Nhiều phụ huynh thường chọn nước ép táo làm thức uống hàng ngày cho con vì vị ngọt dịu dễ uống và niềm tin rằng trái cây luôn tốt cho phổi. Khi trẻ hay ho khò khè hoặc có cơ địa nhạy cảm đường hô hấp, câu hỏi liệu uống nước ép táo có giúp giảm nguy cơ mắc hen suyễn hay không càng được quan tâm nhiều hơn.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học hiện có là không: uống nước ép táo không giúp giảm rủi ro mắc bệnh hen suyễn đã được chẩn đoán ở trẻ [1]. Dù một khảo sát từng ghi nhận nước ép táo cô đặc có liên quan đến việc giảm triệu chứng khò khè hiện tại [1], nhiều nghiên cứu dịch tễ học quy mô lớn hơn lại cảnh báo việc uống nhiều nước ép táo có liên quan mật thiết đến việc làm tăng gấp hơn hai lần nguy cơ mắc hen suyễn ở trẻ nhỏ do hàm lượng đường fructose tự do dư thừa cao [2], [3].
Tác động hai mặt từ hợp chất thực vật và lượng đường tự nhiên
Để hiểu vì sao một loại thức uống từ trái cây lại tạo ra những kết quả trái ngược nhau trên đường hô hấp, cần nhìn vào hai nhóm thành phần tồn tại song song trong quả táo và nước ép táo. Nhóm thứ nhất là các hợp chất sinh học có lợi cho tế bào. Các nghiên cứu trong ống nghiệm (in vitro) chỉ ra rằng táo và nước ép táo có khả năng chống oxy hóa, kháng viêm, cải thiện hệ miễn dịch, biến đổi các đường truyền tín hiệu tế bào và ngăn chặn sự hình thành các gốc oxy phản ứng gây hại [4]. Trong một số nghiên cứu về dinh dưỡng hô hấp, chỉ số tiêu thụ rau củ và trái cây nói chung khi tăng lên mỗi một đơn vị còn giúp làm giảm đáng kể nồng độ chất gây viêm IL-8 trong dịch rửa mũi và cải thiện dung tích sống gắng sức của phổi [5].
Tuy nhiên, nhóm thành phần thứ hai trong nước ép táo lại là đường tự nhiên với cấu trúc đặc thù. Nước ép táo tự nhiên có tỷ lệ đường fructose trên glucose rất cao, từ mức 2:1 trở lên [2]. Điều này khiến trẻ uống nước ép táo nhận vào cơ thể một lượng lớn đường fructose tự do dư thừa không có glucose đi kèm (excess-free-fructose), vốn là dạng đường gắn liền với tình trạng kém hấp thu fructose ở đường ruột [2], [6].
Khi lượng đường fructose tự do dư thừa này không được hấp thu hết tại ruột, chúng có thể phản ứng ngay tại chỗ với các protein trong chế độ ăn để tạo thành các sản phẩm glycat hóa bền vững tại ruột (enFruAGE) [2], [3]. Các chất này đóng vai trò như những chất sinh miễn dịch, sau khi hấp thu sẽ gắn vào các thụ thể trung gian gây hen suyễn (RAGE), hoặc làm thay đổi hệ vi sinh vật đường ruột theo hướng dẫn đến các rối loạn ở phổi [2], [3]. Đây chính là cơ chế giải thích vì sao uống nhiều nước ép táo lại có thể kích hoạt phản ứng bất lợi cho đường thở của trẻ [2], [3].
Khảo sát ghi nhận giảm khò khè nhưng không giảm bệnh hen
Bằng chứng thường được nhắc đến về lợi ích của nước ép táo xuất phát từ một khảo sát dựa trên quần thể công bố năm 2007 tại vùng Greenwich, Nam London, Vương quốc Anh [1]. Nhóm nghiên cứu đã khảo sát 2.640 học sinh tiểu học trong độ tuổi từ 5 đến 10 tuổi thông qua bảng câu hỏi về triệu chứng hen suyễn và mức độ tiêu thụ trái cây [1].
Sau khi kiểm soát các biến số gây nhiễu, kết quả cho thấy trẻ uống nước ép táo làm từ cốt cô đặc ít nhất một lần mỗi ngày (so với nhóm uống ít hơn một lần mỗi tháng) có mối liên quan nghịch với tình trạng khò khè hiện tại, với tỷ số chênh (OR) là 0,53 [1]. Tuy nhiên, thức uống này chỉ liên quan yếu với tiền sử từng bị khò khè (tỷ số chênh 0,74) và hoàn toàn không có mối liên quan nào với việc từng mắc bệnh hen suyễn [1]. Đáng chú ý, ngay trong khảo sát này, việc ăn táo tươi nguyên quả, các loại trái cây khác hay uống nước cam đều không cho thấy mối liên quan có ý nghĩa thống kê với các triệu chứng hen suyễn [1]. Một đánh giá tổng quan năm 2022 cũng nhấn mạnh rằng mối liên hệ giữa nước ép táo và bệnh hen mới chỉ dừng ở khảo sát dịch tễ học, chưa từng được kiểm chứng bằng bất kỳ thử nghiệm lâm sàng can thiệp nào trên người [4].
Bên cạnh việc cho trẻ uống trực tiếp, một nghiên cứu đoàn hệ theo dõi dọc từ lúc sinh công bố năm 2007 đã đánh giá chế độ ăn của 1.924 phụ nữ mang thai và theo dõi con của họ đến khi 5 tuổi [7]. Với 1.212 cặp mẹ con có đủ dữ liệu tại thời điểm 5 tuổi, nghiên cứu phát hiện việc người mẹ ăn táo trong thai kỳ có liên quan có lợi đến việc giảm nguy cơ trẻ từng bị khò khè (tỷ số chênh 0,63 giữa nhóm ăn nhiều nhất và ít nhất), từng bị hen suyễn (tỷ số chênh 0,54) và hen suyễn do bác sĩ chẩn đoán (tỷ số chênh 0,47) [7]. Dù vậy, tác dụng bảo vệ này đến từ việc người mẹ ăn quả táo trong thai kỳ chứ không phải từ việc uống nước ép trái cây [7], [5].
Cảnh báo từ các nghiên cứu về nguy cơ tăng bệnh hen do đường fructose
Trái ngược với kết quả giảm khò khè đơn thuần ở trên, nhiều nghiên cứu dịch tễ học tại Mỹ và châu Âu lại phát hiện mối liên hệ đáng lo ngại giữa nước ép táo và bệnh hen suyễn thực sự ở trẻ em [2], [6], [3]. Một nghiên cứu cắt ngang công bố năm 2016 sử dụng dữ liệu khảo sát sức khỏe và dinh dưỡng quốc gia Mỹ (NHANES 2003-2006) trên 1.961 trẻ em từ 2 đến 9 tuổi đã kiểm tra giả thuyết về đường fructose tự do dư thừa [6], [3].
Kết quả phân tích cho thấy những trẻ tiêu thụ từ 5 lần mỗi tuần trở lên bất kỳ sự kết hợp nào của nhóm đồ uống giàu fructose tự do (bao gồm nước ngọt có siro ngô cao fructose, đồ uống trái cây và nước ép táo) có nguy cơ mắc hen suyễn cao gấp hơn 5 lần (tỷ số chênh 5,29) so với trẻ chỉ uống từ 1 lần trở xuống mỗi tháng [6], [3]. Khi tách riêng từng loại đồ uống và hiệu chỉnh các yếu tố khác, những trẻ uống nước ép táo từ 5 lần mỗi tuần trở lên có nguy cơ mắc hen suyễn cao gấp hơn hai lần (tỷ số chênh 2,43) so với trẻ uống không quá 1 lần mỗi tháng [3]. Ngược lại, nước cam — loại nước ép chứa đường sucrose với tỷ lệ fructose và glucose tương đối cân bằng — hoàn toàn không làm tăng nguy cơ mắc hen suyễn [6], [3].
Để khắc phục hạn chế của thiết kế cắt ngang, một nghiên cứu công bố năm 2020 đã phân tích dữ liệu theo dõi dọc ở giai đoạn đầu đời của trẻ từ 12 đến 30 tháng tuổi thuộc Nghiên cứu Trẻ em Quốc gia (National Children's Study) bằng mô hình hồi quy Cox [2]. Kết quả khẳng định việc tiêu thụ nhiều nước ép trái cây 100% làm tăng tỷ lệ mới mắc bệnh hen suyễn lên khoảng 2 lần; tiêu thụ nước ngọt, đồ uống thể thao hoặc đồ uống trái cây làm tăng nguy cơ khoảng 2,5 lần; và nếu dùng kết hợp cả hai nhóm thì nguy cơ mắc mới hen suyễn tăng lên khoảng 3,5 lần [2]. Các tác giả lý giải nguy cơ tăng gấp đôi từ nhóm nước ép 100% bắt nguồn từ sự chuyển dịch thói quen của trẻ nhỏ từ uống nước cam sang nước ép táo vốn có tỷ lệ fructose trên glucose từ 2:1 trở lên [2].
Ngoài ra, dữ liệu từ đoàn hệ tiền sản Project Viva trên 1.111 cặp mẹ con cũng chỉ ra rằng tại thời điểm trẻ 2 tuổi, việc trẻ uống các loại nước ép (trừ nước cam) làm tăng 34% nguy cơ mắc hen suyễn [6]. Một nghiên cứu khác năm 2019 trên 90 trẻ em mắc hen suyễn dai dẳng thuộc các cộng đồng đô thị thu nhập thấp còn phát hiện việc tiêu thụ trái cây có liên quan đến sự sụt giảm chỉ số dung tích thở ra gắng sức trong giây đầu tiên (FEV1 % dự đoán) [8]. Nhóm tác giả giải thích kết quả bất ngờ này là do bảng câu hỏi sàng lọc thực phẩm không tách biệt giữa trái cây nguyên quả và nước ép trái cây, khiến lượng nước ép táo giàu fructose mà trẻ uống nhiều đã làm sai lệch kết quả theo hướng bất lợi cho chức năng phổi [8].
Hiểu lầm thường gặp khi chọn nước ép cho trẻ
Hiểu lầm phổ biến nhất của các bậc cha mẹ là đánh đồng lợi ích của việc ăn trái cây nguyên quả với việc uống nước ép trái cây 100% [4], [8]. Trong khi tổng thể các tài liệu khoa học về việc tiêu thụ trái cây nguyên quả, bao gồm cả quả táo, có xu hướng cho thấy tác dụng bảo vệ trước nguy cơ hen suyễn và khò khè [4], [7], thì việc ép lấy nước và uống thường xuyên lại đưa vào cơ thể trẻ lượng đường fructose tự do dư thừa quá mức dẫn đến tăng rủi ro mắc hen [2], [3].
Hiểu lầm thứ hai là cho rằng mọi loại nước ép trái cây nguyên chất 100% đều tác động giống nhau lên hệ hô hấp của trẻ [2], [6]. Thực tế nghiên cứu chỉ ra sự khác biệt rõ rệt về mặt sinh hóa: nước cam có tỷ lệ đường fructose và glucose tương đối ngang bằng nhau nên không liên quan đến bệnh hen hay viêm phế quản mạn tính, trong khi nước ép táo có tỷ lệ fructose vượt trội (từ 2:1 trở lên) lại liên quan chặt chẽ với nguy cơ khởi phát bệnh [2], [6], [3].
Ai nên thận trọng khi sử dụng nước ép táo?
Nhóm đầu tiên cần đặc biệt thận trọng là trẻ nhỏ trong giai đoạn từ 12 tháng đến 9 tuổi, đặc biệt là trẻ từ 12 đến 30 tháng tuổi đang trong giai đoạn hoàn thiện hệ miễn dịch và đường hô hấp [2], [6], [3]. Ở lứa tuổi này, khả năng hấp thu đường fructose tự do chưa hoàn chỉnh khiến lượng đường dư thừa dễ tồn đọng tại ruột và kích hoạt chuỗi phản ứng tạo chất gây viêm tác động lên phổi [2], [3].
Nhóm thứ hai là những trẻ đã được chẩn đoán mắc bệnh hen suyễn dai dẳng hoặc có tiền sử khò khè, dị ứng trong gia đình [6], [8]. Việc nạp thường xuyên các loại đồ uống giàu fructose tự do từ 5 lần mỗi tuần trở lên có thể làm trầm trọng thêm tình trạng bệnh hoặc gây bất lợi cho các chỉ số đo chức năng hô hấp của trẻ [3], [8]. Ngay cả ở người trưởng thành từ 20 đến 30 tuổi, việc dùng thường xuyên nhóm đồ uống kết hợp có nước ép táo và nước ngọt chứa siro ngô cao fructose từ 5 lần mỗi tuần trở lên cũng có nguy cơ mắc viêm khớp tự miễn cao gấp 3 lần so với người hiếm khi uống [6].
Cách áp dụng thực tế trong chế độ dinh dưỡng gia đình
Để bảo vệ sức khỏe đường hô hấp cho trẻ một cách khoa học, phụ huynh nên ưu tiên cho trẻ ăn trái cây tươi nguyên quả, chẳng hạn như ăn chuối hoặc táo tươi phù hợp theo độ tuổi, kết hợp đa dạng rau xanh trong bữa ăn hàng ngày thay vì lạm dụng nước ép [1], [4], [5]. Đối với phụ nữ đang mang thai, việc duy trì chế độ ăn lành mạnh có bổ sung táo nguyên quả và cá (từ 1 lần mỗi tuần trở lên) là cách thiết thực đã được chứng minh giúp giảm rủi ro mắc hen suyễn, khò khè và chàm da cho con khi lên 5 tuổi [7].
Nếu trẻ thích uống nước ép trái cây, cha mẹ cần kiểm soát chặt chẽ tần suất, tuyệt đối tránh việc cho trẻ uống nước ép táo hay các loại nước ngọt, đồ uống trái cây công nghiệp ở mức thường xuyên từ 5 lần mỗi tuần trở lên [6], [3]. Khi muốn đổi vị bằng nước ép, có thể cân nhắc lượng nhỏ nước cam tự nhiên vì cấu trúc đường cân bằng hơn và không ghi nhận rủi ro gây hen trong các khảo sát [6], [3], đồng thời luôn lấy nước lọc làm thức uống chính hàng ngày cho trẻ.
Tóm lại, nước ép táo không phải là "liều thuốc" ngăn ngừa bệnh hen suyễn ở trẻ em như nhiều người lầm tưởng, mà ngược lại, việc uống quá thường xuyên có thể làm tăng nguy cơ mắc bệnh do lượng đường fructose tự do dư thừa [1], [2], [3]. Phụ huynh không nên dùng bất kỳ loại thực phẩm hay đồ uống nào để tự ý thay thế phác đồ điều trị của bác sĩ. Nếu trẻ có biểu hiện ho, khò khè kéo dài hoặc đang mắc bệnh nền hô hấp, gia đình cần đưa trẻ đi khám chuyên khoa để được tư vấn điều trị và hướng dẫn chế độ dinh dưỡng phù hợp.
