Nhiều người có làn da nhạy cảm thường nhận thấy một hiện tượng quen thuộc: cứ mỗi khi trời chuyển mưa dầm dề hoặc không khí trở nên ẩm ướt kéo dài, các nếp gấp khuỷu tay, cổ chân lại bắt đầu ngứa ngáy dữ dội, mẩn đỏ và rỉ dịch. Tình trạng này khiến không ít bệnh nhân băn khoăn, bởi thông thường da khô mới gây ngứa, tại sao độ ẩm không khí tăng cao lại khiến bệnh chàm và viêm da cơ địa bùng phát dữ dội hơn?
Câu trả lời nằm ở sự cộng hưởng của nhiều yếu tố môi trường: độ ẩm không khí tăng cao tạo điều kiện cho các dị nguyên phát triển mạnh, đặc biệt là nấm mốc và mạt bụi nhà. Khi lớp hàng rào bảo vệ da vốn đã suy yếu tiếp xúc với nồng độ bào tử nấm lơ lửng trong không khí hoặc sự xâm nhập nông của vi sinh vật, hệ miễn dịch sẽ kích hoạt phản ứng viêm tại chỗ, dẫn đến ngứa ngáy và tổn thương chàm bùng phát.
Khi thời tiết ẩm ướt trở thành yếu tố kích hoạt bệnh chàm
Viêm da cơ địa là bệnh lý viêm da mạn tính có tính chất tái phát từng đợt xen kẽ với những khoảng thời gian thuyên giảm [1]. Bệnh thường khởi phát rất sớm từ giai đoạn nhũ nhi và có thể kéo dài dai dẳng cho đến tận tuổi trưởng thành [1]. Bản chất của căn bệnh này có liên quan mật thiết đến yếu tố di truyền và chịu sự chi phối mạnh mẽ từ các điều kiện môi trường xung quanh, thường được y học gọi là các yếu tố kích hoạt bùng phát [2].
Các đợt bùng phát viêm da có thể bị thúc đẩy bởi nhiều nguyên nhân đa dạng như căng thẳng tâm lý, sự thay đổi đột ngột hoặc các mức cực đoan của nhiệt độ và độ ẩm [1]. Khi thời tiết bước vào mùa mưa ẩm, sự biến động nhanh chóng của các chỉ số khí quyển tác động trực tiếp lên bề mặt da. Mặc dù nhiều người lầm tưởng rằng độ ẩm cao luôn tốt cho da khô, nhưng thực tế những thay đổi đột ngột này lại khiến làn da nhạy cảm mất khả năng điều hòa tự nhiên [1].
Một nghiên cứu phân tích tác động của điều kiện thời tiết nhiệt đới tại một bệnh viện tuyến cuối ở Abuja (Nigeria) trong giai đoạn từ tháng 7/2015 đến tháng 6/2017 đã ghi nhận những mối liên hệ đáng chú ý giữa khí hậu và tần suất khám bệnh viêm da cơ địa [3]. Mặc dù tỷ lệ bệnh nhân đến khám trong mùa khô cao gấp 1,6 lần so với mùa mưa (khoảng tin cậy 95%: 1,03 - 2,56; p = 0,038) do thời tiết khô hanh gây nứt nẻ [3], mô hình hồi quy đa biến sau khi hiệu chỉnh đã chỉ ra rằng độ ẩm và lượng mưa vẫn là những biến số có ảnh hưởng độc lập đáng kể [3]. Cụ thể, lượng mưa (OR = 1,01; p = 0,002) và độ ẩm không khí (OR = 1,03; p = 0,015) đều cho thấy mối liên hệ có ý nghĩa thống kê đối với sự xuất hiện triệu chứng bệnh [3]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận trẻ nhũ nhi có nguy cơ mắc viêm da cơ địa cao gấp 4,4 lần so với người lớn (khoảng tin cậy 95%: 2,04 - 9,69; p < 0,001) [3].
Bào tử nấm mốc và cơ chế kích hoạt phản ứng viêm
Tại sao độ ẩm cao trong mùa mưa lại nguy hiểm cho người viêm da cơ địa? Lý do then chốt là môi trường ẩm ướt tạo điều kiện lý tưởng cho nấm mốc và vi sinh vật sinh sôi trong nhà. Các đợt bùng phát cấp tính của viêm da cơ địa có thể bắt nguồn từ việc vi khuẩn hoặc vi nấm cư trú nông trên bề mặt da mà không nhất thiết phải tạo thành ổ nhiễm trùng rõ rệt [4]. Hiện tượng này tạo nên những kích thích liên tục đối với phản ứng viêm của cơ thể [4].
Các dị nguyên môi trường kích hoạt đợt viêm da bao gồm nấm mốc, bụi nhà, mạt bụi, phấn hoa, lông biểu mô động vật và vi khuẩn [2]. Phản ứng dị ứng khi tiếp xúc với các dị nguyên này diễn ra dưới nhiều hình thức như mày đay tiếp xúc, viêm da tiếp xúc dị ứng hoặc các phản ứng pha muộn [2]. Ban đầu, phản ứng mày đay tiếp xúc có thể gây ngứa ngáy dữ dội, khiến người bệnh cào gãi liên tục và vô tình tạo thành các tổn thương dạng chàm [2]. Ngoài ra, phản ứng pha muộn xảy ra khi dị nguyên tiếp xúc kéo dài trên bề mặt da của những cá nhân có cơ địa nhạy cảm tức thì, trực tiếp hình thành nên các mảng chàm viêm đỏ [2].
Một nghiên cứu công bố năm 1989 đã tiến hành khảo sát trên 12 bệnh nhân gồm 8 nam và 4 nữ, độ tuổi từ 1 đến 54 tuổi, nhằm xác định vai trò của dị nguyên đường không khí đối với các đợt bùng phát chàm [5]. Khi được đưa ra khỏi môi trường bất thường ban đầu, các triệu chứng da của người bệnh đều thuyên giảm rõ rệt [5]. Các thử nghiệm lẩy da cho thấy bệnh nhân có phản ứng mày đay tức thì mạnh mẽ với nhiều chiết xuất dị nguyên không khí, bao gồm phấn hoa, mạt bụi nhà, protein động vật và bào tử nấm mốc [5]. Sau đó, khi được dán thử nghiệm áp bì trong 48 giờ trên vùng da lành không bị trầy xước và đọc kết quả sau 24 giờ tiếp theo (ở mốc 48 và 72 giờ), bệnh nhân đã phản ứng với các đợt bùng phát dạng chàm tại chính vị trí tiếp xúc [5]. Đáng chú ý, việc tiếp tục tránh xa các dị nguyên không khí gây phản ứng này đã giúp toàn bộ bệnh nhân cải thiện rõ rệt hoặc giải quyết triệt để tình trạng viêm da [5].
Bằng chứng lâm sàng từ các thử nghiệm áp bì dị nguyên
Mối liên hệ giữa tiếp xúc dị nguyên không khí và đợt bùng phát viêm da cơ địa tiếp tục được củng cố trong một báo cáo mở rộng cùng năm trên 18 bệnh nhân (8 nam, 10 nữ; từ 1 đến 54 tuổi) [6]. Tất cả những người này đều ghi nhận sự cải thiện triệu chứng da đáng kể khi thực hiện biện pháp loại bỏ hoặc tiết chế tiếp xúc dị nguyên trong quá trình kiểm soát bệnh [6].
Cũng giống như nghiên cứu trước, các bệnh nhân này đều có phản ứng lẩy da dương tính tức thì với các dị nguyên như phấn hoa, mạt bụi nhà, protein động vật và bào tử nấm mốc [6]. Khi thực hiện test áp bì trên da lành trong 48 giờ và đọc kết quả ở mốc 48 và 72 giờ, các đợt bùng phát tổn thương dạng chàm đã xuất hiện [6]. Phản ứng da muộn dương tính này tương quan chặt chẽ với những dị nguyên được tìm thấy trong môi trường sống của người bệnh hoặc do chính họ nghi ngờ là nguyên nhân gây bùng phát [6]. Ngược lại, những dị nguyên không liên quan đến tiền sử bệnh đều cho kết quả âm tính [6]. Khi người bệnh tái tiếp xúc với môi trường có chứa các dị nguyên nghi vấn, các đợt bùng phát viêm da cơ địa lập tức tái diễn [6].
Để làm rõ hơn phản ứng của da trước các dị nguyên không khí, một nghiên cứu năm 1993 đã so sánh 30 trẻ bị viêm da cơ địa với 30 trẻ có cơ địa dị ứng hô hấp nhưng không bị viêm da, tất cả trong độ tuổi từ 2 đến 14 tuổi [7]. Các nhà nghiên cứu đã thực hiện thử nghiệm áp bì với 5 loại dị nguyên đường không khí (bụi nhà, mạt bụi, gián, hỗn hợp nấm mốc và hỗn hợp cỏ) trên vùng da đã được bóc biểu bì bằng băng dính 10 lần [7].
Kết quả cho thấy có tới 27 trên tổng số 30 trẻ mắc viêm da cơ địa (chiếm 90%) xuất hiện các tổn thương dạng chàm tại một hoặc nhiều vị trí thử nghiệm áp bì [7]. Trong đó, mạt bụi gây phản ứng ở 21 trẻ (70%), gián ở 21 trẻ (70%), bụi nhà ở 19 trẻ (63%), hỗn hợp nấm mốc ở 15 trẻ (50%) và hỗn hợp cỏ ở 13 trẻ (43%) [7]. Thậm chí, có 3 bệnh nhân đã bùng phát đợt viêm da toàn phát tại các nếp gấp khuỷu tay và khoeo chân ngay trong quá trình thử nghiệm [7]. Trong khi đó, ở nhóm trẻ dị ứng hô hấp không có viêm da, chỉ có 3 trẻ (10%) xuất hiện tổn thương dạng chàm sau khi test áp bì, tạo nên sự khác biệt có ý nghĩa thống kê rất lớn (p < 0,000001) [7]. Điều này khẳng định lớp biểu bì suy yếu của người viêm da cơ địa rất dễ phản ứng tạo thành tổn thương chàm khi tiếp xúc trực tiếp với dị nguyên môi trường [7].
Tiếp xúc nấm mốc từ sớm và hệ lụy miễn dịch lâu dài
Ảnh hưởng của nấm mốc ẩm ướt không chỉ dừng lại ở các đợt bùng phát tức thời mà còn có thể tác động sâu sắc đến hệ miễn dịch ngay từ giai đoạn bào thai. Một nghiên cứu công bố năm 2018 thuộc nghiên cứu đoàn hệ trẻ sơ sinh COCOA trên 1.446 đối tượng đã làm sáng tỏ mối liên quan giữa thời điểm phơi nhiễm nấm mốc trong nhà và nguy cơ mắc viêm da cơ địa lúc 1 tuổi [8].
Kết quả nghiên cứu chỉ ra rằng phơi nhiễm nấm mốc trong giai đoạn trước sinh có liên quan đáng kể với sự phát triển bệnh viêm da cơ địa ở trẻ (tỷ suất chênh hiệu chỉnh aOR = 1,36; khoảng tin cậy 95%: 1,01 - 1,83), trong khi phơi nhiễm sau sinh lại không cho thấy mối liên quan có ý nghĩa [8]. Khi kiểm tra nồng độ kháng thể, mức IgE huyết thanh toàn phần ở thời điểm 1 tuổi của những trẻ mắc viêm da cơ địa có phơi nhiễm nấm mốc trong thai kỳ cao hơn rõ rệt so với những trẻ khỏe mạnh không phơi nhiễm (p = 0,021) [8].
Phân tích hệ vi nấm môi trường bằng công nghệ giải trình tự ở tuần thai thứ 36 trên 20 trẻ khỏe mạnh và 20 trẻ viêm da cơ địa còn phát hiện ra rằng độ phong phú tương đối của ngành nấm Ascomycota chưa nuôi cấy ở nhóm trẻ viêm da cơ địa cao hơn hẳn so với nhóm trẻ khỏe mạnh [8]. Độ phong phú của loại vi nấm này có mối tương quan thuận rõ rệt với mức nồng độ IgE toàn phần lúc 1 tuổi (hệ số tương quan r = 0,613; p < 0,001) [8]. Những dữ liệu này chỉ ra rằng việc tiếp xúc với nấm mốc trong không gian kín ngay từ giai đoạn bào thai đã kích thích phản ứng viêm dị ứng qua trung gian IgE, tạo tiền đề cho các đợt bùng phát viêm da sau này [8].
Lợi ích và giới hạn từ các nghiên cứu khoa học
Các nghiên cứu khoa học đã mang lại bằng chứng vững chắc giúp chúng ta hiểu rõ vai trò của môi trường ẩm mốc đối với bệnh viêm da cơ địa. Thay vì chỉ quy kết nguyên nhân cho thức ăn hay cơ địa nội tại, các thử nghiệm lâm sàng đã chỉ ra dị nguyên không khí, đặc biệt là nấm mốc và mạt bụi phát triển khi độ ẩm cao, là yếu tố kích hoạt trực tiếp các tổn thương da mạn tính [5], [2]. Việc xác định đúng dị nguyên kích hoạt giúp người bệnh có định hướng phòng ngừa môi trường rõ ràng và hiệu quả hơn [5], [6].
Tuy nhiên, các dữ liệu khoa học hiện hành cũng có những giới hạn nhất định. Một số nghiên cứu thực nghiệm có cỡ mẫu khá nhỏ, chẳng hạn các khảo sát can thiệp áp bì được thực hiện trên nhóm từ 12 đến 18 người [5], [6]. Ngoài ra, mức độ nhạy cảm với từng loại dị nguyên không khí ở mỗi bệnh nhân là hoàn toàn khác biệt; không phải bất kỳ ai mắc viêm da cơ địa cũng đều phản ứng với nấm mốc, như nghiên cứu cho thấy tỷ lệ này vào khoảng 50% ở nhóm trẻ được thử nghiệm [7]. Do đó, người bệnh không nên tự ý quy chụp mà cần được đánh giá cá thể hóa.
Những hiểu lầm thường gặp trong mùa mưa ẩm
Nhiều người cho rằng trời mưa ẩm khiến da luôn giữ được độ ẩm tự nhiên nên không cần thiết phải chăm sóc hay bôi dưỡng ẩm. Đây là một quan niệm sai lầm phổ biến. Độ ẩm cao kết hợp với không khí tù túng làm tăng tiết mồ hôi và bã nhờn, tạo môi trường thuận lợi cho vi sinh vật bề mặt da phát triển và gây kích ứng [4]. Hơn nữa, những thay đổi đột ngột giữa môi trường ngoài trời mưa ẩm và phòng điều hòa hanh khô càng khiến hàng rào bảo vệ da dễ bị tổn thương [1].
Một hiểu lầm khác là khi thấy da bùng phát tổn thương dạng chàm trong mùa ẩm, người bệnh vội vã tự mua các loại thuốc bôi chống nấm hoặc tự ý sử dụng corticosteroid đường uống liều cao. Mặc dù nấm mốc có thể là dị nguyên kích hoạt phản ứng dị ứng pha muộn hoặc mày đay tiếp xúc, tổn thương chàm không phải lúc nào cũng là nhiễm trùng nấm thực sự để bôi thuốc kháng nấm đơn thuần [4], [2]. Về điều trị, việc sử dụng corticosteroid đường toàn thân kéo dài không được khuyến nghị do nguy cơ tác dụng phụ; thay vào đó, việc dùng các chế phẩm bôi ngoài da nhẹ nhàng để giảm viêm và ngứa là biện pháp chủ yếu [1]. Một số hoạt chất bôi tại chỗ có khả năng làm tăng nồng độ adenosine monophosphate vòng (cAMP) như caffeine cũng có thể hữu ích [1].
Ai nên thận trọng và cách kiểm soát thực tế tại nhà
Những đối tượng cần đặc biệt lưu ý trong những ngày mưa ẩm bao gồm trẻ sơ sinh và trẻ nhỏ, bởi nhóm tuổi này có độ nhạy cảm da cao và nguy cơ mắc bệnh vượt trội so với người lớn [3]. Phụ nữ mang thai cũng cần chú ý giữ gìn môi trường sống khô thoáng, tránh tiếp xúc thường xuyên với không gian ẩm mốc để giảm thiểu nguy cơ phát triển cơ địa dị ứng ở trẻ nhỏ sau này [8]. Ngoài ra, những người từng có tiền sử dị ứng hô hấp, hen suyễn kết hợp viêm da cũng rất dễ phản ứng mạnh với các dị nguyên lơ lửng [7].
Để kiểm soát bệnh viêm da cơ địa hiệu quả trong những ngày mưa ẩm kéo dài, người bệnh nên chủ động áp dụng các giải pháp kiểm soát môi trường:
- Kiểm soát độ ẩm trong nhà: Sử dụng máy hút ẩm hoặc chế độ làm khô của điều hòa để duy trì độ ẩm không khí ở mức vừa phải, hạn chế sự sinh sôi của nấm mốc và mạt bụi.
- Vệ sinh các góc ẩm thấp: Định kỳ lau dọn và khử khuẩn các khu vực dễ đọng nước như nhà tắm, chân tường, góc tủ quần áo, đệm ngủ nhằm loại bỏ nguồn phát tán bào tử nấm mốc [5], [6].
- Tránh tiếp xúc trực tiếp dị nguyên: Giữ nhà cửa thông thoáng, phơi khô quần áo hoàn toàn trước khi mặc để tránh tình trạng sợi vải ẩm lưu giữ vi sinh vật kích ứng bề mặt da [4].
- Thăm khám chuyên khoa: Khi các vết chàm đỏ lan rộng, rỉ dịch hoặc ngứa ngáy dữ dội không thuyên giảm, người bệnh cần đến khám bác sĩ chuyên khoa da liễu để được chỉ định các thuốc bôi giảm viêm an toàn, không tự ý dùng thuốc kéo dài [1].
Hiểu rõ sự tác động của độ ẩm và nấm mốc giúp người bệnh có cái nhìn đúng đắn về các đợt bùng phát viêm da cơ địa mùa mưa. Thay vì lo lắng, việc chủ động làm sạch không gian sống, tránh xa các tác nhân kích ứng và tuân thủ hướng dẫn điều trị y khoa sẽ giúp làn da luôn duy trì được trạng thái khỏe mạnh, êm dịu qua mọi mùa thời tiết.
