Nhiều chị em truyền tai nhau việc uống nước sắc ngọc giá (ngọc trúc - Polygonatum odoratum) để giữ ẩm da, ngừa nếp nhăn và làm chậm lão hóa từ bên trong. Quan niệm dân gian xem đây là vị thảo dược dưỡng âm, sinh tân dịch, giải khát và làm dịu tình trạng khô hanh [4, 6].

Tuy nhiên, liệu nước sắc ngọc giá có thực sự mang lại hiệu quả dưỡng ẩm da rõ rệt như lời đồn thổi trên mạng xã hội? Khoa học hiện đại đã ghi nhận nhiều hoạt chất chống oxy hóa mạnh trong củ ngọc giá, nhưng chưa có thử nghiệm lâm sàng nào trên người chứng minh nước sắc giúp tăng độ ẩm cho da.

Khác biệt giữa dược tính truyền thống và bằng chứng hiện đại

Trong y học cổ truyền, thân rễ ngọc giá phơi khô từ lâu được dùng để trừ táo nhiệt, sinh tân dịch và trị khô khát [4, 6]. Thảo dược này cũng được chế biến thành bột trộn vào trà, bánh quy, mì sợi hoặc dùng như món ăn bài thuốc hỗ trợ điều trị đái tháo đường [1].

Chính từ đặc tính "trừ khô sinh dịch" của y thư cổ, nhiều người suy đoán uống nước sắc ngọc giá sẽ giúp cấp ẩm cho làn da bị khô nẻ. Dù vậy, dưới góc nhìn da liễu hiện đại, dưỡng ẩm da là quá trình giữ nước ở lớp biểu bì và củng cố hàng rào bảo vệ lipid, không đồng nghĩa với khái niệm "sinh tân dịch" trong đông y.

Tác dụng bảo vệ tế bào của ngọc giá chủ yếu đến từ năng lực trung hòa các gốc tự do gây hại [1, 2, 3]. Quá trình oxy hóa do ánh nắng và môi trường là căn nguyên làm đứt gãy collagen, khiến da chùng nhão và mất nước, và các hoạt chất từ ngọc giá có tiềm năng can thiệp vào cơ chế này [1, 4].

Hoạt chất flavonoid: Lá chắn trung hòa gốc tự do cực mạnh

Để hiểu rõ khả năng bảo vệ tế bào của ngọc giá, các nhà khoa học đã tập trung phân lập các nhóm chất chống oxy hóa tự nhiên trong thân rễ cây [1, 2].

Năm 2015, một nghiên cứu chiết tách phân đoạn giàu flavonoid từ dịch chiết cồn của Polygonatum odoratum ghi nhận hoạt tính dọn gốc tự do DPPH với chỉ số IC50 đạt 74,1 ± 11,9 microgam/mL [2]. Các nhà nghiên cứu phân lập được 11 hợp chất homoisoflavonoid, trong đó có 3 hợp chất mới [2]. Đáng chú ý, ba hợp chất đánh số 1, 4 và 6 mang cấu trúc vòng B dihydroxy cho hoạt tính chống oxy hóa vượt trội với IC50 lần lượt là 3,8 ± 0,5; 4,9 ± 0,3 và 3,9 ± 0,4 microgam/mL, mạnh hơn cả chất chống oxy hóa kinh điển là acid ascorbic (vitamin C) với mức 5,3 ± 0,6 microgam/mL [2].

Cùng năm 2015, một công trình sử dụng hạt vi cầu Fe3O4 phủ polydopamine kết hợp khối phổ hiện đại đã tìm ra 25 chất chống oxy hóa polyphenol trong ngọc giá, gồm 10 cinnamide và 15 homoisoflavanone [3]. Hiệu suất chiết xuất đạt từ 55% đến 100% chỉ trong 20 phút với 10 mg hạt vi cầu [3]. Các chất tinh sạch thể hiện khả năng dọn gốc tự do DPPH rất mạnh với dải IC50 từ 1,6 đến 32,8 microgam/mL [3]. Trong số này, có 4 chất mới lần đầu được phát hiện, 4 chất lần đầu tìm thấy trong họ Hành tỏi (Liliaceae) và 5 chất lần đầu ghi nhận ở chi Polygonatum [3].

Trước đó, vào năm 2013, thử nghiệm so sánh 5 phân đoạn chiết khác nhau từ thân rễ ngọc giá cho thấy phân đoạn flavonoid thô thể hiện năng lực chống oxy hóa cao nhất [4]. Chỉ số IC50 dọn gốc tự do DPPH của phân đoạn này là 0,06 ± 0,035 mg/mL, chỉ số dọn gốc tự do hydroxyl (OH) là 0,68 ± 0,030 mg/mL, và lực khử đạt 0,56 ± 0,033 ở nồng độ 125 microgam/mL [4]. Từ đây, hai chất homoisoflavanone C-methyl hóa được tinh chế, trong đó chất thứ nhất có hoạt tính khử DPPH (IC50 = 5,90 ± 0,150 microgam/mL) mạnh gần gấp đôi chất thứ hai (IC50 = 11,64 ± 0,296 microgam/mL) và tương đương chất đối chứng rutin (IC50 = 5,79 ± 0,140 microgam/mL) [4]. Tuy nhiên, cả hai chất tinh sạch này đều không thể hiện tác dụng đối với gốc tự do hydroxyl [4].

Polysaccharide ngọc giá: Tác dụng kháng khuẩn và ức chế peroxy hóa lipid

Bên cạnh flavonoid, polysaccharide là nhóm hoạt chất chủ chốt thứ hai đóng góp vào giá trị sinh học của ngọc giá [4, 5].

Một nghiên cứu năm 2014 đã tối ưu hóa quy trình chiết polysaccharide tan trong kiềm từ thân rễ cây [1]. Điều kiện tối ưu gồm nồng độ kiềm NaOH 0,3 M, nhiệt độ 80 độ C, tỷ lệ dung dịch trên dược liệu gấp 10 lần và thời gian 4 giờ [1]. Tỷ lệ dung dịch kiềm là yếu tố ảnh hưởng mạnh nhất, tiếp theo là nhiệt độ, nồng độ kiềm và thời gian chiết [1]. Phân tích thành phần cho thấy polysaccharide ngọc giá cấu tạo từ 4 loại đường đơn gồm rhamnose, mannose, xylose và arabinose với tỷ lệ phân tử lần lượt là 31,78 : 31,89 : 11,11 : 1,00 [1].

Khi thử nghiệm sinh học ở nồng độ 1 mg/mL, nhóm polysaccharide này thể hiện lực khử bằng 9,81%, tỷ lệ quét gốc tự do DPPH bằng 52,84%, quét gốc hydroxyl bằng 19,22% và tỷ lệ ức chế peroxy hóa acid béo không bão hòa đa (PUFA) bằng 19,42% so với acid ascorbic ở cùng nồng độ [1]. Khả năng ức chế peroxy hóa lipid có ý nghĩa quan trọng, bởi màng tế bào da vốn cấu tạo từ các acid béo dễ bị hư hại trước ánh nắng. Ngoài ra, polysaccharide ngọc giá còn cho thấy hoạt tính kháng khuẩn đối với bốn chủng vi khuẩn gây bệnh phổ biến gồm Staphylococcus aureus, Pseudomonas aeruginosa, Bacillus subtilis và Escherichia coli [1].

Một đánh giá tổng quan công bố năm 2025 cũng khẳng định các polysaccharide từ Polygonatum odoratum sở hữu phổ hoạt tính rộng, từ hạ đường huyết, chống oxy hóa, điều hòa miễn dịch, bảo vệ gan đến điều hòa hệ vi sinh đường ruột [5].

Giới hạn nghiên cứu và hiểu lầm phổ biến

Dù các kết quả trong phòng thí nghiệm rất hứa hẹn, người tiêu dùng cần nhìn nhận đúng bản chất của các bằng chứng hiện có.

Thứ nhất, toàn bộ dữ liệu về năng lực chống oxy hóa của Polygonatum odoratum nêu trên đều thực hiện trong ống nghiệm (in vitro) [1, 2, 3, 4]. Chưa có thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng nào đo lường độ ẩm của lớp sừng, độ mất nước qua biểu bì (TEWL) hay độ đàn hồi da trên người uống nước sắc ngọc giá.

Thứ hai, cách chiết xuất trong nghiên cứu hoàn toàn khác cách đun nước uống tại nhà. Các nhà khoa học phải dùng dung môi cồn, dung dịch kiềm nóng hoặc hệ dung môi chiết phân bố ngược dòng để thu được hoạt chất [1, 2, 4]. Việc sắc nước thông thường khó lòng chiết kiệt các homoisoflavonoid kém tan trong nước, và các hoạt chất này còn phải trải qua quá trình chuyển hóa phức tạp tại đường tiêu hóa trước khi đến được tế bào da [1, 5].

Nhiều người lầm tưởng uống nước sắc thảo dược càng đậm đặc da càng căng mọng. Thực tế, không có loại nước sắc nào thay thế được việc bổ sung nước lọc hàng ngày, xây dựng chế độ ăn cân bằng dinh dưỡng và chăm sóc da ngoài bề mặt bằng các sản phẩm cấp ẩm chuyên dụng.

Ai nên thận trọng khi dùng ngọc giá?

Mặc dù thân rễ ngọc giá được dùng trong ẩm thực và các bài thuốc bổ dưỡng truyền thống, một số đối tượng vẫn cần hết sức cẩn trọng [4, 5]:

  • Người có hệ tiêu hóa yếu, dễ đầy trướng, tiêu chảy: Ngọc giá chứa lượng lớn polysaccharide và chất nhầy dưỡng âm [4, 5]. Uống nước sắc quá đặc có thể gây cảm giác nê trệ, khó tiêu cho người có tỳ vị hư hàn.
  • Người đang điều trị đái tháo đường: Hoạt chất polysaccharide của ngọc giá có hoạt tính hạ đường huyết [5]. Nếu đang dùng thuốc hạ đường huyết theo đơn, việc tự ý uống thêm thảo dược này có thể gây nguy cơ hạ đường huyết quá mức.
  • Phụ nữ có thai, người có bệnh nền mạn tính: Cần tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa y học cổ truyền trước khi dùng bất kỳ dạng dược liệu sắc uống nào kéo dài.

Gợi ý sử dụng ngọc giá đúng cách trong đời sống

Nếu yêu thích hương vị thảo mộc và muốn bổ sung các chất chống oxy hóa tự nhiên từ ngọc giá vào thực đơn hàng ngày, bạn có thể tham khảo cách dùng sau:

  • Hãm trà hoặc nấu canh: Dùng thân rễ ngọc giá thái lát phơi khô nấu nước uống loãng giải nhiệt, hoặc phối hợp nấu canh bồi bổ [1]. Nước sắc loãng giúp giải khát tốt trong những ngày thời tiết hanh khô hoặc nắng nóng [1].
  • Không lạm dụng: Tránh sắc nước quá đặc để uống thay hoàn toàn nước lọc trong ngày. Cơ thể vẫn cần lượng nước trắng nguyên chất để duy trì hoạt động bài tiết và độ ẩm sinh lý của các mô.
  • Chăm sóc da toàn diện: Dưỡng ẩm da hiệu quả đòi hỏi sự kết hợp giữa thoa kem dưỡng ẩm ngoài da để khóa ẩm, bôi kem chống nắng bảo vệ tế bào khỏi gốc tự do, uống đủ nước và ngủ đủ giấc.

Nước sắc ngọc giá chứa nhiều chất chống oxy hóa tiềm năng giúp bảo vệ tế bào trước tác nhân gây hại, nhưng chưa thể xem là giải pháp dưỡng ẩm da thần kỳ từ bên trong. Người tiêu dùng nên sử dụng dược liệu này như một thức uống thảo mộc hỗ trợ với liều lượng chừng mực, kết hợp lối sống khoa học thay vì tin vào những lời quảng cáo phóng đại.