Vào mỗi dịp Tết Nguyên đán, bên cạnh những mâm cỗ truyền thống, nhiều gia đình Việt thường có thói quen quây quần nâng chén rượu ngâm dược liệu, cây cỏ hoặc các loại rượu tự chưng cất tại gia. Không ít người tin rằng các loại thảo mộc quý được ngâm trong rượu tự nấu sẽ trở thành vị thuốc bổ dưỡng, giúp tăng cường sinh lực và bồi bổ xương khớp. Tuy nhiên, sự kết hợp thiếu kiểm soát giữa cồn công nghiệp lẫn tạp chất tự nhiên trong quá trình chưng cất và ngâm ủ lại tiềm ẩn nguy cơ nhiễm độc cấp tính vô cùng nguy hiểm.
Câu trả lời dứt khoát từ giới khoa học và y tế là rượu ngâm dược liệu tự nấu không hề an toàn tuyệt đối, thậm chí người uống phải đối mặt trực tiếp với nguy cơ ngộ độc methanol chết người và các tổn thương thần kinh không thể phục hồi. Những phân tích dưới đây sẽ làm rõ cơ chế gây hại và những bằng chứng y khoa xác thực về mối hiểm họa này.
Nguy cơ nhiễm methanol từ rượu tự chưng cất và thảo dược
Nhiều người lầm tưởng methanol chỉ xuất hiện khi gian thương cố tình pha cồn công nghiệp vào rượu để trục lợi. Thực tế cho thấy quá trình chưng cất thủ công tại nhà từ các loại ngũ cốc, trái cây hay việc chiết xuất tinh chất thảo mộc không đúng kỹ thuật đều có thể tự sản sinh ra một lượng cồn gỗ nguy hại. Các loại rượu chưng cất thủ công tại địa phương nếu không được tách lọc kỹ phần bốc hơi đầu tiên rất dễ tích tụ nồng độ methanol đậm đặc [1]. Đáng ngại hơn, chỉ cần uống phải một lượng rất nhỏ khoảng 15 ml dung dịch methanol nồng độ 40% cũng đã đủ khả năng cướp đi tính mạng của một người trưởng thành [1].
Hiểm họa này không chỉ giới hạn ở rượu mạnh mà còn hiện diện ngay trong các sản phẩm chiết xuất và chưng cất từ thảo mộc thiên nhiên. Tại Iran, tình trạng xuất hiện nhiều ca bệnh mù lòa sau khi sử dụng các loại nước chưng cất từ thảo mộc đã thôi thúc các nhà nghiên cứu tiến hành khảo sát diện rộng [2]. Các nhà khoa học đã thu thập và kiểm tra 84 mẫu sản phẩm chưng cất thảo dược lưu hành phổ biến trên thị trường để định lượng nồng độ methanol bằng sắc ký khí [2]. Kết quả xét nghiệm cho thấy nồng độ methanol trong toàn bộ các mẫu dao động từ 43 đến 277 mg/L [2]. Có tới 45 trên tổng số 84 mẫu thảo dược chưng cất vượt quá tiêu chuẩn giới hạn cho phép theo quy định tại Iran [2]. Nồng độ cồn độc cao nhất được ghi nhận trong dịch chưng cất bạc hà cay Mentha piperita ở mức 277 mg/L, trong khi dịch chưng cất hạt Carum carvi ghi nhận nồng độ thấp nhất là 42,6 mg/L [2]. Điều này chứng minh rằng quá trình xử lý thảo mộc tự nhiên hoàn toàn có thể giải phóng lượng cồn công nghiệp vượt ngưỡng cho phép, đe dọa trực tiếp đến thị lực và tính mạng người sử dụng nếu ngâm ủ vô tội vạ [2].
Bên cạnh nguy cơ nhiễm độc do pha chế gian lận, cồn methanol còn có thể xuất hiện bất ngờ dưới vai trò là dung môi trong các chế phẩm nông nghiệp lẫn vào thảo mộc chưa qua làm sạch [3]. Báo cáo lâm sàng từng ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nam 49 tuổi nhập viện cấp cứu trong tình trạng bán hôn mê và ngừng thở tự nhiên sau khi nuốt phải 20 ml thuốc trừ sâu gốc carbamate [3]. Mặc dù nồng độ men cholinesterase của bệnh nhân hoàn toàn bình thường và không có hội chứng kích thích đối giao cảm kinh điển của thuốc trừ sâu, người bệnh lại bị toan chuyển hóa tăng khoảng trống anion rất nặng [3]. Xét nghiệm cho thấy nồng độ methanol trong nước tiểu lên tới 55,60 mg/dL và ethanol là 22,0 mg/dL, nguyên nhân xuất phát từ việc nhà sản xuất sử dụng methanol làm dung môi hòa tan hoạt chất bảo vệ thực vật [3]. Tình trạng này là lời cảnh báo nghiêm khắc cho những ai có thói quen thu hái dược liệu trôi nổi trên rừng hoặc mua cây cỏ không rõ nguồn gốc về ngâm rượu ngày Tết, bởi dư lượng dung môi công nghiệp và hóa chất bám trên thảo mộc có thể trực tiếp gây nhiễm độc cấp [3].
Độc chất âm thầm tích tụ và phá hủy cơ thể ra sao?
Bản thân phân tử methanol nguyên thủy không phải là chất gây độc trực tiếp tàn phá tế bào, nhưng quá trình chuyển hóa của nó trong gan người lại tạo ra những chất cực độc [4]. Sau khi đi vào đường tiêu hóa, methanol được hấp thu nhanh chóng và chuyển hóa chủ yếu nhờ enzym alcohol dehydrogenase (ADH) [4]. Dưới tác động của enzym này, methanol bị oxy hóa lần đầu thành formaldehyde, sau đó nhanh chóng chuyển thành acid formic [5]. Chính acid formic và tình trạng tích tụ acid lactic thứ phát do ức chế hô hấp tế bào là thủ phạm chính gây ra các biến chứng suy đa cơ quan [6].
Cơ thể con người đặc biệt nhạy cảm với độc tính của methanol hơn nhiều loài động vật khác [4]. Quá trình loại bỏ các sản phẩm chuyển hóa độc hại của methanol ở người phụ thuộc mật thiết vào chuyển hóa folate nội sinh [4]. Khi acid formic tích tụ vượt quá khả năng dung nạp của hệ thống đệm, máu sẽ rơi vào tình trạng toan chuyển hóa nghiêm trọng kèm theo gia tăng khoảng trống anion và khoảng trống áp lực thẩm thấu [4]. Sự toan hóa máu cùng tình trạng thiếu oxy mô ở cấp độ tế bào khiến các cơ quan nhạy cảm như não bộ, thị giác và thận nhanh chóng bị tê liệt chức năng [5].
Một cạm bẫy sinh học cực kỳ nguy hiểm là ethanol có ái lực gắn kết với enzym alcohol dehydrogenase cao hơn rất nhiều so với methanol [4]. Khi uống các loại rượu pha lẫn cả hai chất cồn, enzym trong gan sẽ ưu tiên chuyển hóa ethanol trước, khiến quá trình oxy hóa methanol bị trì hoãn đáng kể [4]. Hệ quả là các dấu hiệu ngộ độc thực sự có thể bị che lấp và xuất hiện chậm trễ từ vài giờ cho đến tận 24 hoặc nhiều ngày sau khi uống rượu [4]. Sự trì hoãn này khiến người bệnh chủ quan nghĩ rằng mình chỉ bị say rượu thông thường, vô tình bỏ lỡ thời cơ vàng để can thiệp y tế nhằm ngăn chặn độc chất ngấm sâu vào hệ thần kinh [6].
Tổn thương thị giác và di chứng thần kinh vĩnh viễn
Dấu hiệu cảnh báo sớm quan trọng nhất và điển hình nhất của tình trạng nhiễm độc cồn gỗ chính là các rối loạn thị giác [4]. Người bệnh có thể xuất hiện cảm giác nhìn mờ, ám điểm trung tâm, cảm giác như đang nhìn qua màn sương mù hoặc thậm chí mất thị lực đột ngột chỉ sau một giấc ngủ [1]. Độc tố acid formic tấn công trực tiếp vào các sợi thần kinh thị giác và tế bào võng mạc, gây viêm gai thị và phù nề [7]. Nếu không được phát hiện và áp dụng các biện pháp đào thải lọc máu kịp thời, tổn thương này sẽ nhanh chóng tiến triển thành teo dây thần kinh thị giác vĩnh viễn, tước đi ánh sáng suốt đời của bệnh nhân [8].
Không chỉ dừng lại ở mắt, methanol còn là độc chất tàn phá các cấu trúc trung tâm điều khiển vận động của não bộ [7]. Trong thảm kịch ngộ độc rượu lậu hàng loạt tại bang Gujarat, Ấn Độ, các bác sĩ đã tiếp nhận điều trị cho hơn 180 nạn nhân cùng lúc do uống phải rượu giả pha cồn công nghiệp [7]. Một ca bệnh điển hình sau khi trải qua tình trạng toan chuyển hóa cấp và viêm thị thần kinh hai mắt đã xuất hiện thêm biến chứng viêm đa dây thần kinh cảm giác - vận động muộn kèm tổn thương rễ thần kinh [7]. Khi tiến hành chụp cộng hưởng từ não bộ (MRI), các bác sĩ phát hiện hình ảnh hoại tử nhân bèo đối xứng hai bên bán cầu đại não kèm các mức độ xuất huyết não khác nhau [7].
Thương tổn hoại tử nhân bèo hai bên là dấu hiệu tổn thương thần kinh trung ương đặc trưng nhất do các chất chuyển hóa của methanol và toan chuyển hóa gây ra ở vùng hạch nền [7]. Đa số các trường hợp hoại tử nhân bèo do cồn gỗ sẽ để lại di chứng tàn phế vĩnh viễn về vận động, run rẩy và rối loạn trương lực cơ tương tự như hội chứng Parkinson nặng [7]. Mặc dù một số báo cáo hiếm hoi ghi nhận sự thoái lui một phần của triệu chứng thần kinh ngoại tháp, phần lớn nạn nhân sống sót sau thảm kịch này đều phải gánh chịu những tổn thương hệ thần kinh suốt phần đời còn lại [7].
Phân tích các ca lâm sàng và bài học từ thực tế điều trị
Để bảo vệ tính mạng người bệnh trước các ca ngộ độc methanol nặng, việc chẩn đoán nhanh chóng và can thiệp hồi sức chuyên sâu là yếu tố quyết định hàng đầu [5]. Một báo cáo lâm sàng năm 2023 đã ghi nhận trường hợp một bệnh nhân nam 16 tuổi cố ý uống dung dịch nước rửa kính có chứa hàm lượng methanol cao [5]. Khi nhập viện, dựa trên khoảng trống áp lực thẩm thấu máu, các bác sĩ ước tính nồng độ methanol huyết thanh của bệnh nhân lên tới 374 mg/dL và kết quả xét nghiệm gửi ngoài sau đó xác nhận con số thực tế là 436 mg/dL [5]. Nhờ được tiến hành ngay hai đợt lọc máu ngắt quãng kết hợp dùng thuốc ức chế enzym fomepizole và điều trị nâng đỡ tích cực, thiếu niên này đã hồi phục kỳ diệu mà không để lại bất kỳ di chứng thần kinh hay thị giác lâu dài nào [5].
Việc sử dụng các thuốc giải độc cạnh tranh giữ vai trò then chốt trong phác đồ điều trị hồi sức [6]. Hiện nay, fomepizole hoặc ethanol truyền tĩnh mạch được sử dụng rộng rãi nhằm mục đích ức chế enzym alcohol dehydrogenase, ngăn chặn triệt để quá trình bẻ gãy methanol thành formaldehyde và acid formic độc hại [6]. Trong trường hợp ngộ độc nặng, chỉ định lọc máu thẩm tách ngắt quãng cần được triển khai cấp tốc để vừa thanh thải toàn bộ nồng độ methanol tự do, vừa đào thải trực tiếp acid formic và giải quyết tình trạng toan chuyển hóa đe dọa ngừng tim [6]. Một trường hợp nam thanh niên 24 tuổi tại vùng nông thôn đảo Crete có thói quen lạm dụng rượu tự nấu tại địa phương đã nhập viện vì mờ mắt, đau thượng vị kèm thở nhanh sâu [1]. Nhờ bác sĩ tuyến cơ sở cảnh giác cao độ và chỉ định dùng thuốc giải độc đặc hiệu ngay trước khi có kết quả khẳng định sắc ký khí nồng độ methanol, bệnh nhân đã thoát khỏi nguy cơ mù lòa và hồi phục tốt [1].
Tuy nhiên, biểu hiện lâm sàng của ngộ độc methanol có thể bị biến đổi rất phức tạp nếu người bệnh cùng lúc dung nạp thêm các dung môi hoặc loại cồn khác [8]. Một ca bệnh ngộ độc hỗn hợp do nuốt phải dung dịch sát khuẩn tay chứa cả isopropanol và methanol đã cho thấy hiện tượng toan chuyển hóa hoàn toàn không xuất hiện [8]. Nguyên nhân là do isopropanol cạnh tranh ức chế enzym alcohol dehydrogenase, làm nghẽn quá trình tạo thành acid formic trong cơ thể [8]. Các chuyên gia nhấn mạnh rằng ngay cả khi kết quả khí máu không cho thấy toan chuyển hóa, việc chỉ định lọc máu kịp thời vẫn là bắt buộc để ngăn chặn nguy cơ tổn thương võng mạc vĩnh viễn do methanol tích tụ gây ra [8].
Bên cạnh các xét nghiệm khí máu và áp lực thẩm thấu, một số nghiên cứu còn chỉ ra mối liên quan lâm sàng quan trọng giữa chỉ số thể tích trung bình hồng cầu (MCV) với mức độ nhiễm độc [4]. Những bệnh nhân bị ngộ độc methanol ở mức độ nặng thường có chỉ số MCV tăng cao rõ rệt so với các trường hợp ngộ độc thể nhẹ [4]. Tuy vậy, để chẩn đoán xác định chắc chắn sự hiện diện của methanol trong cơ thể, các cơ sở y tế vẫn phải dựa vào phương pháp sắc ký khí hoặc sắc ký lỏng, vốn là những kỹ thuật đo lường tốn nhiều thời gian và chi phí [6].
Những hiểu lầm tai hại về rượu ngâm thảo dược ngày Tết
Sai lầm phổ biến nhất trong đời sống thường nhật là quan niệm cho rằng rượu tự tay nấu bằng men ta và ngâm các loại củ, rễ cây rừng thì tuyệt đối lành tính, không lo độc chất. Thực chất, các loại thảo mộc khi thu hái tự nhiên nếu lẫn tạp chất, nấm mốc hoặc tồn dư hóa chất bảo vệ thực vật có dung môi công nghiệp sẽ thôi nhiễm trực tiếp vào dung dịch rượu ngâm [3]. Chưa kể quá trình chưng cất thủ công bằng nồi nấu tự chế không thể kiểm soát nhiệt độ chuẩn xác, rất dễ làm phân hủy các hợp chất hữu cơ và tạo ra cồn gỗ lẫn trong rượu thành phẩm [1].
Một ngộ nhận nguy hiểm thứ hai là cho rằng rượu ngâm càng để lâu năm thì càng phân giải hết độc tố. Các bằng chứng độc chất học khẳng định phân tử methanol rất bền vững trong môi trường cồn và không hề tự phân hủy hay biến mất theo thời gian bảo quản [1]. Ngoài ra, việc dùng rượu có chứa ethanol để ngâm dược liệu chỉ giúp trì hoãn thời gian khởi phát độc tính của methanol do hiện tượng cạnh tranh gắn kết enzym chứ không làm giảm bớt tổng lượng chất độc mà cơ thể phải hứng chịu [4]. Người uống rượu ngâm nhiễm độc vẫn có thể cảm thấy tỉnh táo vào đêm giao thừa, nhưng sáng mùng một Tết đã rơi vào trạng thái mù lòa hoặc hôn mê toan chuyển hóa do acid formic âm thầm tích lũy suốt đêm [6].
Nhiều người cũng tin rằng nếu cơ thể khỏe mạnh thì có thể tự chuyển hóa và đào thải được lượng rượu ngâm bất kỳ. Thực tế nghiên cứu cho thấy ngưỡng dung nạp methanol ở người là cực kỳ thấp và loài người đặc biệt nhạy cảm với độc chất này do giới hạn của chu trình chuyển hóa folate [4]. Việc bổ sung folate có thể hỗ trợ cơ thể người tăng cường loại bỏ các chất chuyển hóa độc hại của methanol, nhưng hoàn toàn không thể bảo vệ bạn nếu đã dung nạp một lượng lớn rượu nhiễm độc [4]. Do đó, sự chủ quan và ỷ lại vào sức khỏe thể chất chính là nguyên nhân dẫn đến nhiều thảm kịch tử vong đau lòng trong mùa lễ hội [7].
Ai cần tuyệt đối thận trọng?
Tất cả mọi người đều có nguy cơ tử vong hoặc tàn tật khi uống phải rượu chứa methanol, tuy nhiên có những nhóm đối tượng đặc biệt nhạy cảm cần kiên quyết nói không với rượu tự nấu và rượu ngâm không rõ nguồn gốc:
Thứ nhất là những người nghiện rượu, người có thói quen uống rượu nặng hàng ngày [1]. Nhóm đối tượng này thường có chức năng gan suy giảm, dự trữ folate và vitamin trong cơ thể bị khuyết thiếu nghiêm trọng, khiến tốc độ giải độc acid formic bị tê liệt [4]. Đồng thời, thói quen uống nhiều dễ khiến họ dung nạp lượng cồn độc vượt xa liều gây chết 15 ml chỉ trong một buổi tiệc [1].
Thứ hai là trẻ em, thanh thiếu niên đang trong độ tuổi phát triển [5]. Cơ thể chưa hoàn thiện về mặt sinh lý khiến trẻ rất dễ bị suy đa cơ quan, tổn thương não bộ cấp tính khi tiếp xúc với các loại cồn độc hại [5]. Tuyệt đối không cho trẻ nhỏ nhấp môi thử các loại rượu ngâm động vật hay thảo dược trong các bữa tiệc đầu xuân.
Thứ ba là những người mắc các bệnh lý chuyển hóa, bệnh tim mạch hoặc suy giảm chức năng thận mạn tính. Khi methanol gây toan chuyển hóa và tăng acid lactic do thiếu oxy tế bào, hệ thống tim mạch và thận của những người bệnh này sẽ sụp đổ nhanh chóng, dẫn đến trụy tuần hoàn và tử vong trước khi kịp can thiệp lọc máu [6].
Nhận biết dấu hiệu cấp cứu và giải pháp tiêu dùng an toàn
Để phòng tránh những hiểm họa khôn lường cho gia đình trong dịp Tết, việc nắm vững các dấu hiệu nhận biết ngộ độc là kỹ năng sống còn. Các triệu chứng thường khởi phát sau vài giờ đến một ngày sau tiệc rượu, bao gồm đau bụng thượng vị dữ dội, buồn nôn, thở nhanh sâu do toan chuyển hóa, lơ mơ và đặc biệt là hiện tượng nhìn mờ, nhìn đôi hoặc sợ ánh sáng [6], [1]. Khi thấy người thân xuất hiện bất kỳ dấu hiệu thị giác hoặc rối loạn tri giác nào sau khi uống rượu, cần đưa ngay đến bệnh viện có chuyên khoa hồi sức cấp cứu gần nhất; tuyệt đối không tự ý cho uống nước chanh, xông hơi hay dùng các bài thuốc giải rượu truyền miệng vì sẽ làm lỡ mất thời gian cấp cứu quý giá [5], [6].
Đối với việc sử dụng rượu ngày Tết, người dân cần tuân thủ nghiêm ngặt nguyên tắc chỉ chọn mua rượu có nhãn mác rõ ràng, có tem kiểm định và được sản xuất bởi các đơn vị có giấy phép đạt chuẩn. Kiên quyết từ chối các loại rượu trắng tự nấu trôi nổi, rượu ngâm các loại củ, rễ cây rừng không rõ thành phần sinh học hay xuất xứ thảo dược [2]. Nếu muốn bồi bổ sức khỏe bằng y học cổ truyền, hãy tìm đến các cơ sở khám chữa bệnh được cấp phép để được các bác sĩ chỉ định bài thuốc và liều lượng phù hợp, tránh tự ý thu hái cây cỏ về ngâm rượu.
Tết là dịp để sum vầy, đoàn tụ và tận hưởng những khoảnh khắc bình an bên gia đình. Một lối sống chừng mực, từ bỏ thói quen lạm dụng rượu bia và tỉnh táo trước các loại rượu ngâm tự nấu trôi nổi chính là chiếc khiên vững chắc nhất để bảo vệ sức khỏe và hạnh phúc trọn vẹn trong năm mới.
