Nhiều bậc phụ huynh coi sữa tươi là chìa khóa vàng giúp con bứt phá chiều cao ở tuổi dậy thì, thậm chí ép trẻ uống thay nước lọc mỗi ngày. Tuy nhiên, không ít cha mẹ vẫn băn khoăn liệu thói quen này có thực sự giúp xương dài ra nhanh chóng hay chỉ làm trẻ tăng cân và dậy thì sớm.
Câu trả lời ngắn gọn từ các dữ liệu khoa học là việc duy trì uống sữa đều đặn xuyên suốt từ nhỏ đến tuổi thiếu niên thực sự có liên quan đến việc cải thiện chiều cao [1]. Dù vậy, mức tăng trưởng này diễn ra từ từ theo năm tháng thông qua cơ chế kích thích hormone và bồi đắp khoáng chất cho xương, chứ không thể tạo ra cú "tăng vọt" tức thì chỉ sau vài tháng uống lượng lớn sữa ở tuổi dậy thì [1][2].
Cơ chế sữa bò và yếu tố IGF-1 tác động đến xương
Khi bàn về sữa và chiều cao, phần lớn các khuyến nghị dinh dưỡng cho trẻ em và thanh thiếu niên thường chỉ tập trung vào hàm lượng canxi [3]. Thực tế, sữa đóng góp vào sự phát triển của hệ xương thông qua nhiều con đường phức tạp hơn thế [3]. Trước hết, sữa tăng cường vi chất là nguồn cung cấp vitamin D dồi dào, giúp làm tăng mật độ khoáng của xương ở vùng cột sống và xương hông vào giai đoạn quanh tuổi dậy thì [3]. Bên cạnh đó, sữa cung cấp nguồn chất đạm (protein) thúc đẩy quá trình khoáng hóa xương trong suốt thời kỳ thơ ấu và thanh thiếu niên [3].
Mấu chốt quan trọng kết nối sữa với chiều cao nằm ở yếu tố tăng trưởng giống insulin 1 (viết tắt là IGF-1) - một chất trung gian giữ vai trò chủ chốt điều phối sự phát triển của xương và cơ bắp [3][4]. Nồng độ IGF-1 trong cơ thể chịu sự điều hòa của chất đạm từ chế độ ăn, và chất đạm từ sữa có thể vượt trội hơn hẳn so với các nguồn đạm khác trong vai trò này [3]. Một nghiên cứu năm 2021 ghi nhận khi cho các bé trai trước tuổi dậy thì dùng sữa hoặc một lượng đạm tương đương từ thịt, kết quả chỉ có nhóm dùng sữa mới tăng nồng độ IGF-1 lúc đói [5]. Các nhà nghiên cứu lập luận rằng tác động làm tăng IGF-1 của sữa được dẫn truyền qua thành phần đạm casein chứ không phải đạm whey [5]. Ngoài ra, các chất dinh dưỡng hoặc yếu tố sinh học có trong sữa cũng có thể kích thích cơ thể tự sản xuất hormone tăng trưởng nội sinh [3].
Bằng chứng từ các nghiên cứu theo dõi dài hạn
Để biết sữa thực sự giúp trẻ cao thêm bao nhiêu, một nghiên cứu công bố năm 2018 đã theo dõi dọc một đoàn hệ gồm 717 trẻ em (353 nam và 364 nữ) từ lúc 2 tuổi đến 17 tuổi [1]. Các nhà khoa học thu thập dữ liệu đồ uống từ 708 trẻ bằng bảng câu hỏi tần suất định kỳ 3 đến 6 tháng một lần, đồng thời ghi nhận nhật ký ăn uống 3 ngày của 652 trẻ đến năm 8,5 tuổi và bảng hỏi tần suất thực phẩm mỗi 2 năm sau mốc 8,5 tuổi [1]. Chiều cao của trẻ được đo trực tiếp tại phòng khám vào các mốc xấp xỉ 5, 9, 11, 13, 15 và 17 tuổi [1].
Sau khi điều chỉnh các yếu tố như mức độ đáp ứng đủ chất dinh dưỡng, tổng năng lượng nạp vào và điều kiện kinh tế xã hội ban đầu, kết quả cho thấy lượng sữa tiêu thụ có liên hệ mật thiết với chiều cao [1]. Cụ thể, cứ mỗi 8 ounces (tương đương 236 mL) sữa uống thêm mỗi ngày xuyên suốt thời thơ ấu và tuổi thiếu niên, chiều cao của trẻ tăng trung bình 0,39 cm [1]. Một nghiên cứu khác công bố năm 2014 khảo sát hồi cứu lượng sữa uống thời niên thiếu ở người lớn tuổi cũng xác nhận lượng sữa tiêu thụ ở tuổi teen có mối liên hệ thuận với chiều cao ở cả nam và nữ trưởng thành [3].
Ở lứa tuổi nhỏ hơn, mối liên hệ giữa IGF-1, sữa và chiều cao diễn biến khá phức tạp [5]. Báo cáo tổng hợp năm 2021 từ các đoàn hệ trẻ em Đan Mạch cho thấy ở trẻ nhũ nhi khỏe mạnh, mức IGF-1 lúc 9 tháng tuổi chỉ liên quan đến cân nặng chứ không liên quan đến chiều dài cơ thể, nhưng khi theo dõi đến 10 năm sau thì chỉ số này lại liên quan đến cả cân nặng lẫn chiều cao [5]. Một nghiên cứu cắt ngang khác ở trẻ 2,5 tuổi ghi nhận IGF-1 có phản ánh chiều cao nhưng chỉ giải thích được 4,5% sự khác biệt sau khi đã kiểm soát yếu tố cân nặng và giới tính [5]. Trong một can thiệp cho trẻ dùng sữa nguyên kem hoặc sữa công thức từ 9 đến 12 tháng tuổi, mức IGF-1 chỉ liên quan đến cân nặng lúc 12 tháng chứ không liên quan đến chiều dài cơ thể [5]. Tuy nhiên, ở nghiên cứu đoàn hệ SKOT theo dõi trẻ lúc 9, 18 và 36 tháng tuổi, mức IGF-1 lúc 9 tháng có liên quan đến mức thay đổi chiều dài cơ thể từ lúc sinh và giai đoạn từ 9 đến 18 tháng; đồng thời mức IGF-1 lúc 9 tháng và 3 tuổi có liên quan đến chiều cao khi trẻ lên 3 tuổi [5].
Thử nghiệm ngắn hạn ở tuổi dậy thì và lát cắt dịch tễ
Trái ngược với lợi ích tích lũy dài hạn, việc thúc ép trẻ uống thật nhiều sữa trong thời gian ngắn ở tuổi dậy thì lại không cho thấy hiệu quả tăng chiều cao tức thì [2]. Một thử nghiệm lâm sàng công bố năm 2014 đã tiến hành trên 193 thanh thiếu niên thừa cân độ tuổi 12-15 [2]. Trẻ được chia ngẫu nhiên uống 1 lít mỗi ngày trong vòng 12 tuần một trong bốn loại đồ uống: sữa tách béo, đạm whey, đạm casein hoặc nước lọc (các đồ uống từ sữa đều chứa 35 g đạm mỗi lít), đồng thời có một nhóm đối chứng gồm 32 trẻ được kiểm tra 12 tuần trước khi phân nhóm [2]. Kết quả sau 12 tuần cho thấy sữa tách béo làm tăng IGF-1 và đạm casein có xu hướng làm tăng IGF-1 khi so với nhóm đối chứng trước thử nghiệm; cả sữa tách béo và casein đều làm tăng protein gắn kết IGFBP-3 so với uống nước lọc [2]. Tuy nhiên, không có bất kỳ sự khác biệt nào về chiều cao hay chỉ số Z-score chiều cao ở các nhóm uống chế phẩm sữa so với nhóm uống nước lọc hoặc nhóm đối chứng; thậm chí chỉ số Z-score chiều cao còn giảm đi ở nhóm uống đạm whey [2].
Bên cạnh đó, tác động của sữa ở từng giai đoạn trước dậy thì cũng không hoàn toàn đồng nhất [6]. Một nghiên cứu năm 2011 phân tích dữ liệu khảo sát NHANES giai đoạn 1999-2004 chỉ ra rằng, dù uống sữa ở thời thơ ấu sớm có liên quan đến việc tăng cả chiều cao lẫn chỉ số khối cơ thể (BMI) sau khi kiểm soát cân nặng lúc sinh, nhưng lượng sữa tiêu thụ ở độ tuổi ngay trước kỳ kinh nguyệt đầu tiên của bé gái (từ 6 đến 11 tuổi) lại không có mối liên hệ nào với chiều cao [6]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận IGF-1 có tương quan với lượng sữa và canxi tiêu thụ nhưng không tương quan với lượng chất béo nạp vào ở các bé gái vị thành niên [6].
Lợi ích thực sự và những giới hạn của bằng chứng
Nhìn tổng thể, bằng chứng khoa học khẳng định sữa là nguồn cung cấp đạm, canxi và vitamin D giá trị, giúp kích hoạt hệ thống hormone IGF-1 và hỗ trợ quá trình phát triển chiều cao nếu được duy trì bền bỉ nhiều năm [1][3][2]. Việc bổ sung vitamin D qua sữa giúp tăng mật độ khoáng của xương quanh tuổi dậy thì, nhưng lợi ích của việc bổ sung vitamin D có thể chỉ phát huy rõ ở những trẻ có nồng độ 25(OH)D nền trong máu thấp và hiệu quả này có thể không duy trì lâu dài sau khi ngừng bổ sung [3].
Hơn nữa, giới nghiên cứu cũng chỉ ra nhiều hạn chế khi diễn giải kết quả [6][3]. Trong nghiên cứu NHANES 2011, thiết kế cắt ngang khiến các nhà khoa học không thể xác lập mối quan hệ nhân quả trực tiếp [6]. Việc dùng dữ liệu ăn uống và chỉ số chiều cao, BMI ở thời điểm hiện tại có thể không phản ánh chính xác thói quen tiêu thụ lâu dài thời thơ ấu, cũng như không loại trừ được yếu tố vận động thể lực đi kèm [6]. Tương tự, nghiên cứu năm 2014 dựa trên trí nhớ của người lớn tuổi về lượng sữa uống thời niên thiếu cũng chịu giới hạn bởi sai số hồi tưởng sau hơn 40 năm, dù mức độ tương quan ghi nhận được từ 0,22 đến 0,25 là đủ cơ sở để xếp hạng mức tiêu thụ giữa các cá nhân [3]. Ngay cả nồng độ IGF-1 trong máu cũng không phải là một chỉ số dự báo đơn giản cho sự phát triển chiều dài xương hay lượng đạm nạp vào, bởi trẻ bú sữa mẹ luôn có mức IGF-1 thấp hơn nhiều (thậm chí chưa bằng một nửa) so với trẻ uống sữa công thức tiêu chuẩn hoặc sữa công thức ít đạm [5].
Những hiểu lầm thường gặp khi cho trẻ uống sữa tăng chiều cao
Hiểu lầm phổ biến nhất của phụ huynh là đợi đến khi con bước vào tuổi dậy thì mới bắt đầu thúc uống tới 1 lít sữa mỗi ngày với kỳ vọng con "nhổ giò" trong vài tháng. Thử nghiệm kéo dài 12 tuần ở trẻ 12-15 tuổi đã chứng minh việc nạp 1 lít sữa tách béo mỗi ngày chỉ làm nhích các chỉ số nội tiết tố IGF-1 và IGFBP-3 trong máu chứ chưa thể làm thay đổi chiều cao thực tế trong thời gian ngắn [2]. Chiều cao tăng thêm 0,39 cm trên mỗi 236 mL sữa là thành quả của cả một quá trình uống đều đặn từ năm 2 tuổi đến năm 17 tuổi [1].
Hiểu lầm thứ hai là tách lẻ các loại đạm sữa tinh chế như uống đạm whey để mong cao nhanh hơn uống sữa thông thường. Thực tế nghiên cứu cho thấy chính sữa nguyên bản và thành phần đạm casein mới có tác dụng kích thích hệ thống IGF-1, trong khi nhóm thiếu niên thừa cân uống đạm whey đơn thuần lại bị giảm chỉ số Z-score chiều cao sau 12 tuần [5][2].
Ai nên thận trọng khi tăng lượng sữa mỗi ngày?
Dù sữa mang lại lợi ích cho xương, một số nhóm trẻ cần được theo dõi kỹ khi tiêu thụ nhiều [6][2]. Trước hết là nhóm trẻ có tốc độ tăng trưởng sớm quá nhanh hoặc đang thừa cân, béo phì [6][2]. Nghiên cứu năm 2011 lưu ý việc uống sữa lúc nhỏ giúp tăng cả chiều cao lẫn chỉ số BMI; sự tăng trưởng nhanh hoặc tăng BMI sớm (đặc biệt ở trẻ từng bị suy giảm tăng trưởng trong bụng mẹ) có liên quan đến hiện tượng có kinh nguyệt sớm hơn ở bé gái [6]. Sữa có thể thúc đẩy dậy thì sớm thông qua việc đẩy nhanh kích thước cơ thể hoặc tác động qua con đường chung là yếu tố IGF-1, vốn tham gia vào cả sự lớn lên của cơ thể lẫn quá trình trưởng thành sinh dục [6].
Đối với thanh thiếu niên đã bị thừa cân, việc nạp thêm 1 lít sữa mỗi ngày trong 3 tháng không đem lại lợi ích chiều cao rõ rệt [2], do đó cha mẹ cần cân nhắc tổng năng lượng nạp vào để tránh làm trầm trọng thêm tình trạng cân nặng. Nếu trẻ có bệnh lý nền mạn tính, rối loạn chuyển hóa hoặc đang phải dùng thuốc điều trị, phụ huynh nên tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa trước khi điều chỉnh chế độ dinh dưỡng.
Cách áp dụng thực tế giúp trẻ phát triển tối ưu
Thay vì dồn ép con uống quá nhiều sữa trong một giai đoạn ngắn, cha mẹ nên xây dựng thói quen uống sữa vừa phải và đều đặn ngay từ thời thơ ấu kéo dài đến hết tuổi dậy thì [1]. Lượng dùng gợi ý từ nghiên cứu dài hạn là mỗi khẩu phần khoảng 1 cốc tiêu chuẩn 236 mL (8 ounces) sữa mỗi ngày, có thể điều chỉnh linh hoạt theo nhu cầu năng lượng và độ tuổi của trẻ [1].
Khi lựa chọn sản phẩm, phụ huynh nên ưu tiên các loại sữa tươi nguyên bản hoặc sữa tách béo (nếu trẻ thừa cân) có bổ sung sẵn vitamin D để vừa tận dụng được nguồn đạm casein tự nhiên giúp kích hoạt IGF-1, vừa tăng mật độ khoáng cho cột sống và xương hông [3][5][2]. Cần kết hợp việc uống sữa với một chế độ ăn uống cân bằng, ngủ đủ giấc và vận động thể chất thường xuyên để khung xương nhận được đầy đủ tín hiệu phát triển toàn diện.
Tóm lại, sữa tươi là người bạn đồng hành bền bỉ giúp trẻ tích lũy từng milimet chiều cao qua năm tháng nhờ nguồn đạm đặc thù kích thích IGF-1 cùng canxi và vitamin D, chứ không phải "thuốc tiên" giúp cao vọt sau vài tuần [1][3][2]. Duy trì lượng sữa vừa đủ mỗi ngày từ nhỏ và kết hợp lối sống lành mạnh chính là chìa khóa an toàn nhất cho vóc dáng của trẻ.
