Nhiều người thường cho rằng các loại lá cây từ tự nhiên đều lành tính và an toàn khi sử dụng. Tuy nhiên, lá khát (Catha edulis) lại là một trường hợp ngoại lệ nguy hiểm khi mang đến cảm giác hưng phấn tức thì nhưng nhanh chóng đẩy người dùng vào vòng xoáy lệ thuộc [1], [2]. Hiện tượng này bắt nguồn từ sự hiện diện của hoạt chất cathinone, một alkaloid có hoạt tính kích thích tâm thần mạnh mẽ và hoạt động gần như tương đồng với ma túy tổng hợp amphetamine trong hệ thần kinh trung ương [1], [3].
Thực chất, cảm giác tỉnh táo và hưng phấn do lá khát tạo ra chỉ là phản ứng đánh lừa của não bộ trước sự bùng nổ các chất dẫn truyền thần kinh [3]. Khi người dùng nhai lá, cathinone được hấp thu nhanh chóng, thúc đẩy giải phóng ồ ạt dopamine – hóa chất tạo cảm giác tưởng thưởng và thỏa mãn [3]. Sự can thiệp thô bạo này vào hệ thống tưởng thưởng tự nhiên của não bộ chính là lý do khiến người sử dụng rơi vào tình trạng lệ thuộc tâm thần chỉ sau một thời gian ngắn, ngay cả khi dùng với liều lượng nhỏ [4].
Hoạt chất cathinone và bản chất "amphetamine tự nhiên"
Thành phần then chốt quy định đặc tính kích thích của lá khát là cathinone, một alkaloid có cấu trúc hóa học dạng beta-keto tương tự như amphetamine [3]. Hoạt chất này được xem là thành phần hoạt tính mạnh nhất của lá cây, chịu trách nhiệm chính cho các tác động kích thích thần kinh và kích thích giao cảm [3]. Giá trị thị trường và độ mạnh của lá khát phụ thuộc rất lớn vào hàm lượng cathinone tích tụ bên trong lá, vốn thay đổi tùy thuộc vào từng vùng địa lý nuôi trồng [2].
Về mặt dược động học, khi một người nhai lá khát trong các buổi nhai kéo dài nhiều giờ, lượng lá tiêu thụ có thể dao động từ 100 đến 500 gram [3], [5]. Khoảng 90% lượng alkaloid được chiết xuất hiệu quả từ lá tươi vào nước bọt thông qua quá trình nhai [5]. Sau đó, niêm mạc miệng đóng vai trò chủ đạo khi hấp thu khoảng 60% tổng lượng hoạt chất, phần còn lại tiếp tục được hấp thu qua dạ dày và ruột non sau khi nuốt dịch [5].
Tác động kích thích tâm thần thường xuất hiện khá nhanh, chỉ khoảng 30 phút sau khi bắt đầu nhai và duy trì trong khoảng 3 giờ [3], [5]. Nồng độ tối đa của cathinone trong huyết tương phụ thuộc vào liều dùng và thường đạt đỉnh trong khoảng thời gian từ 1,5 đến 3,5 giờ sau khi nhai [3], [5]. Hoạt chất này trải qua quá trình chuyển hóa pha I nhanh chóng và có tính chọn lọc lập thể nhờ các enzyme microsome gan, trong đó cytochrome P450 2D6 tham gia chuyển đổi gốc beta-keto thành rượu để tạo ra cathine và norephedrine [3], [5]. Thời gian bán thải trung bình của cathinone dao động từ 1,5 đến 4,3 giờ, và chỉ có dưới 7% lượng chất mẹ được đào thải nguyên vẹn qua nước tiểu [3].
Cơ chế thần kinh: Vì sao não bộ bị thao túng chớp nhoáng?
Cơ chế gây hưng phấn của cathinone diễn ra thông qua việc tương tác trực tiếp với các chất vận chuyển monoamine cả trong điều kiện in vitro và in vivo [3]. Cathinone thúc đẩy các phản ứng hành vi bằng cách giải phóng các chất dẫn truyền thần kinh quan trọng bao gồm dopamine, noradrenaline và serotonin [3]. Đồng thời, hoạt chất này hoạt động như một chất ức chế tái hấp thu noradrenaline và thể hiện sự ức chế chọn lọc đối với chất vận chuyển dopamine [3].
Khi các chất vận chuyển bị phong tỏa và ức chế, lượng dopamine tự do trong khe synap thần kinh tăng vọt đột ngột [3], [6]. Dopamine kích thích mạnh mẽ các thụ thể tưởng thưởng, tạo nên cảm giác phấn chấn tột độ, tăng sự tỉnh táo và xua tan mệt mỏi tạm thời [1]. Một nghiên cứu so sánh về hóa thần kinh đã xác nhận rằng cathinone giải phóng và ngăn chặn sự tái hấp thu dopamine được đánh dấu phóng xạ trong các chế phẩm synaptosome tương tự như d-amphetamine [6]. Sự tràn ngập dopamine nhân tạo này khiến trung tâm tưởng thưởng của não ghi nhận nhai lá khát là một hành vi mang lại khoái cảm tối thượng.
Tuy nhiên, cái giá phải trả cho sự hưng phấn tức thì này là sự suy kiệt thần kinh diễn ra ngay sau đó [6]. Nghiên cứu chỉ ra rằng việc sử dụng liều cao lặp đi lặp lại cathinone dẫn đến sự suy giảm dopamine kéo dài ở nhiều vùng não chuột và làm giảm số lượng vị trí tái hấp thu dopamine synaptosome [6]. Tác động độc tính thần kinh này mang tính chọn lọc trên hệ dopamine, trong khi nồng độ norepinephrine hoặc serotonin dài hạn không bị thay đổi [6]. Khi nguồn dopamine dự trữ cạn kiệt và thụ thể bị tổn thương, người dùng nhanh chóng rơi vào trạng thái trống rỗng, uể oải, buộc họ phải tìm kiếm liều dùng tiếp theo để tái lập cảm giác hưng phấn ban đầu [1].
Bằng chứng từ các nghiên cứu thực nghiệm và dịch tễ học
Tác động gây nghiện và biến đổi hành vi của lá khát đã được kiểm chứng qua nhiều công trình nghiên cứu trên cả động vật thí nghiệm lẫn các quần thể người sử dụng thực tế.
Nghiên cứu về hóa thần kinh công bố năm 1982 đã so sánh trực tiếp d,l-cathinone với chất kích thích tâm thần vận động d-amphetamine [6]. Các tác giả ghi nhận cathinone ngăn chặn tái hấp thu dopamine và liều cao lặp lại gây độc tính thần kinh chọn lọc làm giảm thụ thể dopamine [6]. Một nghiên cứu khác vào năm 2015 trên mô hình động vật cho thấy chuột được điều trị với cathinone ở liều 3,2 mg/kg có sự gia tăng lượng giải phóng dopamine đo bằng phương pháp vi thẩm tách lên đến 55% [7]. Ngoài ra, việc dùng dịch chiết lá khát chuẩn hóa chứa 1 mg cathinone/kg hoặc (-) cathinone 1,5 mg/kg trên chuột đã gây ra hiện tượng mẫn cảm vận động mạnh mẽ [7].
Tại Ả Rập Xê Út, một nghiên cứu năm 2016 thực hiện tại khu vực Jazan đã theo dõi những người có thói quen nhai lá khát [4]. Kết quả cho thấy ngay cả những người chỉ sử dụng lượng nhỏ lá khát trong mỗi lần dùng vẫn biểu hiện các dấu hiệu lệ thuộc tương tự như nhóm sử dụng trọn một bó lá trong ba ngày liên tiếp [4]. Tình trạng lệ thuộc tâm thần này được xác nhận thông qua Thang đo mức độ nghiêm trọng của sự phụ thuộc (SDS) [4]. Nhóm người bị phụ thuộc báo cáo nhiều triệu chứng tâm lý và thể chất tiêu cực như lo âu, cáu kỉnh và mất ngủ [4].
Nghiên cứu trên động vật cũng bổ sung bằng chứng khi dịch chiết lá khát ở liều thấp gây run rẩy và hành vi vận động rập khuôn, trong khi liều cao dẫn đến co giật [4]. Dịch chiết này cũng làm tăng tính hung hăng nền ở chuột bị cô lập và thúc đẩy hiện tượng mẫn cảm hành vi [4].
Tại Yemen, nghiên cứu năm 2022 cho thấy việc nhai lá khát đã trở thành một tập quán xã hội ăn sâu vào đời sống hàng ngày [2]. Ước tính có khoảng 90% nam giới và hơn 50% nữ giới nhai lá khát mỗi ngày, thói quen này thậm chí lan rộng sang cả phụ nữ và trẻ em [2]. Trẻ em trong độ tuổi đi học nhai lá khát để tăng năng lượng phục vụ việc học bài [2]. Thói quen này chi phối toàn bộ thời gian biểu, chế độ ăn, giấc ngủ, công việc và ngân sách gia đình của người dân [2]. Tuy nhiên, các nhà nghiên cứu ghi nhận tỷ lệ gia tăng đáng kể của bệnh tăng huyết áp, biến cố tim mạch cấp và các biến chứng ở bệnh nhân mắc hội chứng vành cấp có thói quen nhai lá này [2].
Một bài tổng quan năm 2023 đã tổng hợp các tác hại của việc dùng lá khát mạn tính đối với hệ thần kinh trung ương và sức khỏe tâm thần [1]. Việc sử dụng lá khát lâu dài dẫn đến suy giảm nhận thức, đau đầu, mất ngủ, giảm khả năng tập trung, đau nửa đầu, run đầu chi và suy giảm chức năng vận động [1]. Tình trạng biếng ăn và mất ngủ sau khi nhai lá gây ảnh hưởng tiêu cực rõ rệt đến hiệu suất làm việc vào ngày hôm sau [1]. Về mặt tâm thần, người dùng có thể gặp ảo giác, trầm cảm nhẹ, chóng mặt, lo âu và rối loạn tâm thần thực sự [1]. Hai dạng rối loạn tâm thần chính do tiêu thụ lá khát kéo dài là loạn thần hưng cảm và rối loạn phổ tâm thần phân liệt hoặc hoang tưởng [1]. Rất may mắn, tình trạng loạn thần do lá khát thường thoái lui hoàn toàn sau khi ngừng sử dụng mà không nhất thiết phải điều trị bằng thuốc chống loạn thần [1].
Bên cạnh đó, nghiên cứu năm 2015 trên bệnh nhân tâm thần phân liệt hoang tưởng ghi nhận nồng độ norepinephrine và epinephrine trong huyết tương tăng cao rõ rệt ở tất cả các nhóm có nhai lá khát so với nhóm không nhai [7]. Về mặt miễn dịch, một nghiên cứu năm 2014 chỉ ra rằng cathinone có tác động điều hòa miễn dịch trên đại thực bào ở người và chuột, làm tăng tính nhạy cảm của cơ thể đối với các bệnh nhiễm trùng như vi khuẩn lao Mycobacterium [8]. Đồng thời, thói quen này liên quan mật thiết đến viêm nha chu, bạch sản miệng và thúc đẩy chết tế bào theo chương trình thông qua enzyme cysteine protease [8].
Tác hại đa cơ quan khi lạm dụng lá khát kéo dài
Những tác động kích thích giao cảm gián tiếp của cathinone không chỉ dừng lại ở hệ thần kinh mà còn tàn phá nhiều cơ quan nội tạng quan trọng [1], [2].
- Hệ tim mạch: Cathinone kích thích hoạt động giao cảm ngoại vi, làm tăng lực co bóp cơ tim, tăng nhịp tim và gây co mạch ngoại vi [1], [3]. Tác động này dẫn đến tăng huyết áp tâm trương, và tình trạng tăng huyết áp sẽ chuyển thành mạn tính khi dùng lá khát lâu dài [1]. Người lạm dụng lá khát phải đối mặt với nguy cơ cao bị co thắt mạch vành cấp tính và nhồi máu cơ tim [1], [2].
- Hệ tiết niệu: Hoạt động cường giao cảm của cathinone kích thích các thụ thể alpha 1-adrenergic ở vùng cổ bàng quang [1]. Điều này dẫn đến sự sụt giảm lưu lượng dòng nước tiểu tối đa ở người lạm dụng so với nhóm đối chứng [1].
- Hệ tiêu hóa và gan: Mối liên hệ giữa việc nhai lá khát và tổn thương gan tiến triển đã được ghi nhận rõ trong y văn [1]. Tiêu thụ lá khát trong thời gian dài có thể gây viêm gan, xơ hóa gan và tiến triển thành xơ gan [1].
- Nguy cơ ung thư: Một nghiên cứu quan sát đã chỉ ra nguy cơ mắc ung thư miệng cao hơn ở những người nhai lá khát mạn tính [1]. Các chuyên gia nhận định thói quen này là yếu tố đóng góp quan trọng dẫn đến ung thư biểu mô tế bào vảy ở vùng đầu và cổ [1]. Ngoài ra, tổn thương chất trắng trong não (leukoencephalopathy) cũng là biến chứng thần kinh nguy hiểm được ghi nhận [4].
Những hiểu lầm thường gặp về lá khát
Rất nhiều người lầm tưởng rằng lá khát có nguồn gốc thực vật tự nhiên nên sẽ an toàn tuyệt đối và không có nguy cơ gây nghiện như các chất hóa học tổng hợp [1], [2]. Đây là nhận thức hoàn toàn sai lầm. Bản chất cathinone trong lá khát là một chất kích thích tâm thần mạnh, có khả năng kích hoạt sự phụ thuộc tâm thần ngay cả ở liều lượng thấp hoặc dùng ngắt quãng không thường xuyên [1], [4].
Một hiểu lầm phổ biến khác là xem lá khát như một loại thảo dược giúp tăng cường trí nhớ và cải thiện năng suất lao động [1], [2]. Thực tế, sự tỉnh táo ban đầu nhanh chóng bị thay thế bởi tình trạng suy giảm nhận thức, mất ngủ, đau nửa đầu và run rẩy [1]. Cảm giác chán ăn và mất ngủ sau khi nhai lá khát được chứng minh là nguyên nhân trực tiếp làm suy giảm hiệu suất làm việc nghiêm trọng vào ngày hôm sau [1]. Lâu dần, thói quen này còn dẫn đến các biến chứng tâm thần nghiêm trọng như hoang tưởng và ảo giác [1].
Cuối cùng, nhiều người cho rằng chỉ cần nuốt ít nước tiết ra hoặc nhai lượng nhỏ thì sẽ không ảnh hưởng đến cơ thể. Nghiên cứu khoa học đã bác bỏ điều này khi chứng minh niêm mạc miệng hấp thu tới 60% lượng hoạt chất từ lá khát [5]. Hơn nữa, ngay cả những người chỉ sử dụng một lượng nhỏ lá khát trong mỗi lần dùng vẫn phát triển các triệu chứng lệ thuộc và biến đổi hành vi tương tự như những người sử dụng liều lượng lớn [4].
Nhóm đối tượng cần tuyệt đối tránh xa
Dựa trên các bằng chứng độc tính rõ rệt, lá khát là chất kích thích nguy hiểm đối với sức khỏe cộng đồng. Các nhóm đối tượng sau đây đối mặt với nguy cơ biến chứng tử vong hoặc tàn phế nếu tiếp xúc với lá khát:
- Người có tiền sử bệnh tim mạch và huyết áp: Cathinone gây tăng huyết áp, co thắt động mạch vành cấp và làm tăng tỷ lệ biến chứng nặng ở bệnh nhân có hội chứng vành cấp [1], [2].
- Người có rối loạn tâm thần hoặc bất ổn tâm lý: Việc sử dụng lá khát làm trầm trọng thêm các triệu chứng bệnh, gây bùng phát các cơn loạn thần hưng cảm, hoang tưởng hoặc rối loạn dạng tâm thần phân liệt [1], [7].
- Người có bệnh lý về gan và thận: Do lá khát gây độc tính trực tiếp dẫn đến viêm gan, xơ hóa và xơ gan, người có chức năng gan suy giảm sẽ đối mặt với nguy cơ suy gan tiến triển nhanh [1]. Người có vấn đề đường tiểu cũng dễ bị bí tiểu do co thắt cổ bàng quang [1].
- Người có hệ miễn dịch suy giảm: Hoạt chất cathinone điều hòa và ức chế miễn dịch đại thực bào, làm tăng khả năng nhiễm các bệnh nguy hiểm như vi khuẩn lao [8].
Nhận thức đúng đắn và khuyến cáo sức khỏe
Trước những mối nguy hại khôn lường đối với thể chất và tâm thần, các quốc gia trên khắp thế giới đã dần đưa lá khát vào danh mục chất kiểm soát đặc biệt [5]. Hiện nay, lá khát bị cấm và kiểm soát chặt chẽ tại nhiều quốc gia ở châu Âu, châu Á và Bắc Mỹ, mặc dù nó vẫn còn hợp pháp tại một số nước Đông Phi [5].
Lá khát hoàn toàn không phải là một giải pháp an toàn để tìm kiếm năng lượng hay sự tỉnh táo. Người dân tuyệt đối không tò mò sử dụng hay dùng thử các sản phẩm chứa lá khát dưới bất kỳ hình thức nào, bao gồm cả dạng nhai tươi, pha trà, hút hay các loại nước ngọt, nước tăng lực có bổ sung hoạt chất này [2], [5]. Khi gặp tình trạng căng thẳng thần kinh, kiệt sức hoặc mất tập trung, giải pháp bền vững nhất luôn là điều chỉnh lối sống, ngủ đủ giấc, thực hiện chế độ dinh dưỡng cân bằng và tìm kiếm sự hỗ trợ chuyên môn từ các bác sĩ y khoa thay vì tìm đến các chất kích thích tự nhiên chứa độc tính nguy hiểm.