Nhiều người thường kháo nhau rằng rượu gin là loại đồ uống có cồn "lành tính" và tốt cho sức khỏe hơn các loại rượu mạnh khác nhờ được chưng cất cùng thảo mộc, đặc biệt là quả bách xù. Không ít người thậm chí còn tin rằng uống một ly gin tonic mỗi ngày có thể hỗ trợ tiêu hóa, thanh lọc cơ thể và ngăn ngừa bệnh tật giống như dùng trà thảo dược.

Tuy nhiên, dưới góc nhìn của y học hiện đại, đây là một sự ngộ nhận nguy hiểm. Mặc dù quả bách xù tự nhiên chứa một số hoạt chất sinh học đáng chú ý, nhưng hàm lượng thảo dược còn sót lại trong rượu gin thành phẩm là cực kỳ nhỏ, hoàn toàn không đủ để tạo ra dược tính trị bệnh, trong khi tác hại của nồng độ cồn ethanol cao vẫn hiện hữu nguyên vẹn đối với cơ thể.

Từ thang thuốc tiêu hóa thời Trung đại đến ly rượu mạnh toàn cầu

Lịch sử của rượu gin gắn liền mật thiết với ngành y học cổ truyền phương Tây. Vào thế kỷ 17, Franciscus Sylvius (1614–1672), một bác sĩ, nhà giải phẫu học và nhà tự nhiên học người Hà Lan gốc Flemish, được biết đến là người sáng lập ra trường phái y học định hướng khoa học và hóa học lâm sàng tại Đại học Leiden [1]. Trong quá trình thực hành và giảng dạy y khoa, ông rất quan tâm đến thực vật học và dược lý học [1].

Để điều trị chứng ợ nóng và các chứng rối loạn tiêu hóa cho người bệnh, Sylvius đã kết hợp quả bách xù cùng các loại thảo mộc khác ngâm với cồn nhằm tạo ra một loại cồn thuốc điều trị [1]. Phương thuốc này ban đầu được biết đến với tên gọi Genever tại Hà Lan [1]. Sau đó, đồ uống này được du nhập sang các đảo thuộc Vương quốc Anh và dần đổi tên thành Gin, trở thành một thứ thức uống giải trí phổ biến chứ không còn đơn thuần là cồn thuốc chữa bệnh [1]. Ngày nay, thành phố nơi Sylvius sinh ra vẫn tự hào gọi mình là cái nôi khai sinh ra rượu gin [1].

Trải qua nhiều thế kỷ, gin đã thoát khỏi khuôn khổ của một phương thuốc phòng khám để trở thành một trong những loại rượu mạnh chưng cất được tiêu thụ nhiều nhất trên toàn thế giới, với sản lượng bán ra vượt mức 400 triệu lít mỗi năm [2]. Rượu gin hiện đại hầu hết được sản xuất thông qua quá trình tái chưng cất cồn ethanol nông nghiệp cùng với các loại thực vật, trong đó quả bách xù đóng vai trò quan trọng nhất để tạo nên mùi vị đặc trưng [2].

Quả bách xù tươi: Tiềm năng dược tính trên bàn thí nghiệm

Hiểu lầm về việc rượu gin có lợi cho sức khỏe xuất phát từ chính dược tính của quả bách xù (tên khoa học là Juniperus communis, thuộc họ Trắc bách diệp Cupressaceae) [3]. Trong tự nhiên, chi Bách xù gồm khoảng 67 loài và 34 biến thể cây lá kim xanh quanh năm [3]. Từ lâu, các loại gia vị và quả bách xù đã được ghi nhận chứa nhiều hợp chất có lợi như tinh dầu và polyphenol mang đặc tính chống oxy hóa cũng như kháng viêm [3].

Các phân tích trong phòng thí nghiệm cho thấy quả bách xù sở hữu hàm lượng polyphenol đáng kể [3]. Chẳng hạn, khi nghiên cứu các phương pháp bảo quản và khử nhiễm bằng ozone ở nồng độ và thời gian khác nhau, tổng hàm lượng polyphenol (TPC) đo được trong quả bách xù dao động từ 12,91 đến 15,47 mg CE/g chiết xuất [3]. Chiết xuất methanol từ quả bách xù cũng thể hiện hoạt tính chống oxy hóa rất mạnh mẽ thông qua hàng loạt thử nghiệm như xét nghiệm dọn gốc tự do DPPH, xét nghiệm khử sắt FRAP và thử nghiệm tẩy màu beta-carotene [3].

Không chỉ dừng lại ở tác dụng chống oxy hóa, một số thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật còn ghi nhận chiết xuất quả bách xù có khả năng hỗ trợ kiểm soát đường huyết [4]. Một nghiên cứu công bố từ năm 1994 cho thấy nước sắc từ quả bách xù ở liều lượng 250 mg/kg thể trọng giúp làm giảm nồng độ đường huyết ở chuột bình thường [4]. Tác dụng này đạt được thông qua hai cơ chế: tăng cường tiêu thụ glucose ở mô ngoại vi và kích thích bài tiết insulin phụ thuộc vào nồng độ glucose [4].

Đặc biệt, khi thử nghiệm trên chuột mắc đái tháo đường do nhiễm độc streptozotocin, việc cho chuột uống nước sắc bách xù với liều 125 mg quả bách xù/kg thể trọng liên tục trong 24 ngày đã mang lại kết quả rất rõ rệt [4]. Nước sắc này không chỉ làm giảm đáng kể lượng đường trong máu mà còn giảm tỷ lệ tử vong và ngăn chặn tình trạng sụt cân nghiêm trọng ở chuột thí nghiệm nhờ vào tác động ngoại vi [4].

Ngoài ra, một nghiên cứu vào năm 2019 phát hiện chiết xuất dạng nước của quả bách xù có thể kích hoạt quá trình tự chết của tế bào ung thư và làm tăng độ nhạy cảm của tế bào ung thư đối với các loại thuốc kìm tế bào [5]. Khi thử nghiệm trên các dòng tế bào ung thư phổi A549, tế bào ung thư tuyến tiền liệt 22RV1, DU145 và ung thư gan HepG2, chiết xuất bách xù đã kích hoạt con đường protein ức chế khối u p53 và vô hiệu hóa con đường truyền tín hiệu sinh tồn PI3K/Akt [5]. Đồng thời, chiết xuất này còn làm tăng hoạt tính của enzyme PARP liên quan đến sự chết tế bào, cũng như nâng cao hiệu lực tiêu diệt tế bào ung thư của hai loại thuốc hóa trị quen thuộc là gemcitabine và 5-fluorouracil [5].

Tinh chất thảo mộc còn lại bao nhiêu sau quá trình chưng cất?

Những dữ liệu trên nghe có vẻ rất hứa hẹn, khiến nhiều người lầm tưởng rằng chỉ cần uống rượu gin là có thể nạp được các hoạt chất chống ung thư hay hạ đường huyết từ quả bách xù. Tuy nhiên, sự thật là thành phần trong một ly rượu gin chưng cất hoàn toàn khác biệt so với nước sắc hay chiết xuất toàn phần của quả bách xù tươi [6], [4], [5].

Rượu gin là một hỗn hợp hóa học phức tạp chứa hàng trăm thành phần bay hơi và không bay hơi [2]. Bằng kỹ thuật khối phổ siêu phân giải FT-ICR MS kết hợp với hai phương pháp ion hóa ESI và APPI trên 16 mẫu gin thương mại, các nhà khoa học đã nhận diện bán định lượng được khoảng 135 hợp chất [2]. Chúng bao gồm hydrocarbon terpene, terpenoid, phenolic, axit béo, aldehyde và ester [2]. Với một số loại gin đặc biệt được ủ trong thùng gỗ sồi, nồng độ các aldehyde phenolic như syringaldehyde, sinapaldehyde, vanillin, axit vanillic, axit gallic và coniferyl aldehyde có thể cao hơn nhờ chiết xuất từ chính thớ gỗ [2].

Mặc dù có chứa nhiều hợp chất tự nhiên, nồng độ thực tế của các hoạt chất diterpenoid có nguồn gốc từ bách xù trong rượu gin lại ở mức cực kỳ thấp [6]. Một nghiên cứu phân tích 8 nhãn hiệu gin thương mại bằng phương pháp vi chiết pha rắn ngâm trực tiếp (DI-SPME) kết hợp sắc ký khí khối phổ đã định lượng các hợp chất diterpenoid chính như manool, manoyl oxide và trans-totarol [6].

Kết quả cho thấy tổng nồng độ của toàn bộ các diterpenoid này chỉ dao động trong khoảng từ 10 đến 190 microgam trên một lít rượu (µg/L) [6]. Một microgam chỉ bằng một phần triệu gram, nghĩa là nồng độ hoạt chất thảo mộc này chỉ tồn tại ở dạng vết [6]. Các nhà nghiên cứu chỉ ra rằng hàm lượng diterpenoid siêu nhỏ này chủ yếu đóng góp vào việc tạo nên hương vị cảm quan đặc trưng và giúp phân biệt chất lượng giữa các nhãn hàng, chứ hoàn toàn không đủ để tạo ra bất kỳ tác dụng dược lý hay hiệu quả điều trị bệnh nào đối với cơ thể người [6].

Hơn nữa, các thử nghiệm hạ đường huyết hay ức chế tế bào ung thư nêu trên đều sử dụng nước sắc đậm đặc hoặc dịch chiết nước tinh khiết từ quả bách xù với liều lượng tính bằng miligam trên mỗi kilogam thể trọng [4], [5]. Khi chưng cất rượu gin ở nhiệt độ cao, phần lớn các polyphenol nặng và hợp chất chống oxy hóa không bay hơi đều bị giữ lại ở nồi nấu, không thể đi vào sản phẩm rượu đóng chai.

Thử nghiệm lâm sàng: Rượu gin tác động ra sao tới mạch máu?

Để đánh giá tác động thực tế của rượu gin đối với sức khỏe con người, các nhà khoa học đã tiến hành những thử nghiệm lâm sàng đối chứng nghiêm ngặt [7]. Trong một nghiên cứu can thiệp chéo, ngẫu nhiên và nhãn mở vào năm 2019, 38 tình nguyện viên nam giới từ 55 đến 80 tuổi có nguy cơ tim mạch cao đã được theo dõi khi uống 30g ethanol mỗi ngày dưới dạng rượu gin hoặc rượu vang trắng ủ lâu năm trong thời gian 3 tuần [7].

Nghiên cứu nhằm so sánh ảnh hưởng của hai loại thức uống có cồn này lên tế bào tiền thân nội mô (EPC) cùng các chỉ số viêm và phân tử bám dính tế bào liên quan đến chứng xơ vữa động mạch [7]. Kết quả cho thấy, so với rượu gin, việc uống rượu vang trắng giúp làm tăng đáng kể tới 39,6% số lượng tế bào tiền thân nội mô EPC [7]. Tế bào EPC đóng vai trò thiết yếu trong việc sửa chữa và duy trì tính toàn vẹn của lớp lót lòng mạch máu [7].

Bên cạnh đó, rượu vang trắng còn giúp giảm đáng kể các dấu ấn sinh học tiền viêm trong huyết tương như interleukin-8, interleukin-18 cũng như các phân tử bám dính tế bào mạch máu ICAM-1 và VCAM-1, cùng sự biểu hiện của CD31, CD40 trên tế bào lympho T và CCR2, CD36 trên tế bào đơn nhân [7]. Trong khi đó, việc uống rượu gin không mang lại những lợi ích bảo vệ nội mô vượt trội này [7].

Mặc dù cả rượu gin và rượu vang trắng đều làm giảm nồng độ interferon gamma (IFN-gamma) cũng như sự biểu hiện của một số phân tử bám dính như Lfa-1, Mac-1, VLA4, CD40 và CD31 trên tế bào đơn nhân, các nhà nghiên cứu kết luận rằng rượu vang trắng có khả năng bảo vệ mạch máu vượt trội hơn hẳn [7]. Sự khác biệt này bắt nguồn từ các vi chất tự nhiên có nguồn gốc từ quả nho trong rượu vang trắng, những thành phần hoàn toàn vắng bóng trong rượu gin [7]. Điều này chứng minh rằng "hương bách xù" trong rượu gin không hề mang lại lợi thế bảo vệ tim mạch như những lời đồn thổi [6], [7].

Những hiểu lầm phổ biến về rượu gin và quả bách xù

Hiểu lầm lớn nhất của người tiêu dùng là đánh đồng dược tính của thảo mộc tự nhiên với đồ uống có cồn được ướp hương từ thảo mộc đó. Người ta thường nghĩ rằng vì quả bách xù tươi có tính kháng viêm, chống oxy hóa và giúp ổn định đường huyết trên động vật thí nghiệm, nên uống rượu gin cũng sẽ đem lại công dụng tương tự [3], [4].

Trên thực tế, để nạp đủ lượng diterpenoid hay polyphenol có hoạt tính tương đương với các liều thử nghiệm sinh học, một người sẽ phải uống hàng trăm, thậm chí hàng nghìn lít rượu gin cùng một lúc [6], [4]. Điều đó là bất khả thi, bởi vì tác hại của cồn ethanol sẽ phá hủy các cơ quan nội tạng từ rất lâu trước khi các vi chất thảo mộc kịp phát huy bất kỳ tác dụng nào.

Một hiểu lầm khác là xem rượu gin như một thức uống "ít độc hại" hay giúp "làm sạch thận và đường tiêu hóa". Dù rượu gin từng xuất phát từ một thang thuốc của bác sĩ Sylvius vào thế kỷ 17 để giảm ợ nóng, y học hiện đại đã chứng minh cồn kích thích tăng tiết axit dạ dày và có thể làm trầm trọng thêm các vết loét tiêu hóa [1]. Rượu gin thực chất chỉ là dung dịch cồn nồng độ cao (thường từ 37,5% đến hơn 40% độ cồn) pha lẫn hương liệu thực vật ở nồng độ microgam [2], [6].

Những ai cần tuyệt đối thận trọng với rượu gin?

Do bản chất của gin là rượu mạnh chưng cất chứa nồng độ ethanol cao, những nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt tránh xa hoặc tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa:

  • Người có bệnh lý về gan và thận: Quá trình chuyển hóa ethanol diễn ra trực tiếp tại gan. Việc tiêu thụ rượu mạnh sẽ làm tăng gánh nặng chuyển hóa, gây tổn thương tế bào gan và đẩy nhanh nguy cơ thoái hóa mỡ, viêm gan hoặc xơ gan.
  • Người mắc bệnh đái tháo đường: Mặc dù nước sắc bách xù trên chuột thí nghiệm có khả năng hạ đường huyết [4], rượu gin thành phẩm chứa cồn có thể gây ức chế quá trình tân tạo đường tại gan, dẫn đến hạ đường huyết đột ngột rất nguy hiểm, đặc biệt ở người đang dùng thuốc trị tiểu đường.
  • Người có tiền sử viêm loét dạ dày, trào ngược thực quản: Cồn trong rượu gin gây kích ứng trực tiếp lên niêm mạc đường tiêu hóa, làm tăng tiết axit và khiến tình trạng viêm loét, ợ nóng trở nên nặng nề hơn [1].
  • Người mắc bệnh tim mạch hoặc huyết áp cao: Việc tiêu thụ cồn thường xuyên làm tăng huyết áp và tăng nguy cơ rối loạn nhịp tim.
  • Phụ nữ đang mang thai hoặc cho con bú: Cồn dễ dàng đi qua hàng rào nhau thai và sữa mẹ, gây dị tật bẩm sinh và ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự phát triển thần kinh của thai nhi và trẻ nhỏ.

Góc nhìn đúng đắn và lời khuyên khi thưởng thức

Nếu bạn yêu thích hương thơm nồng nàn của quả bách xù cùng các loại thảo mộc trong rượu gin, hãy tiếp cận nó với tâm thế đúng đắn: đây là một loại thức uống giải trí có cồn dùng để thưởng thức hương vị nghệ thuật, hoàn toàn không phải là một phương thuốc bổ sung dưỡng chất hay bảo vệ sức khỏe [2], [6].

Khi sử dụng rượu gin, người tiêu dùng nên tuân thủ các nguyên tắc an toàn:

  • Luôn kiểm soát chặt chẽ lượng uống: Giới hạn lượng cồn tiêu thụ, không lạm dụng rượu gin trong các cuộc vui và không bao giờ uống khi bụng đói.
  • Bổ sung nhiều nước lọc: Rượu có tính lợi tiểu và gây mất nước. Khi thưởng thức gin hoặc cocktail gin, hãy xen kẽ bằng các ly nước lọc đầy để giảm bớt nồng độ cồn trong dạ dày và hạn chế mất nước.
  • Không kết hợp với các loại đồ uống tăng lực hoặc nước ngọt nhiều đường: Sự kết hợp này dễ làm che giấu mức độ say thực tế, khiến cơ thể nạp thêm lượng cồn quá mức cho phép.
  • Tìm kiếm hoạt chất từ thảo mộc an toàn: Nếu bạn thực sự muốn tìm kiếm các lợi ích chống oxy hóa hay hỗ trợ tiêu hóa từ quả bách xù, hãy tham khảo các dạng trà thảo mộc chuyên biệt hoặc gia vị nấu ăn đã được kiểm định an toàn, thay vì tìm kiếm chúng qua những ly rượu mạnh [3].

Tóm lại, rượu gin hương bách xù không thể thay thế cho các bài thuốc thảo mộc hay các phương pháp chăm sóc sức khỏe khoa học. Mùi thơm thảo mộc chỉ mang lại giá trị về mặt trải nghiệm ẩm thực, còn bên trong ly rượu vẫn là cồn ethanol nguyên bản. Hãy luôn tỉnh táo trước những lời quảng cáo thổi phồng và lắng nghe cơ thể cũng như lời khuyên từ các chuyên gia y tế trước khi đưa ra lựa chọn cho sức khỏe của bản thân.