Nhiều người dân ở các vùng nông thôn và ven đô vẫn giữ thói quen thấy các loài rau mọc hoang dưới mương rãnh, đầm lầy là hái về làm thức ăn hoặc nấu nước uống trị bệnh. Trong số đó, rau diễm mao (còn được gọi phổ biến là cây kèo nèo hay cù nèo) thường được truyền miệng là vị thuốc mát gan, giải nhiệt và thanh lọc cơ thể rất tốt.
Tuy nhiên, thói quen hái loài cây này ở những nơi ao tù nước đọng, kênh rạch ô nhiễm tiềm ẩn rủi ro khôn lường cho sức khỏe. Câu trả lời dứt khoát từ các bằng chứng môi trường là: Tuyệt đối không được thu hái rau diễm mao tại các vùng nước tù đọng để sử dụng, bởi đây là loài thực vật có khả năng hấp thụ và tích lũy kim loại nặng cực kỳ mạnh mẽ từ môi trường ô nhiễm vào thân lá [1].
Thói quen hái thảo dược mọc hoang và hiểm họa tiềm ẩn
Tại nhiều địa phương, rau diễm mao phát triển bạt ngàn ở các vùng trũng thấp, đầm nước hay ven những con mương thoát nước thải sinh hoạt. Nhiều người quan niệm rằng cây cỏ tự nhiên hấp thụ tinh hoa đất trời, tự mọc hoang dã thì hoàn toàn sạch sẽ, không có phân bón hóa học hay thuốc trừ sâu nên rất an toàn khi dùng làm thuốc.
Thực tế hoàn toàn trái ngược với suy nghĩ dân gian đó. Nguồn nước ở các khu vực tù đọng thường là nơi tiếp nhận chất thải sinh hoạt, nước rửa trôi từ đường sá, khu công nghiệp hoặc bùn lắng tích tụ lâu ngày. Thực vật sinh trưởng trong những môi trường này không thể tránh khỏi việc hấp thụ trực tiếp các chất ô nhiễm từ nguồn nước vào toàn bộ cấu trúc tế bào của chúng.
Khi người dân hái rau diễm mao từ nguồn nước bẩn về đun sắc làm thuốc, vô tình họ đang cô đặc lại các chất độc hại mà cây đã thu gom từ môi trường. Việc uống nước sắc từ loại cây này không những không giúp thanh lọc cơ thể mà còn đưa thẳng các kim loại nặng độc hại vào gan, thận và hệ tiêu hóa.
Diễm mao: Cây lọc nước tự nhiên nhưng nguy hại khi làm thuốc
Trong ngành kỹ thuật xử lý môi trường, diễm mao (Limnocharis flava) không phải là một loại thảo dược ưu tiên mà được xếp vào nhóm thực vật xử lý ô nhiễm lý tưởng [1]. Thuật ngữ khoa học gọi đây là quá trình xử lý sinh học bằng thực vật (phytoremediation), tức là sử dụng cây xanh sống để hấp thụ, chuyển hóa hoặc loại bỏ các chất ô nhiễm kim loại độc hại khỏi hệ sinh thái [2].
Đặc tính sinh học tự nhiên của diễm mao là bộ rễ phát triển xốp, diện tích tiếp xúc bề mặt lớn và khả năng sinh khối mạnh trong điều kiện ngập nước. Cây có xu hướng hoạt động như một cỗ máy lọc sinh học liên tục bơm hút nước và bùn qua rễ để lấy dinh dưỡng, đồng thời giữ lại các phân tử kim loại nặng trong mô [1].
Khả năng sống sót và phát triển xanh tốt của cây ở vùng nước bẩn không đồng nghĩa với việc nó "sạch". Ngược lại, điều đó chứng minh cây có ngưỡng chịu đựng ô nhiễm rất cao và đã tích trữ một lượng lớn kim loại nặng vào bên trong tế bào của nó mà không bị chết [2], [1]. Nếu con người thu hái và đưa lượng sinh khối này vào cơ thể qua đường uống, toàn bộ độc tố tích lũy sẽ chuyển giao trực tiếp vào người sử dụng.
Cơ chế hấp thụ và tích tụ kim loại nặng của thực vật
Quá trình tích lũy sinh học kim loại nặng ở các loài thực vật thủy sinh diễn ra qua các tầng sinh lý phức tạp. Khi rễ cây tiếp xúc với nước hoặc trầm tích ô nhiễm, các ion kim loại hòa tan sẽ được hấp thụ qua màng tế bào rễ, sau đó một phần được lưu giữ tại rễ và một phần vận chuyển lên thân và lá [2], [1].
Sự tích tụ kim loại nặng trong cơ thể thực vật có thể gây ra hiện tượng ức chế quang hợp, đối kháng chất diệp lục và tạo ra phản ứng căng thẳng oxy hóa [2]. Tuy nhiên, nhiều loài thực vật có khả năng thích nghi đặc biệt, phát triển các cơ chế chelat hóa nội bào để cô lập các kim loại độc hại vào không bào, giúp cây vẫn sinh trưởng bình thường trong môi trường ô nhiễm [2].
Do các kim loại nặng tồn tại bền vững và không bị phân hủy sinh học, nồng độ của chúng trong các bộ phận thực vật thường tăng dần theo thời gian tiếp xúc với nguồn nước [1]. Ở các vùng nước tù đọng, dòng chảy không được lưu thông khiến các chất độc lắng tụ với mật độ dày đặc, biến rễ và thân lá của diễm mao thành các kho lưu trữ kim loại nặng khổng lồ [1].
Bằng chứng khoa học về khả năng trữ độc của rau diễm mao
Một nghiên cứu công bố năm 2013 đã tiến hành đánh giá chi tiết tiềm năng xử lý nước thải nhiễm kim loại nặng của cây diễm mao (Limnocharis flava) trong hệ thống đất ngập nước nhân tạo kéo dài suốt 6 tháng [1]. Các nhà khoa học đã thu thập mẫu thực vật và mẫu nước định kỳ hai tháng một lần để phân tích nồng độ các kim loại gồm sắt (Fe), đồng (Cu), kẽm (Zn), chì (Pb) và thủy ngân (Hg) bằng phương pháp quang phổ hấp thụ nguyên tử [1].
Kết quả nghiên cứu thực nghiệm cho thấy tốc độ tích lũy sinh học của diễm mao tăng dần theo thời gian tiếp xúc [1]. Hiệu suất loại bỏ các kim loại nặng trong nước thải của các loài thực vật tham gia thử nghiệm dao động trong khoảng từ 20% đến 77%, phụ thuộc trực tiếp vào mức độ hấp thụ kim loại của rễ cây [1].
Số liệu phân tích định lượng cho thấy sắt được tích lũy nhiều nhất trong rễ cây với nồng độ từ 456 đến 1549 mg/kg, trong khi ở phần chồi thân lá đạt từ 20 đến 183 mg/kg [1]. Đối với chì, một kim loại cực độc cho hệ thần kinh người, nồng độ được tìm thấy trong rễ dao động từ 1,2 đến 7,6 mg/kg và trong phần chồi thân lá từ 1,55 đến 3,95 mg/kg [1].
Đáng chú ý nhất, nghiên cứu khẳng định rau diễm mao (Limnocharis flava) thể hiện tiềm năng siêu tích lũy thủy ngân (Hg) [1]. Nghiên cứu cũng chỉ ra rằng hệ số chuyển vị (khả năng vận chuyển kim loại từ rễ lên thân lá) của loài cây này duy trì rất ổn định theo thời gian [1]. Điều này chứng minh rằng cây diễm mao trồng ở nước ô nhiễm là công cụ cải tạo chất lượng nước tuyệt vời cho môi trường, nhưng lại biến toàn bộ thân, rễ, lá của nó thành mối nguy hại nhiễm độc thủy ngân và chì nếu dùng làm dược liệu [1].
Hiểm họa khôn lường đối với sức khỏe con người
Việc sử dụng rau diễm mao nhiễm kim loại nặng để làm thuốc dẫn đến sự tích lũy sinh học nguy hiểm trong chuỗi thức ăn của con người. Khác với các độc tố hữu cơ có thể bị phá hủy ở nhiệt độ cao, kim loại nặng như chì và thủy ngân không hề bị phân hủy khi đun sôi, phơi khô hay sắc thuốc lâu giờ.
Thủy ngân là một độc chất thần kinh mạnh có khả năng phá hủy hàng rào máu não, gây tổn thương hệ thần kinh trung ương, suy giảm trí nhớ, rối loạn cảm giác và ảnh hưởng nghiêm trọng đến thị giác. Nghiên cứu thực nghiệm chứng minh diễm mao có đặc tính siêu tích tụ thủy ngân từ nước thải [1], khiến việc uống nước sắc từ cây mọc ở vùng nước tù trở thành hành động tự đưa chất độc vào người.
Bên cạnh thủy ngân, lượng chì được tìm thấy trong cả rễ và thân lá của diễm mao [1] có thể gây thiếu máu mãn tính, tổn thương ống thận, làm suy giảm chức năng thận và tích tụ lâu dài trong xương khớp. Khi kim loại nặng xâm nhập vào cơ thể đều đặn qua các thang thuốc dân gian, gan và thận sẽ phải làm việc quá tải để lọc thải, dẫn đến nguy cơ xơ gan, suy thận mạn mà người bệnh không hề hay biết nguyên nhân.
Ngoài ra, nguồn nước tù đọng còn chứa nhiều vi sinh vật gây bệnh, ấu trùng ký sinh trùng và các hợp chất hữu cơ độc hại bám dính trên bề mặt thân lá xốp của cây diễm mao. Việc xử lý không đúng cách tại nhà khó có thể loại bỏ hoàn toàn các mầm bệnh này, làm tăng nguy cơ nhiễm trùng đường tiêu hóa cấp tính.
Những đối tượng đặc biệt cần thận trọng
Bất kỳ ai cũng có thể bị ngộ độc khi tiêu thụ thực vật nhiễm kim loại nặng, tuy nhiên một số nhóm đối tượng sau đây đối diện với nguy cơ tổn thương nặng nề nhất:
Phụ nữ đang mang thai và phụ nữ đang trong thời kỳ cho con bú cần tuyệt đối tránh xa các loại rau dại thu hái từ nguồn nước không rõ kiểm định. Thủy ngân và chì từ thực vật ô nhiễm có thể dễ dàng vượt qua hàng rào nhau thai hoặc đi vào sữa mẹ, gây dị tật bẩm sinh, tổn thương não bộ thai nhi và làm chậm phát triển tâm thần vận động ở trẻ nhỏ.
Trẻ em là đối tượng có hệ tiêu hóa non nớt và tỷ lệ hấp thu kim loại nặng cao hơn nhiều lần so với người lớn. Sự tích tụ chì trong cơ thể trẻ em, dù ở lượng nhỏ, cũng có thể dẫn đến suy giảm chỉ số thông minh (IQ), rối loạn hành vi và ảnh hưởng vĩnh viễn đến sự phát triển nhận thức.
Người có tiền sử bệnh gan, suy thận mạn tính hoặc bệnh tim mạch không được sử dụng rau diễm mao tự hái để làm mát hay bồi bổ. Khả năng đào thải độc tố của các bệnh nhân này vốn đã suy yếu, việc dung nạp thêm các ion kim loại nặng từ dược liệu ô nhiễm sẽ thúc đẩy nhanh quá trình suy tạng giai đoạn cuối.
Người cao tuổi đang điều trị các bệnh mạn tính bằng thuốc tây y cũng cần thận trọng. Các hợp chất kim loại nặng và độc tố tồn dư trong thảo dược trôi nổi có thể tương tác bất lợi với các loại thuốc điều trị huyết áp, tiểu đường, làm giảm hiệu quả thuốc hoặc gây ngộ độc phối hợp.
Nhận biết và thu hái dược liệu an toàn trong đời sống
Để bảo vệ sức khỏe của bản thân và gia đình, người dân cần thay đổi nhận thức về việc sử dụng các loại rau đồng nội làm thuốc. Không phải mọi cây cỏ tự nhiên đều lành tính, và môi trường sống của cây quyết định trực tiếp đến độ an toàn của dược liệu.
Tuyệt đối không hái rau diễm mao, rau muống, rau ngổ hay bất kỳ loại thảo mộc nào mọc ven các mương rãnh dẫn nước thải sinh hoạt, cống rãnh khu công nghiệp, ao tù hay hồ chứa nước tù túng. Ngay cả khi cây trông rất xanh tốt mỡ màng, đó có thể chỉ là dấu hiệu của việc cây hấp thụ nhiều dinh dưỡng và kim loại trong bùn thải [1].
Nếu muốn sử dụng rau diễm mao như một món rau ăn thông thường trong bữa cơm gia đình (như ăn sống cùng lẩu, xào hay nấu canh), người tiêu dùng chỉ nên mua sản phẩm có nguồn gốc xuất xứ rõ ràng, được canh tác tại các vùng đất sạch, sử dụng nguồn nước tưới tiêu nông nghiệp đạt chuẩn an toàn vệ sinh thực phẩm.
Trong trường hợp cần sử dụng các vị thuốc nam để chữa bệnh hoặc thanh nhiệt, người dân nên tìm đến các nhà thuốc y học cổ truyền uy tín, các cơ sở dược liệu được cấp phép chuẩn hóa quy trình trồng trọt và kiểm định tồn dư kim loại nặng. Khi có các triệu chứng bất thường về sức khỏe, hãy đến khám tại các cơ sở y tế để được bác sĩ chuyên khoa chẩn đoán, không nên tự ý tìm hái cây dại để chữa trị.
Hiểu đúng về đặc tính sinh học của thực vật giúp chúng ta tận dụng cây xanh đúng mục đích. Rau diễm mao là một công cụ xử lý nước thải tuyệt vời cho môi trường sinh thái [1], nhưng việc tự ý hái loài cây này ở vùng nước tù đọng để uống làm thuốc là thói quen nguy hại cần phải dừng lại ngay lập tức nhằm bảo vệ tính mạng và sức khỏe lâu dài.