Nhâm nhi một tách trà xanh mỗi sáng hay dùng trà để giảm cảm giác buồn nôn vì ốm nghén là thói quen của không ít phụ nữ Việt. Tuy nhiên, bước vào 3 tháng đầu thai kỳ, nhiều mẹ bầu băn khoăn liệu thức uống lành mạnh này có gây hại cho em bé đang hình thành hay không.

Câu trả lời ngắn gọn là: Phụ nữ mang thai 3 tháng đầu nên hạn chế uống trà xanh, đặc biệt tránh uống lượng lớn hoặc uống cùng lúc với viên bổ sung axit folic. Các hoạt chất trong trà xanh như catechin (đặc biệt là EGCG), caffeine và axit tannic có thể cản trở ruột hấp thu axit folic và sắt, từ đó làm tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh ở thai nhi [1].

Vì sao trà xanh lại gây lo ngại trong 3 tháng đầu?

Cơ thể con người không thể tự tổng hợp được folate (hay axit folic) - một loại vitamin tan trong nước thiết yếu cho quá trình tổng hợp DNA và phân hóa tế bào [2]. Thiếu hụt folate trước và trong giai đoạn đầu mang thai làm tăng nguy cơ dị tật ống thần kinh ở thai nhi như tật nứt đốt sống và thai vô sọ [2]. Ngoài ra, folate còn giữ vai trò quan trọng trong việc ngăn ngừa tình trạng thai chậm tăng trưởng trong tử cung và tiền sản giật [3].

Trà xanh chứa ba thành phần chính gồm caffeine, catechin và axit tannic [1]. Cả ba hợp chất này đều có liên quan đến các rủi ro trong thai kỳ [1]. Đặc biệt, hợp chất (-)-epigallocatechin-3-gallate (viết tắt là EGCG) và (-)-epicatechin-3-gallate (ECG) thuộc nhóm catechin trong trà xanh có tính chất kháng folate, trực tiếp ức chế quá trình tế bào ruột hấp thu dưỡng chất này [4].

Khi mẹ bầu uống nhiều trà xanh, lượng folate đi vào máu bị sụt giảm, dẫn đến nguy cơ dị tật ống thần kinh ở trẻ do tác động đối kháng axit folic [1]. Bên cạnh đó, trà còn là thức uống không chứa calo nhưng lại cản trở sự hấp thu các vi chất quan trọng khác như sắt và vitamin B1 (thiamine) [1].

Cơ chế trà xanh cản trở hấp thu dưỡng chất tại ruột

Để hiểu rõ cách trà xanh làm hao hụt dưỡng chất, một nghiên cứu công bố năm 2007 đã kiểm tra tác động của catechin và chiết xuất trà (Camellia sinensis) trên lớp tế bào Caco-2 (mô hình mô phỏng tế bào biểu mô ruột người) [4]. Kết quả cho thấy EGCG và ECG ức chế sự hấp thu axit folic vào tế bào với nồng độ ức chế 50% (giá trị IC50) lần lượt là 34,8 micromol/L và 30,8 micromol/L [4]. Chiết xuất trà xanh và trà đen nguyên bản cũng làm giảm hấp thu axit folic với giá trị IC50 tương ứng khoảng 7,5 mg/mL và 3,6 mg/mL [4]. Điều này chứng tỏ việc dùng trà và axit folic cùng lúc có thể chặn đứng quá trình hấp thu vitamin này ngay tại ruột [4].

Không chỉ dừng lại ở mức tế bào, một nghiên cứu dược động học năm 2008 trên người tình nguyện khỏe mạnh đã đo lường trực tiếp mức độ suy giảm axit folic trong máu [5]. Những người tham gia uống viên axit folic liều 0,4 mg hoặc 5 mg cùng với nước lọc, trà xanh hoặc trà đen (pha ở nồng độ thấp là 0,3 g chiết xuất trên 250 ml nước) và được lấy máu theo dõi trong 8 giờ [5].

Ở liều 0,4 mg axit folic (liều phổ biến cho bà bầu), uống cùng trà xanh làm giảm 39,2% nồng độ đỉnh trong huyết thanh (Cmax) và giảm 26,6% tổng lượng hấp thu (AUC) của folate; trong khi trà đen làm giảm 38,6% Cmax và 17,9% AUC [5]. Ngay cả khi dùng liều cao 5 mg axit folic, việc uống kèm trà xanh vẫn làm giảm 27,4% nồng độ đỉnh và giảm 39,9% tổng lượng folate hấp thu vào máu [5].

Đối với chất sắt, cơ chế cản trở cũng diễn ra ngay tại ruột [1]. Các polyphenol như EGCG trong trà xanh sẽ gắn kết trực tiếp với sắt bên trong tế bào ruột, tạo thành một phức hợp sắt - polyphenol không thể vận chuyển qua màng tế bào để đi vào máu [1]. Phức hợp này sau đó bị đào thải hoàn toàn qua phân khi các tế bào biểu mô ruột bong ra và thay mới [1]. Vì sắt cần thiết để vận chuyển oxy từ phổi đi khắp cơ thể, việc tiêu thụ lượng lớn EGCG sẽ làm tăng nặng nguy cơ thiếu máu ở những người vốn đã thiếu sắt [1].

Các nghiên cứu trên phụ nữ mang thai nói gì?

Nhiều nghiên cứu dịch tễ học tại châu Á và phương Tây đã khảo sát mối liên hệ giữa thói quen uống trà, lượng caffeine và nồng độ folate thực tế trong máu thai phụ.

Một nghiên cứu năm 2010 tại Tokyo (Nhật Bản) đã theo dõi 254 phụ nữ mang thai đơn khỏe mạnh (độ tuổi trung bình 30,4, tuổi thai trung bình 27,5 tuần) [3]. Nhóm tiêu thụ nhiều trà xanh hoặc trà ô long được định nghĩa là uống trên 57,3 mL trên mỗi 1.000 kcal năng lượng nạp vào (tương đương nhóm 25% uống nhiều nhất) [3]. Kết quả phân tích cho thấy nhóm uống nhiều trà có nồng độ folate huyết thanh thấp hơn đáng kể so với nhóm còn lại (p = 0,027) [3]. Ngay cả sau khi đã hiệu chỉnh các yếu tố như lượng folate từ thức ăn và việc dùng viên uống bổ sung axit folic hay vitamin tổng hợp, thói quen uống nhiều trà xanh hoặc trà ô long vẫn liên quan chặt chẽ với sự sụt giảm folate trong máu (hệ số beta = -0,131, p = 0,016) [3].

Quy mô lớn hơn là nghiên cứu công bố năm 2018 tại Chiba (Nhật Bản) trên 2.701 phụ nữ mang thai không dùng viên bổ sung folate [2]. Kết quả chỉ ra rằng nhóm thai phụ có mức folate máu thấp tiêu thụ trung bình 42,3 mg caffeine/1.000 kcal và 40,8 mg tannin/1.000 kcal [2]. Trong khi đó, nhóm có mức folate máu bình thường chỉ tiêu thụ 34,4 mg caffeine/1.000 kcal và 36,3 mg tannin/1.000 kcal [2]. Phân tích hồi quy đa biến xác nhận lượng caffeine và tannin nạp vào có mối tương quan nghịch với nồng độ folate trong máu [2].

Về nguy cơ dị tật thực tế trên trẻ sơ sinh, một nghiên cứu năm 2012 đã phân tích dữ liệu từ 518 ca trẻ bị tật nứt đốt sống và 6.424 trẻ đối chứng qua ba giai đoạn (1976-1988, 1998-2005 và 2009-2010), phỏng vấn các bà mẹ trong vòng 6 tháng sau sinh [6]. Nhìn chung, dữ liệu không khẳng định mối liên hệ tổng thể giữa việc uống trà nói chung và tật nứt đốt sống, nhưng phát hiện dấu hiệu tương tác đáng lưu ý ở nhóm uống nhiều trà [6]. Từ năm 1998 trở đi, những phụ nữ uống trên 3 tách trà mỗi ngày có xu hướng tăng nhẹ nguy cơ con bị nứt đốt sống (tỷ số chênh OR là 1,92) [6]. Đáng chú ý, ở nhóm phụ nữ có tổng lượng axit folic nạp vào trên 400 microgam/ngày nhưng lại uống từ 3 tách trà trở lên mỗi ngày, nguy cơ nứt đốt sống ở thai nhi có xu hướng tăng trong giai đoạn 1976-1988 (OR là 2,04) và các giai đoạn sau đó (OR là 3,13), dù khoảng tin cậy thống kê còn rộng [6].

Uống ít trà xanh có làm giảm folate máu?

Dù việc uống đặc và nhiều gây hại rõ rệt, bằng chứng khoa học cũng chỉ ra rằng uống trà ở mức độ rất ít không làm suy giảm đáng kể lượng folate trong cơ thể [7].

Một khảo sát cắt ngang công bố năm 2015 tại Trung Quốc đã thu thập mẫu máu của 1.724 phụ nữ mang thai ở đầu tam cá nguyệt thứ hai tại ba thành phố và huyện (gồm cả vùng có tỷ lệ dị tật ống thần kinh cao và thấp) trong giai đoạn 2011-2012 [7]. Trong số này, chỉ có khoảng 16,2% phụ nữ cho biết từng uống trà trước và trong thai kỳ hiện tại, và hơn một nửa trong số đó (55,2%) thích uống trà xanh [7]. Đa số họ uống rất ít: 29,0% uống ít hơn 1 lần/tuần và chỉ 13,6% uống trên 6 lần/tuần [7].

Kết quả xét nghiệm máu cho thấy nồng độ folate huyết tương trung vị ở nhóm có uống trà là 48,7 nmol/L, so với 45,2 nmol/L ở nhóm không uống trà [7]. Sự khác biệt này không có ý nghĩa thống kê, ngay cả khi phân tầng theo việc có dùng viên bổ sung axit folic hay không [7]. Nghiên cứu kết luận rằng việc uống trà ở mức độ thấp không làm giảm nồng độ folate huyết tương ở phụ nữ mang thai [7].

Điều này cho thấy tác động kháng folate của trà xanh phụ thuộc nhiều vào liều lượng (như uống trên 3 tách/ngày hoặc uống thường xuyên với lượng lớn) và thời điểm uống [4, 8].

Hiểu lầm thường gặp khi uống trà và viên bổ sung

Hiểu lầm phổ biến nhất của nhiều mẹ bầu là dùng ngay nước trà xanh có sẵn trên bàn để uống viên axit folic hoặc viên sắt, hoặc uống trà ngay sau bữa sáng vừa dùng thuốc bổ. Nghiên cứu dược động học trên người đã chứng minh chỉ cần một cốc trà loãng (0,3 g chiết xuất trong 250 ml nước) uống cùng lúc với viên axit folic cũng làm mất đi gần 40% lượng vitamin hấp thu vào máu [5].

Hiểu lầm thứ hai là cho rằng đã uống viên bổ sung axit folic liều cao (trên 400 microgam hoặc thậm chí 5 mg) thì có thể thoải mái uống trà đặc mà không sợ thiếu hụt. Thực tế, cả nghiên cứu tại Nhật Bản năm 2010 và thử nghiệm năm 2008 đều chỉ ra rằng ngay cả khi có bổ sung axit folic hay dùng liều 5 mg, việc uống nhiều trà xanh vẫn làm tụt giảm đáng kể nồng độ folate lưu hành trong máu [4, 5]. Thậm chí, dữ liệu năm 2012 còn gợi ý sự tương tác bất lợi giữa việc nạp trên 400 microgam axit folic với thói quen uống từ 3 tách trà trở lên mỗi ngày [6].

Những ai cần đặc biệt thận trọng với trà xanh?

Phụ nữ đang chuẩn bị mang thai và phụ nữ trong 3 tháng đầu thai kỳ là nhóm đối tượng đầu tiên cần hạn chế trà xanh để bảo vệ quá trình đóng ống thần kinh của phôi thai [2, 8]. Những thai phụ không sử dụng viên uống bổ sung axit folic lại càng phải cẩn trọng hơn với các thức uống chứa caffeine và tannin như cà phê, trà xanh và trà ô long [2].

Người có nguy cơ thiếu sắt hoặc thiếu máu thiếu sắt cần tránh tiêu thụ lượng lớn trà xanh hoặc các chế phẩm chứa EGCG hàm lượng cao để không làm trầm trọng thêm tình trạng cản trở hấp thu sắt tại ruột [1].

Ngoài ra, những người nhạy cảm với caffeine cần lưu ý theo dõi các triệu chứng bất lợi khi uống trà xanh bao gồm: bồn chồn, dễ cáu gắt, khó ngủ, run tay chân, đánh trống ngực, chán ăn, đau dạ dày, buồn nôn, đi tiểu nhiều và phát ban da [1]. Đau dạ dày là phàn nàn phổ biến thứ hai sau các triệu chứng do caffeine, bởi trà là chất kích thích mạnh mẽ quá trình tiết axit dạ dày [1].

Cách áp dụng thực tế cho mẹ bầu yêu thích hương vị trà

Nếu mẹ bầu không bị nhạy cảm với caffeine và vẫn muốn thưởng thức một chút hương vị trà trong thai kỳ, nguyên tắc quan trọng nhất là kiểm soát lượng uống ở mức tối thiểu và tách biệt hoàn toàn với thời điểm uống thuốc bổ.

Khi uống viên bổ sung axit folic, viên sắt hoặc vitamin tổng hợp, mẹ bầu bắt buộc phải dùng nước lọc tinh khiết, tuyệt đối không uống kèm nước trà xanh, trà đen hay trà ô long [4, 5]. Cần giãn cách thời gian uống trà thật xa bữa ăn và thời điểm uống viên vi chất để tránh sự tiếp xúc trực tiếp giữa EGCG, tannin với axit folic và sắt ngay trong lòng ruột [1, 3].

Về liều lượng, mẹ bầu không nên uống hàng ngày với lượng lớn, đặc biệt tránh vượt quá ngưỡng 3 tách mỗi ngày hoặc mức trên 57,3 mL trên mỗi 1.000 kcal khẩu phần ăn [4, 8]. Tần suất thấp như dưới 1 lần/tuần với trà pha loãng sẽ an toàn hơn cho dự trữ folate của cơ thể [7]. Đối với người dễ bị kích ứng dạ dày khi uống trà, một nghiên cứu năm 1984 cho thấy việc thêm một chút sữa và đường có thể giúp làm giảm tác động kích thích tiết axit dạ dày của trà [1]. Cuối cùng, việc uống trà có thể làm ố mảng bám răng, do đó mẹ bầu cần chải răng và dùng chỉ nha khoa làm sạch mảng bám trong vòng 24 giờ để ngăn mảng bám cứng lại thành cao răng [1].

Tóm lại, trà xanh tuy có nhiều lợi ích cho sức khỏe tổng thể nhưng lại tiềm ẩn nguy cơ làm giảm hấp thu axit folic và sắt nếu dùng nhiều trong thai kỳ [1, 5]. Trong 3 tháng đầu mang thai, mẹ bầu tốt nhất nên hạn chế trà xanh, ưu tiên uống nước lọc khi dùng viên bổ sung vi chất và tham khảo ý kiến bác sĩ sản khoa để có chế độ dinh dưỡng an toàn nhất cho cả mẹ và bé.