Dã quỳ là loài cây mọc hoang dã rất quen thuộc tại các vùng cao nguyên và đồi núi nước ta. Thời gian gần đây, trên mạng xã hội xuất hiện nhiều thông tin lan truyền về việc hái hoa và lá dã quỳ phơi khô hãm trà uống hàng ngày để "thanh lọc, giải độc gan" và hạ men gan. Tuy nhiên, việc tự ý sắc uống loại cây này kéo dài có thực sự mang lại lợi ích hay lại tiềm ẩn mối nguy tàn phá cơ thể?
Các bằng chứng khoa học thực nghiệm cho thấy, dù dã quỳ chứa một số hoạt chất có khả năng hỗ trợ chống tổn thương gan do rượu ở liều lượng nhất định, nhưng loại thảo mộc này lại mang độc tính đáng kể đối với gan và thận nếu sử dụng kéo dài hoặc dùng ở liều cao. Người dân tuyệt đối không nên tự ý dùng dã quỳ làm trà giải độc hàng ngày khi chưa có chỉ định y khoa.
Bối cảnh truyền miệng và sự thật về cây dã quỳ
Cây dã quỳ (danh pháp khoa học là Tithonia diversifolia, thuộc họ Cúc Asteraceae) vốn là loài thực vật xâm lấn, sinh trưởng mạnh mẽ ở nhiều vùng khí hậu nhiệt đới. Trong y học dân gian ở một số quốc gia như Nigeria hay Cameroon, các bộ phận của cây từng được cư dân bản địa dùng theo kinh nghiệm để hỗ trợ điều trị sốt rét hoặc các rối loạn tiêu hóa và bệnh gan [1], [2]. Tại Nam Mỹ, loài cây này cũng được ghi nhận trong dân gian với tác dụng kháng khuẩn, hỗ trợ bệnh nhân đái tháo đường [3].
Ở nước ta, với tâm lý chuộng các loại cây cỏ tự nhiên để thanh nhiệt, nhiều người đã thu hái lá và ngọn dã quỳ về phơi khô, nấu nước uống thay trà với hy vọng làm mát gan, trị mụn nhọt hay bảo vệ lá gan sau những chập rượu bia. Dù vậy, phần lớn người sử dụng chỉ tin theo lời mách bảo truyền miệng mà hoàn toàn không nắm rõ thành phần hoạt chất, liều lượng an toàn cũng như độc tính tiềm ẩn bên trong thân lá của loài cây hoang dại này.
Việc ngộ nhận rằng cây cỏ tự nhiên luôn lành tính đã khiến không ít người lạm dụng uống nước dã quỳ đặc trong thời gian dài. Thực tế, ranh giới giữa tác dụng sinh học và độc tính của các hợp chất tự nhiên trong thảo dược thường rất mong manh.
Bằng chứng bảo vệ gan: Chỉ ghi nhận ở điều kiện cụ thể
Không thể phủ nhận rằng một số hợp chất trong dã quỳ thể hiện hoạt tính sinh học đáng chú ý trong các thử nghiệm mô hình. Điển hình là một nghiên cứu công bố năm 2021 nhằm đánh giá tác dụng hồi phục của dịch chiết nước từ lá dã quỳ đối với tình trạng nhiễm độc gan do cồn trên động vật [2].
Trong thử nghiệm này, chuột cống được cho uống ethanol nồng độ 40% với liều 4 g/kg thể trọng mỗi ngày liên tục trong 21 ngày để gây tổn thương gan [2]. Sau đó, dịch chiết nước lá dã quỳ được cho dùng đồng thời với ethanol trong 2 tuần tiếp theo [2]. Kết quả ghi nhận việc dung nạp cồn liều cao đã làm chuột sụt cân, men gan tăng vọt và nồng độ triglyceride huyết thanh gia tăng rõ rệt [2]. Đồng thời, các chỉ số chống oxy hóa nội sinh như glutathione, nitrites, enzym catalase và superoxide dismutase đều suy giảm, trong khi chất chỉ thị peroxy hóa lipid malondialdehyde tăng cao [2]. Về mặt mô bệnh học, gan của động vật bị tổn thương nặng với hiện tượng sung huyết mạch, xáo trộn nhu mô, viêm gan và giãn xoang gan [2].
Đáng chú ý, khi được can thiệp bằng dịch chiết nước lá dã quỳ ở các mức liều 60 mg/kg và 120 mg/kg, các tác động bất lợi do cồn gây ra đã được đảo ngược [2]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng dịch chiết nước lá dã quỳ thể hiện hoạt tính bảo vệ gan trước tổn thương do cồn, một phần nhờ vào khả năng chống oxy hóa [2]. Tuy nhiên, thử nghiệm này chỉ đánh giá tác động đối kháng với độc tính cấp tính của cồn ở mức liều kiểm soát chặt chẽ, hoàn toàn không đồng nghĩa với việc uống trà dã quỳ tự do là an toàn cho sức khỏe.
Độc tính cấp tính trên gan và thận đã được chứng minh
Mặt trái của dã quỳ bắt đầu lộ rõ khi các nhà khoa học kiểm tra độc tính toàn diện của dịch chiết từ loài cây này. Một nghiên cứu công bố năm 2009 tại Nigeria đã tiến hành khảo sát độc tính của dịch chiết cồn 70% từ các bộ phận trên mặt đất của cây dã quỳ trên chuột Wistar trưởng thành [1].
Các con vật thí nghiệm được cho uống dịch chiết ở các mức liều từ 400 mg/kg đến 1600 mg/kg và được theo dõi, kiểm tra các cơ quan nội tạng tại nhiều mốc thời gian từ 30 phút đến 24 giờ sau khi dùng [1]. Kết quả phân tích cho thấy dịch chiết dã quỳ gây ra tác động độc hại phụ thuộc vào liều lượng và thời gian trên cả thận và gan [1]. Mặc dù tổn thương này có thể hồi phục và không làm biến đổi hình thái của tim, lách hay não, nhưng hiện tượng độc trên gan và thận đã xuất hiện ngay ở mức liều thấp nhất được thử nghiệm là 400 mg/kg [1].
Phát hiện này đã gióng lên hồi chuông cảnh báo lớn về tính an toàn của loài thực vật này, cho thấy việc đưa các hoạt chất chiết xuất từ dã quỳ vào cơ thể đường uống hoàn toàn có thể gây ngộ độc trực tiếp lên hai cơ quan lọc và chuyển hóa quan trọng nhất của cơ thể là gan và thận [1].
Nguy cơ tổn thương cơ quan khi sử dụng dã quỳ kéo dài
Mối nguy hiểm lớn nhất đối với những người có thói quen uống trà thảo mộc hàng ngày là độc tính tích lũy qua thời gian. Để làm sáng tỏ vấn đề này, một nghiên cứu độc tính liều lặp lại kéo dài 90 ngày trên chuột Wistar đã được công bố vào năm 2013 nhằm so sánh tác động của các dạng dịch chiết khác nhau từ lá dã quỳ [4].
Nghiên cứu đã phân lập và kiểm nghiệm ba loại chế phẩm: dịch chiết nước tổng số (chứa cả sesquiterpene lactones và các dẫn xuất axit chlorogenic), phân đoạn giàu sesquiterpene lactones, và phân đoạn phân cực giàu dẫn xuất axit chlorogenic [4]. Kết quả thử nghiệm suốt 3 tháng cho thấy, dịch chiết nước lá dã quỳ tương đối an toàn ở mức liều dưới 100 mg/kg dù có gây ra một số biến đổi về chỉ số huyết học [4].
Thế nhưng, khi tách riêng các nhóm hoạt chất hoặc dùng ở liều cao hơn, những tổn thương cơ quan nghiêm trọng đã xuất hiện [4]. Cụ thể, phân đoạn giàu dẫn xuất axit chlorogenic gây tổn thương trực tiếp lên mô gan, trong khi phân đoạn giàu hợp chất sesquiterpene lactones lại tàn phá mô thận của động vật thí nghiệm [4]. Các nhà nghiên cứu kết luận rằng cả hai nhóm hoạt chất sesquiterpene lactones và dẫn xuất axit chlorogenic đều có thể gây độc khi sử dụng kéo dài ở liều cao, đe dọa nghiêm trọng chức năng gan và thận [4]. Điều này chứng minh rằng việc uống dã quỳ thường xuyên không hề giúp "bổ gan" mà trái lại còn tạo gánh nặng phá hủy tế bào gan và cầu thận.
Cơ chế tác động: Hai mặt của phản ứng oxy hóa tế bào
Tại sao dã quỳ vừa có tiềm năng chống oxy hóa ở một số mô hình nhưng lại có thể gây độc cho tế bào? Câu trả lời nằm ở bản chất các phân tử có hoạt tính sinh học mạnh mẽ bên trong loài cây này.
Một nghiên cứu vào năm 2024 đã phân tích cơ chế gây độc tế bào của dịch chiết ethanol từ lá dã quỳ [3]. Thử nghiệm cho thấy dịch chiết lá dã quỳ ức chế mạnh sự sống của các dòng tế bào với giá trị IC50 dao động từ 7,12 đến 38,41 microgam/ml [3]. Khi đi sâu vào cơ chế, các nhà khoa học nhận thấy dịch chiết dã quỳ gây ra tác động tiền oxy hóa mạnh mẽ, làm gia tăng quá trình peroxy hóa lipid và các sản phẩm phụ của nitric oxide [3].
Nghiêm trọng hơn, dịch chiết này làm cạn kiệt lượng glutathione nội bào – chất chống oxy hóa tự nhiên then chốt bảo vệ tế bào – và kích thích sản sinh các gốc oxy hóa phản ứng ROS [3]. Hậu quả của hiện tượng stress oxy hóa này là làm tăng tính thấm màng ty thể, gây tổn hại cấu trúc DNA và kích hoạt chu trình chết tự nhiên của tế bào [3].
Ngoài ra, trong thành phần lá dã quỳ còn có các chất phytotoxic điển hình như tagitinin C, một hợp chất có khả năng ức chế sinh trưởng sinh học mạnh mẽ [5]. Khi dung nạp vào cơ thể người qua đường uống không kiểm soát, chính những chất có hoạt tính diệt tế bào và kích thích stress oxy hóa này sẽ tấn công trực tiếp vào nhu mô gan và hệ thống ống thận [4], [3].
Những hiểu lầm phổ biến khi tự sắc trà dã quỳ uống
Hiểu lầm lớn nhất của nhiều người hiện nay là đánh đồng khái niệm "thảo dược vị đắng" với tác dụng "thanh nhiệt giải độc". Dã quỳ có vị rất đắng, tương tự như một số vị thuốc nam thông thường, khiến người dân lầm tưởng uống nước càng đắng thì gan càng được lọc sạch. Tuy nhiên, vị đắng của dã quỳ phần lớn đến từ các hợp chất sesquiterpene lactones – nhóm chất đã được khoa học chứng minh là thủ phạm gây độc tính trên thận khi dùng liều cao kéo dài [4].
Hiểu lầm thứ hai là quan niệm nước sắc từ lá cây tươi hoặc phơi khô tự nhiên luôn an toàn hơn thuốc tây. Thực tế, khi người dân tự đun nấu trà dã quỳ tại nhà, chúng ta không thể kiểm soát được nồng độ các chất độc hại tan vào trong nước. Tùy thuộc vào độ già của lá dã quỳ, thổ nhưỡng nơi mọc và thời gian đun sôi, hàm lượng sesquiterpene lactones và các dẫn xuất axit chlorogenic có thể vượt xa ngưỡng dung nạp an toàn của cơ thể, biến ấm trà thảo mộc thành một liều độc tích tụ cho gan và thận [4].
Hiểu lầm thứ ba là cho rằng có thể dùng trà dã quỳ để "giải độc rượu" thoải mái sau các bữa nhậu. Mặc dù chiết xuất nước từng thể hiện hiệu quả bảo vệ gan chuột trước tác hại của cồn trong môi trường thí nghiệm [2], việc người bệnh tự ý uống nước dã quỳ nồng độ cao cùng với rượu bia có thể gây ra hiệu ứng cộng dồn độc tính. Gan lúc này vừa phải gồng mình chuyển hóa ethanol, vừa phải xử lý các thành phần độc hại từ dịch chiết thực vật, làm tăng nguy cơ suy gan cấp tính.
Những ai tuyệt đối phải tránh xa dã quỳ?
Từ các cảnh báo độc học rõ ràng trên động vật thực nghiệm, các nhóm đối tượng sau đây cần đặc biệt thận trọng và tuyệt đối không thử nghiệm uống nước dã quỳ:
Thứ nhất là người có tiền sử bệnh gan hoặc đang bị viêm gan, xơ gan, men gan cao. Dù y học dân gian từng có kinh nghiệm sử dụng dã quỳ cho các rối loạn gan [2], nhưng các dẫn xuất axit chlorogenic ở liều cao trong lá cây đã được chứng thực là tác nhân gây tổn thương gan nặng nề hơn [4].
Thứ hai là người mắc bệnh thận mạn tính hoặc chức năng thận suy giảm. Hoạt chất sesquiterpene lactones trong dã quỳ bài tiết và gây độc trực tiếp cho mô thận [4]. Ngay cả dịch chiết cồn thông thường ở liều thấp cũng đã ghi nhận độc tính trên thận [1]. Đưa thêm gánh nặng này vào cơ thể có thể đẩy nhanh tiến trình suy thận.
Thứ ba là phụ nữ mang thai, phụ nữ đang cho con bú và trẻ nhỏ. Dịch chiết lá dã quỳ có khả năng can thiệp vào chu kỳ tế bào, gây stress oxy hóa và kích hoạt quá trình tự chết của tế bào [3], tiềm ẩn nguy cơ rất lớn đối với sự phát triển bình thường của thai nhi và trẻ nhỏ.
Thứ tư là những người đang sử dụng các loại thuốc điều trị bệnh mạn tính. Việc dùng thảo mộc chứa nhiều hoạt chất sinh học phức tạp như dã quỳ dễ gây tương tác bất lợi, làm thay đổi sinh khả dụng của thuốc điều trị hoặc gia tăng độc tính chuyển hóa tại gan.
Lời khuyên an toàn trong đời sống hàng ngày
Đối với việc chăm sóc và bảo vệ lá gan, người dân không nên đặt cược sức khỏe của mình vào những bài thuốc truyền miệng chưa được chuẩn hóa y khoa. Dã quỳ hiện nay chỉ dừng lại ở mức độ đối tượng nghiên cứu trong phòng thí nghiệm để tìm kiếm các hợp chất tiềm năng [1], [3]. Chưa có bất kỳ cơ quan y tế chính thống nào cấp phép hay khuyến nghị sử dụng dã quỳ như một loại trà thảo dược thương mại uống hàng ngày cho con người.
Để duy trì chức năng gan khỏe mạnh, giải pháp khoa học và bền vững nhất vẫn là duy trì lối sống lành mạnh. Hãy hạn chế tối đa việc tiêu thụ đồ uống có cồn, ăn nhiều rau xanh, trái cây tươi giàu chất chống oxy hóa tự nhiên và uống đủ nước mỗi ngày để hỗ trợ thận bài tiết chất thải.
Nếu bạn cảm thấy mệt mỏi, vàng da, nước tiểu sẫm màu hoặc nghi ngờ gan có vấn đề, hãy đến các cơ sở y tế uy tín để được xét nghiệm men gan và chức năng thận bài bản. Tuyệt đối không tự ý hái các loại lá cây hoang dại như dã quỳ về sắc uống thay nước lọc. Luôn tham khảo ý kiến của bác sĩ chuyên khoa trước khi muốn sử dụng bất kỳ loại thảo dược bổ sung nào để tránh rủi ro "chữa lành không thấy, lại rước thêm độc vào thân".
Tóm lại, dã quỳ là một loài thực vật mang hoạt tính sinh học đa chiều nhưng đi kèm nguy cơ độc tính rất cao đối với gan và thận [1], [4]. Dùng dã quỳ để giải độc gan chỉ là ngộ nhận nguy hiểm bắt nguồn từ các thông tin chưa được kiểm chứng đầy đủ. Hãy bảo vệ cơ thể một cách thông thái dựa trên những khuyến cáo y học khoa học và chính xác.