Phụ nữ mang thai thường tìm kiếm thảo dược tự nhiên để trị rối loạn tiêu hóa, nhiễm trùng đường hô hấp hay viêm đường tiết niệu vì sợ thuốc tây hại con. Nhiều người truyền tai nhau dùng chiết xuất goldenseal như giải pháp thay thế an toàn từ thiên nhiên.

Tuy nhiên, phụ nữ mang thai, đang cho con bú và trẻ sơ sinh phải tránh dùng goldenseal cùng các chế phẩm chứa hoạt chất berberine [1]. Hoạt chất berberine trong thảo dược này tác động trực tiếp lên sự phát triển của thai nhi, có thể dẫn đến dị tật bẩm sinh và gây bệnh vàng da nhân nguy hiểm ở trẻ sơ sinh [1].

Thảo dược phổ biến và thành phần hóa học

Goldenseal (tên khoa học Hydrastis canadensis) là cây lâu năm có nguồn gốc từ miền đông Bắc Mỹ [2]. Thị trường quốc tế hiện có nhiều sản phẩm thảo dược chứa goldenseal [3]. Theo Hiệp hội Sản phẩm Thảo dược Hoa Kỳ (AHPA), hơn 90% doanh nghiệp thành viên bán sản phẩm chứa goldenseal, doanh số đạt gần 50 triệu USD mỗi năm tính riêng tại Mỹ [3].

Người tiêu dùng hay tự dùng goldenseal để trị rối loạn tiêu hóa, bệnh đường tiết niệu, tình trạng viêm, nhiễm trùng hô hấp và các vấn đề về da hoặc mắt [3], [4], [2]. Rễ hoặc thân rễ khô của cây chứa năm alkaloid chính gồm berberine, palmatine, hydrastine, hydrastinine và canadine [3], [4]. Trong đó, berberine là hoạt chất chiếm tỷ lệ cao và được nghiên cứu dược lý nhiều nhất [3], [5].

Cơ chế gây hại cho thai nhi và trẻ sơ sinh

Berberine có khả năng tác động trực tiếp lên quá trình phát triển của bào thai và có thể gây ra dị tật bẩm sinh [1]. Ở trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ bị thiếu hụt enzyme glucose-6-phosphate dehydrogenase (G6PD) hoặc trẻ đang bị vàng da, berberine làm tăng nguy cơ mắc bệnh vàng da nhân (kernicterus) [1], [6].

Cơ chế gây vàng da nhân bắt nguồn từ việc berberine đẩy bilirubin ra khỏi protein albumin trong máu [6]. Bilirubin là sắc tố mật màu vàng; bình thường chất này gắn chặt với albumin trong huyết thanh để di chuyển về gan và đào thải ra ngoài. Khi berberine chiếm chỗ trên albumin và làm giảm khả năng chuyển hóa, lượng bilirubin tự do (không gắn kết) và bilirubin toàn phần trong máu tăng cao kéo dài [6]. Bilirubin tự do vượt mức sẽ thấm vào mô não trẻ sơ sinh, gây tổn thương thần kinh gọi là vàng da nhân.

Ngoài ra, độc tính ở cấp độ tế bào của goldenseal cũng được ghi nhận thông qua cơ chế gây tổn thương cấu trúc di truyền DNA [3]. Berberine và palmatine ức chế hoạt động của cả hai loại enzyme topoisomerase I và II (Topo I và Topo II) vốn cần thiết cho quá trình sao chép DNA của tế bào [3]. Việc ức chế enzyme Topo II liên quan trực tiếp đến tình trạng đứt gãy DNA và khả năng gây khối u [3].

Các nghiên cứu khoa học nói gì?

Một nghiên cứu năm 1993 đã đánh giá tác động của berberine lên khả năng gắn kết giữa bilirubin và protein bằng phương pháp động học peroxidase trong ống nghiệm và thử nghiệm trên động vật [6]. Trong ống nghiệm, xét trên cơ sở phân tử (molar), khả năng đẩy bilirubin khỏi albumin của berberine mạnh gấp khoảng 10 lần so với phenylbutazone (một chất đẩy bilirubin mạnh đã biết) và mạnh gấp khoảng 100 lần so với papaverine [6].

Trong cùng nghiên cứu năm 1993, các nhà khoa học tiêm berberine vào phúc mạc chuột trưởng thành (giống lai giữa Wistar và Sprague-Dawley) với liều 10 và 20 microgram/g mỗi ngày, liên tục trong 1 tuần [6]. Kết quả cho thấy mức độ gắn kết giữa bilirubin và protein huyết thanh giảm đáng kể, đồng thời nồng độ bilirubin tự do và bilirubin toàn phần ở trạng thái ổn định tăng cao kéo dài [6]. Nghiên cứu kết luận phụ nữ mang thai và trẻ sơ sinh bị vàng da nên tránh dùng các thảo dược chứa hàm lượng cao berberine [6].

Một báo cáo tổng quan công bố năm 2021 về các alkaloid thực vật tiếp tục khẳng định những rủi ro này [1]. Dữ liệu trên động vật cho thấy liều gây chết trung bình (LD50) của berberine ở chuột cống là trên 15.000 mg/kg; ở chuột nhắt là 20,8 g/kg (đường uống), 57,6 mg/kg (tiêm phúc mạc) và 9,03 mg/kg (tiêm tĩnh mạch) [1]. Ở người trưởng thành không mang thai, liều điều trị bệnh chuyển hóa từ 0,4 đến 1,5 g/ngày có thể gây tác dụng phụ tiêu hóa nhẹ như táo bón, tiêu chảy [1]. Dùng liều cao dẫn đến khó thở, triệu chứng giống cúm, tổn thương tim và tụt huyết áp [1]. Báo cáo nhấn mạnh berberine tác động trực tiếp lên sự phát triển thai nhi, có thể gây dị tật bẩm sinh và vàng da nhân ở trẻ thiếu men G6PD, do đó khuyến cáo thận trọng tối đa khi mang thai, giai đoạn sơ sinh và cho con bú [1].

Về độc tính di truyền, Chương trình Độc chất Quốc gia Hoa Kỳ (NTP) từng thực hiện thử nghiệm sinh học tiêu chuẩn kéo dài 2 năm trên chuột cống và chuột nhắt, phát hiện goldenseal làm tăng tỷ lệ khối u gan [3]. Để làm rõ cơ chế, một nghiên cứu năm 2021 đã kiểm tra năm loại alkaloid của goldenseal trên tế bào ung thư gan người HepG2 bằng xét nghiệm Comet và biểu hiện gamma-H2A.X [3]. Kết quả chỉ ra berberine là chất gây tổn thương DNA mạnh nhất, tiếp theo là palmatine [3]. Mức độ tổn thương DNA khi thử nghiệm với các chiết xuất goldenseal thương mại tỷ lệ thuận với hàm lượng berberine có trong sản phẩm [3].

Tương tác thuốc nguy hiểm khi dùng goldenseal

Phụ nữ mang thai hoặc người có bệnh nền (như tiểu đường thai kỳ) nếu tự ý dùng goldenseal sẽ đối mặt với nguy cơ tương tác thuốc nghiêm trọng [2], [7]. Các alkaloid trong goldenseal gồm berberine, (-)-beta-hydrastine và hydrastinine chứa cấu trúc vòng methylenedioxyphenyl có khả năng làm bất hoạt hệ enzyme gan cytochrome P450 [7].

Một nghiên cứu năm 2020 trên microsome gan người chứng minh berberine ức chế enzyme CYP2D6 (K I = 2,7 muM, kinact = 0,065 phút-1) và CYP3A4/5 (K I = 14,8 muM, kinact = 0,019 phút-1) [7]. Hợp chất (-)-beta-hydrastine ức chế CYP2C9 (K I = 49 muM), CYP2D6 (K I > 250 muM) và CYP3A4/5 (K I = 28 muM); trong khi hydrastinine ức chế CYP2D6 (K I = 37 muM) [7]. Một đánh giá lâm sàng năm 2022 ghi nhận goldenseal ức chế enzyme CYP3A tại ruột, làm tăng khoảng 40% mức độ phơi nhiễm toàn thân của thuốc đối chứng midazolam, tạo hiệu ứng kéo dài tương tự nước bưởi chùm [5]. Nghiên cứu năm 2022 cũng phát hiện chiết xuất goldenseal ức chế mạnh các protein vận chuyển OAT1 và OAT3 ở tế bào ống lượn gần của thận với chỉ số IC50 từ 4 đến 10 muM [5].

Đáng chú ý đối với thuốc điều trị tiểu đường, nghiên cứu năm 2023 cho biết dữ liệu lâm sàng ghi nhận goldenseal làm giảm 27% nồng độ đỉnh trong máu (Cmax) và giảm 23% diện tích dưới đường cong (AUC) của thuốc metformin [2]. Thử nghiệm trên tế bào HEK293 cho thấy chiết xuất goldenseal ức chế mạnh các protein vận chuyển hấp thu ở ruột gồm OCT3 (IC50: 4,9 muM), PMAT (IC50: 13,1 muM) và THTR2 (IC50: 5,8 muM) [2]. Khi thử nghiệm trên chuột uống metformin, chiết xuất goldenseal làm giảm đáng kể 31% nồng độ Cmax của metformin, làm giảm khả năng hấp thu thuốc vào máu [2].

Lợi ích và giới hạn của bằng chứng khoa học

Trong một số thử nghiệm phòng thí nghiệm, goldenseal và berberine cho thấy hoạt tính kháng khuẩn và kháng virus [7], [8]. Một nghiên cứu năm 2011 trên dòng tế bào đại thực bào RAW 264.7, tế bào biểu mô phổi người A549 và đại thực bào tủy xương chuột cho thấy berberine cùng chiết xuất ethanol của goldenseal ức chế sự phát triển của virus cúm A (H1N1) chủng PR/8/34 và WS/33, đồng thời giảm sản xuất các chất gây viêm TNF-alpha và PGE(2) [8]. Tuy nhiên, hiệu quả này không xuất hiện trên tế bào thận chó MDCK, và chiết xuất goldenseal khi pha loãng có tác dụng yếu hơn berberine tinh khiết [8].

Giới hạn lớn nhất hiện nay là phần lớn dữ liệu về cơ chế độc tính gan, tổn thương DNA, tương tác vận chuyển thuốc hoặc kháng virus mới dừng ở mức độ tế bào (in vitro) hoặc trên động vật (chuột) [6], [3], [2], [8]. Ngay cả trong nghiên cứu điều trị bệnh lý ở người, các nhà khoa học vẫn khẳng định cần thêm các thử nghiệm tiền lâm sàng trên động vật và thử nghiệm lâm sàng thiết kế tốt trên người để hiểu rõ vai trò cũng như độ an toàn thực sự của berberine [1].

Những hiểu lầm thường gặp về thảo dược

Hiểu lầm phổ biến nhất là cho rằng sản phẩm từ thảo dược tự nhiên luôn lành tính và dùng được cho cả bà bầu. Thực tế, chiết xuất goldenseal toàn phần thậm chí còn gây ức chế các kênh vận chuyển thuốc mạnh hơn từng hoạt chất berberine hay hydrastine riêng lẻ do sự hiệp đồng của nhiều thành phần chưa được xác định rõ [5], [2].

Hiểu lầm thứ hai là dùng các chế phẩm chứa goldenseal hoặc berberine để nhỏ mắt, bôi da thì không gây hại [4]. Một nghiên cứu năm 2007 trên tế bào biểu mô thủy tinh thể người (HLE-B3) cho thấy khi ủ với berberine (nồng độ 25 microM) và chiếu tia cực tím UVA (5 J cm(-2)), các tế bào mắt bị tổn thương nghiêm trọng [4]. Ở nồng độ 10 microM dưới tia UVA, cả berberine và palmatine đều gây đứt gãy sợi đơn DNA trên tế bào thủy tinh thể [4]. Khi chiếu ánh sáng nhìn thấy (bước sóng trên 400 nm), berberine ở nồng độ cao gấp 10 lần cũng gây hại cho tế bào biểu mô sắc tố võng mạc người (hRPE) [4].

Ai nên thận trọng hoặc tuyệt đối tránh dùng?

Nhóm cần tránh dùng goldenseal và các thảo dược giàu berberine (như hoàng liên - Coptis chinensis) bao gồm:

  • Phụ nữ đang mang thai ở mọi tam cá nguyệt vì nguy cơ tác động trực tiếp lên thai nhi, gây dị tật bẩm sinh và đẩy bilirubin tự do tăng cao [1], [6].
  • Phụ nữ đang cho con bú và trẻ sơ sinh, đặc biệt là trẻ có biểu hiện vàng da hoặc trẻ mắc chứng thiếu hụt men G6PD, nhằm phòng ngừa biến chứng vàng da nhân gây tổn thương não [1], [6].
  • Người đang dùng thuốc điều trị bệnh mạn tính, chẳng hạn như bệnh nhân tiểu đường đang uống metformin, hoặc người dùng các thuốc chuyển hóa qua hệ enzyme gan CYP3A4, CYP2D6, CYP2C9 và các kênh vận chuyển OCT3, THTR2 [2], [7].

Áp dụng thực tế để bảo vệ thai kỳ

An toàn nhất trong thai kỳ là ngưng toàn bộ các loại thực phẩm chức năng, trà thảo mộc, viên uống bổ sung có chứa thành phần goldenseal (Hydrastis canadensis) hoặc berberine [1], [3]. Khi mua các sản phẩm hỗ trợ tiêu hóa, trị cảm cúm tự nhiên, thai phụ cần đọc kỹ bảng thành phần in trên nhãn vì hơn 90% doanh nghiệp thảo dược tại các thị trường lớn như Mỹ có kinh doanh mặt hàng chứa chất này [3].

Đối với người bình thường có sử dụng các chế phẩm bôi da hoặc nhỏ mắt chứa chiết xuất goldenseal, cần tránh tiếp xúc trực tiếp với ánh nắng mặt trời (tia UVA và ánh sáng mạnh) để ngăn ngừa độc tính quang học làm tổn thương tế bào da và thủy tinh thể mắt [4].

Khi gặp các triệu chứng cảm cúm, rối loạn tiêu hóa hay nhiễm trùng trong lúc mang thai, phụ nữ không tự ý mua thảo dược điều trị tại nhà [2]. Thay vào đó, hãy uống đủ nước, nghỉ ngơi hợp lý và tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa sản để được kê đơn thuốc an toàn cho cả mẹ và bé.

Goldenseal và hoạt chất berberine tuy có tiềm năng dược lý nhưng đi kèm rủi ro gây dị tật thai nhi, vàng da nhân ở trẻ sơ sinh và tương tác thuốc phức tạp [1], [6], [2]. Sự thận trọng, đọc kỹ nhãn sản phẩm và luôn hỏi ý kiến bác sĩ trước khi dùng bất kỳ chế phẩm nào là nguyên tắc cốt lõi giúp bảo vệ một thai kỳ khỏe mạnh.