi phục môi trường sinh lý bình thường của dạ dày khi bị rối loạn tiết dịch [5].
Độ an toàn và giới hạn liều lượng trong các thử nghiệm độc tính
Một mối băn khoăn lớn của người tiêu dùng là liệu việc uống nước ép bí đao thường xuyên có gây tích tụ độc tính hay tổn thương các tạng nội tạng hay không. Nghiên cứu độc tính mãn tính kéo dài suốt 3 tháng cho thấy nước ép tươi của bí đao không gây ra bất kỳ tác động có hại nào đối với các chỉ số huyết học và sinh hóa được theo dõi trên động vật [1].
Một thử nghiệm độc tính cấp và bán cấp khác ghi nhận rằng dịch chiết cồn-nước 50% của bí đao khi dùng cho loài gặm nhấm với liều lên tới 2000 mg/kg không gây tử vong, không làm thay đổi hành vi và không gây biến đổi đáng kể trên các chỉ số huyết học cũng như sinh hóa, chứng minh khoảng an toàn điều trị rất rộng [6].
Năm 2020, một nghiên cứu toàn diện về độ an toàn của chiết xuất cồn 70% từ phần thịt quả bí đao đã được tiến hành theo hướng dẫn chuẩn của OECD trên động vật gặm nhấm [7]. Ở thử nghiệm độc tính cấp với liều giới hạn 2000 mg/kg thể trọng trên chuột nhắt, không có trường hợp nào tử vong và không xuất hiện dấu hiệu bất thường về hành vi sau 14 ngày theo dõi [7].
Khi tiến hành thử nghiệm độc tính bán mãn tính trên chuột cống Wistar với các liều 40, 200 và 1000 mg/kg mỗi ngày liên tục trong 90 ngày, các nhà khoa học không ghi nhận sự khác biệt về lượng thức ăn, nước uống tiêu thụ, trọng lượng cơ thể hay trọng lượng các cơ quan nội tạng [7]. Các phân tích máu, sinh hóa huyết thanh, nước tiểu và xét nghiệm mô bệnh học các cơ quan quan trọng đều khẳng định chiết xuất bí đao ở liều lên tới 1000 mg/kg thể trọng an toàn khi sử dụng kéo dài [7].
Khoảng trống bằng chứng: Từ phòng thí nghiệm đến cơ thể người
Mặc dù các dữ liệu thực nghiệm đều mang lại kết quả tích cực, người tiêu dùng cần thận trọng khi diễn giải các phát hiện này vào đời sống hàng ngày. Một bài tổng quan công bố năm 2021 nhấn mạnh rằng phần lớn các dữ liệu hiện có về hoạt tính sinh học và độ an toàn của bí đao mới chỉ dừng lại ở các nghiên cứu tiền lâm sàng trên mô hình động vật [2]. Các tác giả nêu rõ cần có thêm các cuộc thử nghiệm lâm sàng trên người trong tương lai để xác nhận chắc chắn hiệu quả điều trị cũng như tính an toàn tuyệt đối [2].
Hơn nữa, phần lớn các thử nghiệm khoa học đều sử dụng các phân đoạn chiết xuất đã qua chuẩn hóa tinh khiết hoặc dịch chiết dung môi công nghiệp [5], [3], [7]. Dạng dịch chiết này có hàm lượng hoạt chất ổn định và đã loại bỏ bớt các chất xơ thô không hòa tan. Khi người dân tự ép nước bí đao tươi tại nhà, thành phẩm thu được là hỗn hợp nước ép thô, chứa nhiều bã vụn cơ học và hoạt chất ở dạng tự nhiên chưa qua tinh chế.
Do đó, người dùng không nên đánh đồng việc uống nước ép bí đao sống tại nhà với các chế phẩm chiết xuất y học. Việc lạm dụng nước ép sống như một phương thuốc chữa bách bệnh hoặc dùng để ép cân cấp tốc không hề có cơ sở lâm sàng vững chắc.
Những ai cần thận trọng khi sử dụng bí đao?
Mặc dù bí đao có hồ sơ an toàn thực nghiệm rất tốt [7], đặc tính sinh học của loại quả này đòi hỏi một số nhóm người phải hết sức lưu ý. Trong y học truyền thống, bí đao thường được sử dụng với tác dụng nhuận tràng, lợi tiểu và thanh nhiệt [2], [3]. Chính vì tính nhuận tràng tự nhiên này, những người đang gặp tình trạng tiêu chảy, đi ngoài phân lỏng hoặc có hội chứng ruột kích thích thể tiêu chảy không nên uống nước ép sống vì có thể làm trầm trọng thêm các đợt co thắt đại tràng.
Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng nặng, người thường xuyên bị lạnh bụng hoặc trào ngược dạ dày thực quản cũng nên cẩn thận. Việc nạp một lượng lớn dịch lỏng lạnh từ rau củ sống vào dạ dày rỗng có thể gây phản xạ co bóp dạ dày đột ngột, dẫn đến cảm giác đau quặn hoặc đầy hơi khó chịu.
Ngoài ra, phụ nữ mang thai hoặc những người đang mắc các bệnh lý mãn tính nghiêm trọng về gan thận cần tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi áp dụng bất kỳ chế độ uống nước ép đậm đặc nào kéo dài. Việc tự ý thay thế bữa ăn chính bằng nước ép bí đao để giảm cân có thể dẫn đến suy nhược cơ thể, mất cân bằng điện giải và thiếu hụt dinh dưỡng thiết yếu.
Hướng dẫn sử dụng bí đao an toàn và hiệu quả cho hệ tiêu hóa
Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng của bí đao mà không làm xáo trộn đường tiêu hóa, phương pháp chế biến đóng vai trò quyết định. Thay vì uống sống hoàn toàn, biện pháp tốt nhất và lành tính nhất là nấu chín bí đao dưới dạng các món canh, hấp hoặc luộc. Nhiệt độ nấu nướng giúp làm mềm các sợi xơ thực vật, giảm thiểu nguy cơ kích ứng cơ học lên niêm mạc ruột và loại bỏ nguy cơ nhiễm khuẩn từ rau củ sống.
Nếu vẫn muốn thưởng thức nước ép bí đao tươi, người dùng nên chần sơ miếng bí đao qua nước sôi trong khoảng 1 đến 2 phút trước khi cho vào máy ép. Thời điểm sử dụng thích hợp nhất là sau bữa ăn chính khoảng 30 phút đến 1 tiếng, tuyệt đối không nên uống khi bụng đang hoàn toàn trống rỗng vào sáng sớm.
Liều lượng sử dụng cũng cần được kiểm soát chặt chẽ. Mỗi người chỉ nên dùng khoảng 150 đến 200 ml nước ép mỗi lần và không uống quá 3 lần mỗi tuần. Khi ép, có thể kết hợp thêm một vài lát gừng tươi để cân bằng đặc tính thanh hàn của quả bí đao, giúp làm ấm tỳ vị và ngăn ngừa tình trạng đau bụng, đầy hơi.
Tóm lại, nước ép bí đao không phải là độc chất gây hại cho niêm mạc ruột như những lời đồn đoán thiếu căn cứ, thậm chí còn sở hữu các hoạt tính bảo vệ dạ dày đáng ghi nhận trong nghiên cứu thực nghiệm. Tuy nhiên, chìa khóa của sức khỏe luôn nằm ở sự điều độ và phương pháp sử dụng khoa học. Hãy xây dựng một chế độ ăn uống đa dạng, cân bằng năng lượng và tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi thực hiện các liệu trình giảm cân đặc thù.
