Nhiều vận động viên áp dụng chế độ ăn giảm carbohydrate hoặc tập luyện lúc cạn glycogen nhằm tối ưu hóa quá trình đốt mỡ và tăng thích nghi hiếu khí. Mối lo ngại lớn nhất của phương pháp này là tình trạng dị hóa cơ bắp diễn ra khi cơ thể thiếu hụt nguồn năng lượng chính.

Vận động viên ăn low-carb không tự động bị teo cơ, nhưng đối mặt với nguy cơ cân bằng protein âm tính nếu không kiểm soát tổng lượng protein nạp vào [1], [2]. Các bằng chứng từ thử nghiệm ngẫu nhiên chéo và bài tổng quan cho thấy việc thiếu hụt glycogen làm thay đổi tín hiệu tế bào, song mức độ dị hóa phụ thuộc vào chiến lược dinh dưỡng tổng thể [1], [3].

Tín hiệu tế bào khi tập luyện trong trạng thái cạn glycogen

Tập luyện khi mức glycogen thấp kích hoạt mạnh mẽ các phản ứng enzyme nội bào nhưng chưa đủ để tạo ra cơ bắp [3]. Khi lượng glycogen trong cơ bắp sụt giảm, enzyme AMP-activated protein kinase (AMPK) được kích hoạt mạnh hơn do một tiểu đơn vị của nó liên kết trực tiếp với các vị trí gắn glycogen [3].

Sự gia tăng AMPK thúc đẩy quá trình phiên mã gen liên quan đến trao đổi chất và phản ứng căng thẳng sau các buổi tập sức bền [3]. Hoạt động phiên mã này thường đạt đỉnh trong vài giờ đầu hồi phục và trở về mức cơ bản sau 24 giờ [3]. Tuy nhiên, việc tăng phiên mã gen chỉ là bước khởi đầu cần thiết chứ không bảo đảm quá trình tổng hợp protein cơ bắp sẽ diễn ra nếu thiếu axit amin [3].

Bằng chứng thử nghiệm về dị hóa cơ bắp khi tập cạn glycogen

Bổ sung đạm trước buổi tập khi cạn glycogen không ngăn được trạng thái cân bằng protein âm tính trong giai đoạn hồi phục [1]. Một thử nghiệm chéo thực hiện trên 9 người được huấn luyện bài bản đã kiểm tra tác động của việc đạp xe 90 phút ở mức 65% VO2peak trong tình trạng cạn glycogen [1].

Những người tham gia uống 0,5 g whey protein thủy phân trên mỗi kg khối lượng nạc hoặc nước giả dược [1]. Kết quả nghiên cứu ghi nhận:

  • Cân bằng protein cẳng tay trong lúc tập không khác biệt so với mức 0 (đạt 0,5 +- 2,6 nmol/100 ml/phút ở nhóm giả dược và 1,8 +- 3,3 nmol/100 ml/phút ở nhóm uống đạm) [1].
  • Trong 4 giờ hồi phục sau tập, cân bằng protein chuyển sang giá trị âm rõ rệt ở cả hai nhóm (đạt -9,7 +- 4,6 nmol/100 ml/phút ở nhóm giả dược và -8,7 +- 6,5 nmol/100 ml/phút ở nhóm uống đạm) [1].
  • Tỷ lệ tổng hợp protein cơ đùi (vastus lateralis) tăng tương đương nhau ở cả giai đoạn tập và hồi phục (+0,02 +- 0,02%/giờ) mà không chịu ảnh hưởng từ loại đồ uống nạp vào [1].

Ngưỡng tiêu thụ protein giúp bảo toàn khối lượng nạc

Tổng lượng protein nạp cả ngày quyết định khả năng duy trì cơ bắp hơn là việc chỉ dựa vào một bữa ăn riêng lẻ [4], [5]. Nếu lượng protein không đáp ứng đủ nhu cầu hồi phục, vận động viên sẽ đối mặt với tình trạng mất cơ và cân bằng nitơ âm tính [2].

Nghiên cứu so sánh mức tiêu thụ cho thấy khẩu phần 1,67 g protein/kg/ngày mang lại tốc độ tổng hợp protein cơ đùi cao hơn rõ rệt so với mức tối thiểu 0,71 g/kg/ngày [4]. Dù vậy, dữ liệu tổng hợp cũng chỉ ra rằng việc nạp vượt quá 1,6 g/kg/ngày không tạo thêm sự gia tăng khối lượng cơ nạc [5]. Khi vận động viên hoán đổi carbohydrate lấy quá nhiều protein trong cùng mức calo, hiệu quả tăng trưởng cơ bắp sẽ chạm ngưỡng bão hòa [5].

Nhóm vận động viên cần đặc biệt thận trọng với nguy cơ mất cơ

Vận động viên lớn tuổi và vận động viên khuyết tật chịu rủi ro suy giảm cơ bắp cao hơn khi giảm carbohydrate [6], [2]. Nhóm đối tượng này cần có chiến lược điều chỉnh lượng đạm cụ thể để bù đắp các hạn chế sinh lý [6].

  • Vận động viên trên 55 tuổi: Tốc độ sửa chữa cơ bắp sau tập diễn ra chậm hơn người trẻ [6]. Nhóm này được khuyến nghị tiêu thụ 35-40 g protein chất lượng cao cùng carbohydrate để kích thích tối đa quá trình tổng hợp protein cơ bắp [6].
  • Vận động viên khuyết tật hoặc chấn thương tủy sống: Thường có khối lượng cơ hoạt động giới hạn và mức tích trữ glycogen cơ bắp thấp hơn bình thường [2]. Việc thiếu hụt protein trong quá trình phục hồi sẽ trực tiếp làm tăng nguy cơ teo cơ và chấn thương [2].
  • Vận động viên theo chế độ thuần chay: Có nguy cơ thiếu hụt vi chất và giảm hàm lượng leucine, từ đó gián tiếp làm giảm hiệu suất tổng hợp protein cơ bắp [7].

Những điều nghiên cứu hiện tại chưa làm rõ

Các dữ liệu hiện có vẫn để lại nhiều khoảng trống về tác động lâu dài của việc tập luyện thiếu hụt carbohydrate đối với khối lượng cơ. Các giới hạn chưa được giải quyết bao gồm:

  • Thử nghiệm lâm sàng trực tiếp đo đạc chuyển hóa protein cơ bắp chỉ theo dõi trên nhóm nhỏ gồm 9 đối tượng trong thời gian hồi phục ngắn 4 giờ [1].
  • Nghiên cứu chưa xác định được việc áp dụng low-carb kéo dài nhiều tháng có gây teo cơ thực thể hay không khi tổng năng lượng và protein được giữ ở mức tối ưu [1], [7].
  • Khả năng dùng các axit amin riêng biệt như leucine hay glutamine để hỗ trợ tân tạo glycogen trong thực tế vẫn cần nghiên cứu thêm để làm sáng tỏ [4].

Gợi ý áp dụng dinh dưỡng thực tế cho vận động viên

Vận động viên lựa chọn phương pháp giảm carbohydrate cần tính toán chi tiết tổng năng lượng và thời điểm nạp dinh dưỡng. Việc nhịn ăn hoàn toàn cả đạm lẫn tinh bột sau các buổi tập cường độ cao dễ khiến cơ bắp rơi vào pha dị hóa kéo dài [1].

Để hỗ trợ tái tạo mô, vận động viên nên duy trì lượng protein trong khoảng 1,6 g/kg/ngày và tránh cắt giảm calo quá sâu [4], [5]. Bổ sung nguồn protein hấp thu chậm như casein trước khi ngủ cũng là một giải pháp giúp duy trì nồng độ axit amin trong máu suốt đêm, thúc đẩy quá trình tái cấu trúc cơ bắp [8].

Chế độ ăn low-carb không trực tiếp gây teo cơ nếu vận động viên kiểm soát tốt lượng đạm và calo nạp vào. Tuy nhiên, tập luyện khi cạn kiệt glycogen luôn tạo ra áp lực dị hóa lớn trong những giờ đầu sau tập. Vận động viên cần duy trì đủ lượng protein chất lượng cao hàng ngày và tham khảo ý kiến chuyên gia dinh dưỡng để đảm bảo an toàn cho cơ bắp.