Tăng huyết áp là một trong những vấn đề tim mạch phổ biến nhất hiện nay, được ví như "kẻ giết người thầm lặng" vì diễn tiến âm thầm nhưng để lại nhiều biến chứng nặng nề. Trong nỗ lực tìm kiếm các giải pháp tự nhiên nhằm hỗ trợ ổn định chỉ số huyết áp mà không phụ thuộc hoàn toàn vào tân dược, nhiều người đã tìm đến nước ép trái nhàu như một phương thuốc truyền miệng kỳ diệu. Tuy nhiên, liệu loại quả có mùi vị khá nồng này có thực sự mang lại tác dụng hạ áp rõ rệt và an toàn hay không vẫn là thắc mắc lớn của nhiều người bệnh.
Thực tế từ các bằng chứng khoa học cho thấy, nước ép trái nhàu có ghi nhận những tín hiệu tích cực trong việc hỗ trợ cải thiện chức năng mạch máu và làm giảm huyết áp trên các mô hình nghiên cứu động vật cũng như một số thử nghiệm lâm sàng ban đầu [1]. Dẫu vậy, đây chỉ là giải pháp hỗ trợ bổ sung chứ hoàn toàn không thể thay thế cho các phác đồ điều trị y khoa chuẩn mực [2].
Trái nhàu và bối cảnh sử dụng trong y học dân gian
Cây nhàu, có tên khoa học là Morinda citrifolia thuộc họ Cà phê (Rubiaceae), là loài thực vật lâu năm có nguồn gốc từ Đông Nam Á và đã được con người sử dụng suốt hơn 2.000 năm qua [3]. Trong văn hóa Polynesia và y học cổ truyền nhiều nước nhiệt đới, nhàu là vị thuốc quen thuộc thường được ứng dụng để điều trị hàng loạt vấn đề sức khỏe khác nhau [2].
Từ lá, rễ đến quả nhàu đều được thu hái để chế biến thành các bài thuốc dân gian [2]. Nước ép từ quả nhàu thường có nhu cầu sử dụng rất cao trong y học thay thế nhằm đối phó với bệnh viêm khớp, đái tháo đường, tăng huyết áp, đau nhức cơ bắp, đau đầu, bệnh tim mạch, xơ cứng động mạch và các vấn đề về mạch máu [2].
Ngày nay, nhờ khả năng thích ứng linh hoạt và nhiều công dụng tiềm năng, trái nhàu đã thu hút sự chú ý mạnh mẽ của ngành dược phẩm và thực phẩm chức năng [3]. Các sản phẩm thương mại phổ biến từ loại cây này bao gồm đồ uống nước ép, bột từ quả khô, dầu hạt và bột lá [3].
Cơ chế tác động của trái nhàu lên hệ tim mạch và mạch máu
Các phân tích hóa học và dinh dưỡng đã chỉ ra rằng trong cây nhàu tồn tại hơn 200 hợp chất thực vật có hoạt tính sinh học [3]. Nhóm chất này bao gồm các axit, hợp chất phenolic, flavonoid, anthraquinone, carotenoid, triterpenoid, glycoside, iridoid, lignan và sterol [3]. Những hợp chất này mang lại cho trái nhàu giá trị dinh dưỡng cao cùng đặc tính chống oxy hóa và kháng khuẩn mạnh mẽ [3].
Về mặt sinh lý bệnh học, rối loạn chức năng nội mô là tổn thương then chốt trong quá trình hình thành bệnh tim mạch [4]. Nội mô mạch máu đảm nhận vai trò điều hòa sự giãn mạch, tăng sinh tế bào cơ trơn và tiêu sợi huyết [4]. Khi nội mô suy yếu, mạch máu mất đi khả năng co giãn tự nhiên, dẫn tới áp lực dòng máu tăng cao và tạo tiền đề cho xơ vữa động mạch [4].
Các hoạt chất trong nước ép nhàu có khả năng kích hoạt enzyme tổng hợp oxit nitric nội mô (eNOS), từ đó tăng sinh oxit nitric (NO) để kích thích tế bào cơ trơn mạch máu thư giãn [1]. Không chỉ vậy, các chiết xuất từ nhàu còn rất giàu flavone, góp phần ức chế sinh tổng hợp cholesterol thông qua việc can thiệp vào enzyme HMG-CoA reductase, tương tự như cơ chế của các thuốc hạ mỡ máu [5]. Việc kiểm soát lipid máu và giảm các chỉ số sinh xơ vữa giúp hạn chế tổn thương xơ cứng thành mạch, gián tiếp duy trì huyết áp ở mức ổn định [5].
Bằng chứng khoa học: Các nghiên cứu thực nghiệm nói gì?
Để đánh giá chính xác tác dụng hạ áp của trái nhàu, các nhà khoa học đã tiến hành nhiều thử nghiệm từ quy mô tiền lâm sàng đến lâm sàng:
Thứ nhất là nghiên cứu công bố năm 2020 trên chuột tăng huyết áp SHR/cp được cho uống nước ép trái nhàu với liều lượng 15 ml/kg thể trọng liên tục trong 6 tuần [1]. Kết quả nghiên cứu ghi nhận nước ép nhàu làm giảm đáng kể cả huyết áp tâm thu và huyết áp tâm trương [1]. Lượng chất chuyển hóa oxit nitric (NO) bài tiết qua nước tiểu trong 24 giờ cũng giảm mà không làm thay đổi trọng lượng cơ thể hay thể tích nước tiểu của chuột [1].
Khi tiến hành thử nghiệm trên vòng động mạch chủ của chuột và tế bào nội mô tĩnh mạch rốn người (HUVECs), chiết xuất nước ép nhàu đã thúc đẩy sự giãn mạch phụ thuộc nội mô [1]. Hiệu quả này diễn ra nhờ việc phosphoryl hóa eNOS thông qua con đường truyền tín hiệu thụ thể GLP-1R và CaMKKbeta-AMPK [1]. Trong đó, axit deacetylasperulosidic (DAA) được xác định là hợp chất hoạt tính quan trọng chịu trách nhiệm kích thích giải phóng NO [1].
Thứ hai là nghiên cứu thực nghiệm năm 2017 trên mô hình chuột bị tăng huyết áp do dùng dexamethasone [6]. Các nhà khoa học đã chiết xuất ethanol từ lá và quả nhàu để thử nghiệm hạ áp [6]. Hàm lượng phenolic tổng số trong chiết xuất lá đạt 1,789 +- 0,116 mg GAE/g với tỷ lệ rutin là 0,92 +- 0,19% [6]. Ở chiết xuất quả, hàm lượng phenolic tổng số đạt 1,677 +- 0,051 mg GAE/g và tỷ lệ scopoletin đạt 0,46 +- 0,05% [6].
Kết quả cho thấy cả chiết xuất lá, chiết xuất quả và sự kết hợp của cả hai đều làm giảm huyết áp đáng kể ở chuột tăng huyết áp [6]. Đáng chú ý, nhóm sử dụng kết hợp cả hai chiết xuất cho hoạt tính hạ áp mạnh nhất khi làm giảm huyết áp tâm thu 16,71 +- 3,95%, giảm huyết áp tâm trương 21,49 +- 7,90% và giảm huyết áp động mạch trung bình 19,58 +- 6,35% [6]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu lưu ý rằng việc dùng các chiết xuất này chưa thể phục hồi hay ức chế tổn thương thận do dexamethasone gây ra [6].
Thứ ba là nghiên cứu năm 2010 khảo sát tác dụng hạ lipid máu và bảo vệ mạch máu của các bộ phận cây nhàu trên động vật [5]. Nghiên cứu chỉ ra rằng chiết xuất nhàu giúp ức chế sự gia tăng triglyceride và cholesterol huyết thanh gây ra bởi chất tyloxapol thông qua việc ức chế enzyme HMG-CoA [5]. Trên mô hình động vật ăn chế độ giàu cholesterol, chiết xuất từ cây nhàu làm giảm đáng kể cholesterol toàn phần (TC), giảm LDL-C, tăng HDL-C và làm giảm chỉ số xơ vữa [5].
Thứ tư là một nghiên cứu bán thực nghiệm công bố năm 2020 trên người mắc các bệnh mạn tính khác nhau [4]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc can thiệp bằng các sản phẩm tự nhiên, đặc biệt là trái nhàu với đặc tính chống xơ vữa, đã làm giảm nồng độ ADMA huyết thanh (chất chỉ thị của rối loạn chức năng nội mô) và làm tăng chỉ số giãn mạch qua trung gian dòng chảy (FMD) [4]. Nghiên cứu này cũng tổng hợp rằng các thử nghiệm can thiệp trên người cho thấy nước ép nhàu có thể hỗ trợ duy trì huyết áp bình thường, cải thiện độ bền thể lực, giảm hs-CRP, giảm homocysteine và hỗ trợ kiểm soát mỡ máu [4].
Bên cạnh đó, các nghiên cứu khác trên người cũng chứng minh tác dụng chống oxy hóa vượt trội của nước ép nhàu [7]. Nghiên cứu của Palu và cộng sự ghi nhận mức giảm 25% quá trình peroxy hóa lipid trong máu của các vận động viên sau bài kiểm tra sức bền khi uống nước ép nhàu so với nhóm đối chứng [7]. Nghiên cứu của Wang và cộng sự trên 132 người nghiện thuốc lá nặng cho thấy những người uống nước ép nhàu có nồng độ gốc tự do superoxide anion và lipid hydroperoxide trong huyết tương thấp hơn đáng kể so với người không dùng [7].
Giới hạn của các bằng chứng khoa học hiện có
Mặc dù các dữ liệu tiền lâm sàng mang lại nhiều kỳ vọng, giới khoa học vẫn đưa ra những đánh giá rất thận trọng về giá trị thực tế của trái nhàu [2]. Một bài tổng quan khoa học năm 2013 chỉ ra rằng dù số lượng nghiên cứu in vitro và in vivo chứng minh nhiều lợi ích tiềm năng là rất lớn, nhưng dữ liệu thử nghiệm lâm sàng chặt chẽ trên người về cơ bản vẫn còn thiếu hụt [2]. Mức độ phù hợp và giá trị ứng dụng thực tế trên lâm sàng từ các nghiên cứu dược lý thực nghiệm vẫn chưa thực sự rõ ràng [2].
Ngay cả trong nghiên cứu bán thực nghiệm trên người năm 2020, các tác giả cũng thẳng thắn thừa nhận nhiều hạn chế lớn [4]. Cỡ mẫu nghiên cứu còn nhỏ, gây hạn chế sức mạnh thống kê khi đánh giá sự thay đổi của các dấu ấn sinh học mạch máu [4]. Thêm vào đó, nghiên cứu gộp chung các bệnh nhân mắc nhiều bệnh mạn tính khác nhau và độ tuổi khác nhau, do đó kết quả này chưa thể đại diện cho toàn bộ nhóm bệnh nhân tim mạch phức tạp trong thực tế [4].
Đánh giá tổng quan năm 2017 cũng tái khẳng định rằng các nghiên cứu về lợi ích của cây nhàu trên cơ thể người vẫn còn rất khan hiếm và cần thêm nhiều công trình nghiên cứu sâu hơn để xác thực [7].
Những hiểu lầm thường gặp khi dùng nước ép trái nhàu
Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là coi nước ép trái nhàu như một "thần dược" có thể chữa dứt điểm bệnh tăng huyết áp hoặc thay thế hoàn toàn thuốc Tây. Tăng huyết áp là bệnh mạn tính đòi hỏi sự theo dõi liên tục và điều trị phối hợp. Nước ép nhàu chỉ có vai trò hỗ trợ tăng cường sức khỏe mạch máu thông qua việc cung cấp chất chống oxy hóa và cải thiện độ giãn nội mô [1], [4]. Tự ý bỏ thuốc điều trị theo toa để chỉ uống nước ép nhàu có thể dẫn tới những cơn tăng huyết áp kịch phát vô cùng nguy hiểm.
Một ngộ nhận khác là suy nghĩ "thảo dược tự nhiên thì uống càng nhiều càng tốt". Mặc dù các đánh giá độc tính xác nhận nước ép nhàu an toàn khi sử dụng ở mức độ thông thường, việc lạm dụng với liều lượng quá cao có thể gây quá tải cho hệ tiêu hóa hoặc tương tác bất lợi với các chất khác trong cơ thể [2]. Ngoài ra, nước ép nhàu cũng không thể bảo vệ hoặc hồi phục các tổn thương ở thận do các yếu tố bệnh lý gây ra [6].
Ai nên thận trọng hoặc tránh dùng nước ép trái nhàu?
Mặc dù được đánh giá là an toàn trong các bài kiểm tra độc tính, việc sử dụng nước ép nhàu vẫn cần hết sức cẩn trọng đối với một số nhóm đối tượng nhất định [2]:
Người đang dùng thuốc hạ huyết áp theo đơn của bác sĩ cần thận trọng khi bổ sung nước ép nhàu thường xuyên. Hoạt tính hỗ trợ hạ áp từ các hợp chất như rutin, scopoletin hay DAA trong nhàu có thể cộng hưởng với thuốc điều trị, dẫn đến nguy cơ tụt huyết áp quá mức [1], [6].
Người có bệnh lý thận mạn tính hoặc suy giảm chức năng thận cần tham khảo ý kiến chuyên gia y tế trước khi dùng. Nghiên cứu thực nghiệm đã chỉ ra các chiết xuất từ quả và lá nhàu không có khả năng sửa chữa hay ngăn chặn các tổn thương ở thận [6].
Những người mắc nhiều bệnh lý mạn tính phối hợp và đang sử dụng đồng thời nhiều loại thuốc điều trị cũng cần hết sức lưu ý để tránh các tương tác chuyển hóa chưa lường trước [4]. Phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ nên tránh tự ý sử dụng các chế phẩm đậm đặc từ nhàu nếu không có chỉ định chuyên môn.
Cách sử dụng nước ép trái nhàu an toàn trong đời sống
Nếu bạn muốn bổ sung nước ép trái nhàu vào thực đơn hỗ trợ sức khỏe hàng ngày, cần tuân thủ các nguyên tắc khoa học và chừng mực:
Nên lựa chọn các sản phẩm nước ép nhàu nguyên chất đã qua kiểm định vệ sinh an toàn thực phẩm, có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng từ các đơn vị sản xuất uy tín [3]. Tránh sử dụng các loại nước ép ngâm ủ thủ công không bảo đảm vệ sinh, dễ bị nhiễm nấm mốc hoặc tạp chất gây hại.
Về lượng dùng, chỉ nên bắt đầu với một lượng nhỏ khoảng 30 ml đến 60 ml mỗi ngày để cơ thể làm quen dần với mùi vị và phản ứng của hệ tiêu hóa. Có thể uống vào buổi sáng trước bữa ăn hoặc chia làm hai lần uống trong ngày. Do nước ép nhàu nguyên chất có vị nồng và hơi chua gắt, bạn có thể pha loãng với nước ấm hoặc kết hợp cùng một ít mật ong hoặc nước ép hoa quả khác để dễ uống hơn.
Song song với việc dùng nước ép nhàu, người bệnh tăng huyết áp bắt buộc phải duy trì lối sống lành mạnh đã được y học khuyến nghị: ăn giảm muối, hạn chế thực phẩm nhiều dầu mỡ và đồ ngọt, tăng cường rau xanh, duy trì cân nặng hợp lý, tập thể dục thường xuyên và ngủ đủ giấc.
Nước ép trái nhàu là một nguồn bổ sung giàu chất chống oxy hóa và các hoạt chất sinh học tự nhiên có tiềm năng hỗ trợ chức năng nội mô và cải thiện huyết áp [1], [3]. Tuy nhiên, loại thức uống này chỉ đóng vai trò hỗ trợ và không thể thay thế cho lời khuyên của bác sĩ hay các loại thuốc kiểm soát huyết áp tiêu chuẩn. Người bệnh cần chủ động thảo luận với bác sĩ chuyên khoa tim mạch trước khi đưa nước ép nhàu vào chế độ sinh hoạt lâu dài.
