Vì sao uống dầu cá hay bị ợ tanh và cách khắc phục?

Nỗi ám ảnh mang tên mùi tanh sau khi uống dầu cá

Dầu cá từ lâu đã trở thành một trong những sản phẩm bổ sung phổ biến hàng đầu trong các gia đình nhờ hàm lượng axit béo omega-3 dồi dào. Tuy nhiên, rất nhiều người dùng gặp phải cảm giác khó chịu khó nói: chỉ một thời gian ngắn sau khi nuốt viên nang, từng cơn ợ hơi xuất hiện mang theo mùi tanh nồng sực lên mũi và cổ họng. Tình trạng này không chỉ gây bất tiện trong giao tiếp hàng ngày mà còn khiến không ít người e ngại, thậm chí bỏ dở liệu trình bổ sung dù biết sản phẩm tốt cho sức khỏe.

Thực tế, hiện tượng ợ tanh hoàn toàn có thể khắc phục được nếu người dùng hiểu rõ nguyên nhân và biết áp dụng các biện pháp can thiệp đúng cách. Thay vì chấp nhận chịu đựng hoặc từ bỏ dầu cá, việc điều chỉnh thời điểm uống, thay đổi dạng bào chế và bảo quản hợp lý sẽ giúp loại bỏ gần như hoàn toàn cảm giác khó chịu này.

Cơ chế sinh học: Vì sao dạ dày lại đẩy mùi tanh ngược lên?

Để tìm ra giải pháp, trước hết cần nhìn vào cách thức cơ thể tiếp nhận và tiêu hóa viên dầu cá. Phần lớn các sản phẩm thông thường trên thị trường được bọc bởi lớp vỏ gelatin tiêu chuẩn, vốn được thiết kế để phân rã rất nhanh khi tiếp xúc với môi trường axit clohydric và nhiệt độ ấm nóng trong dạ dày. Khi lớp vỏ này tan ra, toàn bộ lượng dầu cá cô đặc bên trong sẽ được giải phóng trực tiếp vào lòng dạ dày.

Về mặt vật lý học, chất béo có tỷ trọng nhẹ hơn dịch vị tiêu hóa, do đó khối dầu cá vừa giải phóng sẽ có xu hướng nổi lên trên bề mặt các chất chứa trong dạ dày. Khi dạ dày thực hiện các đợt co bóp cơ học để nhào trộn thức ăn, khí sinh ra kết hợp với lớp dầu nổi phía trên sẽ kích thích cơ vòng thực quản dưới mở ra. Khi cơ vòng này hé mở, hơi khí mang theo các phân tử mùi tanh đặc trưng của cá sẽ thoát ngược lên thực quản, vòm họng và khoang mũi, tạo nên hiện tượng ợ tanh kèm dư vị khó chịu kéo dài.

Khoa học ghi nhận tỷ lệ và tác động của chứng ợ tanh

Hiện tượng ợ tanh và khó chịu đường tiêu hóa không phải là cảm giác chủ quan của một vài cá nhân, mà là tác dụng phụ đã được ghi nhận rộng rãi trong các y văn thế giới. Một tổng quan y khoa cho biết tác dụng phụ thường gặp nhất của việc bổ sung dầu cá chính là để lại dư vị tanh của cá ^[1]. Trong nghiên cứu GISSI Prevention, khi người tham gia dùng 0,85 g axit béo omega-3 mỗi ngày trong suốt 3,5 năm, có 3,8% bệnh nhân đã phải ngừng sử dụng thực phẩm bổ sung này ^[1]. Nghiên cứu này cũng ghi nhận các rối loạn tiêu hóa chiếm 4,9% và buồn nôn chiếm 1,4% trong số các tác dụng phụ được báo cáo ^[1].

Tại một nghiên cứu khác do Nhóm Nghiên cứu HARP tiến hành, 41 bệnh nhân được cho sử dụng 12 viên nang chứa 6 g axit béo omega-3 mỗi ngày trong vòng 2,4 năm ^[1]. Kết quả ghi nhận có 3 bệnh nhân đã bỏ dở thử nghiệm với lý do không dung nạp được các viên nang này ^[1]. Tương tự, trong thử nghiệm kéo dài 6 tháng của Leaf và cộng sự trên 275 bệnh nhân sử dụng 6,9 g EPA/DHA mỗi ngày, tỷ lệ rối loạn tiêu hóa ở nhóm dùng dầu cá là 8%, con số này ở nhóm dùng dầu ngô đối chứng là 7% ^[1]. Trong một nghiên cứu của von Schacky và các đồng nghiệp thực hiện trên 111 người với liều 6 g/ngày trong 3 tháng đầu rồi giảm xuống 3 g/ngày trong 21 tháng tiếp theo, có 4 bệnh nhân ở nhóm dầu cá và 3 bệnh nhân ở nhóm giả dược gặp phải tình trạng khó chịu nhẹ ở đường tiêu hóa ^[1].

Tình trạng ợ hơi cũng xuất hiện trong các thử nghiệm lâm sàng chuyên biệt khác. Trong một thử nghiệm lâm sàng ngẫu nhiên có đối chứng giả dược năm 2015 trên bệnh nhân lupus ban đỏ hệ thống, các tác dụng phụ dẫn đến việc người tham gia bỏ cuộc đều liên quan đến đường tiêu hóa nhưng không có sự khác biệt mang ý nghĩa thống kê giữa hai nhóm ^[2]. Cụ thể, triệu chứng ợ hơi được ghi nhận là lý do bỏ cuộc ở 1 người thuộc nhóm dầu cá và 1 người thuộc nhóm giả dược ^[2]. Đồng thời, trong số những bệnh nhân hoàn thành nghiên cứu, có thêm 2 người báo cáo gặp phải tác dụng phụ ợ hơi, chia đều 1 người ở nhóm dầu cá và 1 người ở nhóm giả dược ^[2]. Một nghiên cứu năm 2017 đánh giá tính khả thi khi bổ sung dầu cá ở bệnh nhân phổi tắc nghẽn mạn tính cũng ghi nhận có 1 người tham gia báo cáo tình trạng tăng ợ hơi trong suốt thời gian can thiệp ^[3].

Công nghệ bao tan trong ruột: Bước ngoặt giải quyết triệt để vấn đề

Nhận thấy các tác dụng không mong muốn như ợ hơi hay dư vị khó chịu ảnh hưởng nghiêm trọng đến sự gắn bó của người bệnh, các nhà khoa học đã nghiên cứu nhiều giải pháp bào chế khác nhau. Một nghiên cứu năm 1994 trên các bệnh nhân mắc bệnh Crohn đã chỉ ra rằng dầu cá gây ra nhiều tác dụng phụ khó chịu như ợ hơi, hôi miệng và tiêu chảy, làm suy giảm sự tuân thủ điều trị của người bệnh ^[4]. Để giải quyết rào cản này, các nhà nghiên cứu đã thử nghiệm dung nạp trên 5 nhóm bệnh nhân Crohn, mỗi nhóm gồm 10 người, sử dụng chế phẩm dầu cá Purepa (mỗi viên 500 mg gồm 40% EPA và 20% DHA) với 4 dạng bào chế khác nhau cùng 1 nhóm đối chứng dùng Max-EPA ^[4].

Bốn dạng bào chế Purepa gồm: nhóm A dùng viên không bao, nhóm B dùng viên bao tan ở pH 5,5, nhóm C dùng viên bao tan ở pH 5,5 với cơ chế giải phóng chậm sau 60 phút, và nhóm D dùng viên bao tan ở pH 6,9 ^[4]. Kết quả sau 6 tuần điều trị cho thấy, nhóm C sử dụng viên nang bao tan ở pH 5,5 giải phóng chậm sau 60 phút không ghi nhận bất kỳ tác dụng phụ nào, đồng thời cho tỷ lệ kết hợp EPA và DHA vào màng hồng cầu tốt nhất ^[4]. Trái lại, ở tất cả các nhóm còn lại, tác dụng phụ xuất hiện ở từ 50% số người tham gia trở lên ^[4].

Hiệu quả của công nghệ bao tan trong ruột tiếp tục được khẳng định trong một nghiên cứu mù đôi, có đối chứng giả dược kéo dài một năm công bố năm 1996 trên 78 bệnh nhân Crohn có nguy cơ tái phát cao ^[5]. Bệnh nhân được chia ngẫu nhiên dùng 9 viên dầu cá chứa tổng cộng 2,7 g axit béo n-3 hoặc 9 viên giả dược mỗi ngày ^[5]. Lớp vỏ bao đặc biệt này có khả năng bảo vệ viên nang chống lại nồng độ axit của dạ dày trong ít nhất 30 phút để viên thuốc đi thẳng xuống ruột non ^[5]. Sau một năm theo dõi, có 59% bệnh nhân ở nhóm dùng dầu cá bao tan trong ruột duy trì được tình trạng thuyên giảm bệnh, cao hơn rõ rệt so với con số 26% ở nhóm dùng giả dược ^[5]. Mặc dù vẫn có 4 bệnh nhân ở nhóm dầu cá bỏ cuộc do tiêu chảy, chế phẩm bao tan trong ruột này đã chứng minh được tính ưu việt trong việc giảm tỷ lệ tái phát bệnh mà không bị cản trở bởi vị tanh nồng tại dạ dày ^[5].

Bên cạnh dạng viên nang bao tan, việc thay đổi cấu trúc chất béo cũng là một hướng tiếp cận đường tiêu hóa. Một nghiên cứu năm 1996 trên 50 bệnh nhân phẫu thuật ung thư đường tiêu hóa trên cho thấy chế phẩm nuôi dưỡng sớm qua đường ruột chứa lipid cấu trúc dầu cá/triglyceride chuỗi trung bình (FOSL-HN) không gây ra bất kỳ tác dụng phụ tiêu cực nào và giảm được 50% tổng số biến chứng tiêu hóa lẫn nhiễm trùng so với công thức tiêu chuẩn ^[6].

Đánh giá bằng chứng và các hiểu lầm thường gặp

Từ các dữ liệu lâm sàng kể trên, có thể thấy việc bổ sung dầu cá là một liệu pháp hỗ trợ tương đối an toàn cho phần lớn mọi người ^[3]. Nghiên cứu năm 2017 khẳng định dầu cá có rất ít chống chỉ định và không có mối lo ngại lớn nào về tính an toàn được ghi nhận ở liều thử nghiệm ^[3]. Tuy nhiên, các hạn chế nghiên cứu vẫn tồn tại, chẳng hạn thử nghiệm năm 2017 chỉ tuyển được 13 người so với mục tiêu ban đầu là 40 người do hạn chế về cỡ mẫu, khiến việc phân tích chỉ dấu sinh học chưa thể thực hiện trọn vẹn ^[3].

Xoay quanh hiện tượng ợ tanh khi uống dầu cá, người tiêu dùng hiện nay vẫn còn mắc phải nhiều hiểu lầm phổ biến:

• Hiểu lầm 1: Cứ uống dầu cá là bắt buộc phải bị ợ tanh. Đây là quan niệm sai lầm, bởi triệu chứng này phụ thuộc rất lớn vào công nghệ bào chế vỏ nang. Viên nang thông thường tan nhanh ở dạ dày mới dễ gây ợ hơi, trong khi các dạng viên bao giải phóng chậm tại ruột có thể triệt tiêu hoàn toàn phản ứng này ^[4].
• Hiểu lầm 2: Ợ ra mùi tanh chứng tỏ dầu cá "thật" và đang phát huy tác dụng. Cảm giác ợ mùi tanh thực chất chỉ phản ánh quá trình phân rã cơ học của vỏ nang tại môi trường dạ dày và sự trào ngược hơi qua cơ thắt thực quản. Nó không phản ánh mức độ hấp thu hay hoạt tính sinh học của các axit béo vào cơ thể.
• Hiểu lầm 3: Viên dầu cá càng đắt tiền thì càng không bao giờ gây khó chịu đường ruột. Giá thành sản phẩm đôi khi phụ thuộc vào thương hiệu hay độ tinh khiết, nhưng nếu viên nang vẫn dùng vỏ gelatin tiêu chuẩn giải phóng tại dạ dày, phản ứng ợ tanh vẫn có thể xảy ra ở những người nhạy cảm.

Những ai cần thận trọng khi sử dụng dầu cá?

Dù dầu cá đem lại nhiều lợi ích và nhìn chung an toàn, một số nhóm đối tượng cần đặc biệt lưu ý và tham khảo ý kiến chuyên môn y tế trước khi bổ sung:

• Người có tiền sử viêm loét dạ dày tá tràng hoặc trào ngược dạ dày thực quản (GERD): Nhóm đối tượng này có cơ thắt thực quản dưới hoạt động kém hoặc niêm mạc dạ dày nhạy cảm. Việc viên dầu cá vỡ trong dạ dày có thể làm tăng cảm giác buồn nôn, ợ nóng và khó chịu thượng vị.
• Người có hệ tiêu hóa nhạy cảm, dễ tiêu chảy: Tác dụng phụ tiêu chảy đã được ghi nhận khiến một số bệnh nhân phải dừng can thiệp trong các nghiên cứu lâm sàng ^[5]. Người thường xuyên bị rối loạn đại tiện nên bắt đầu với liều lượng thăm dò từ thấp đến cao.
• Người chuẩn bị phẫu thuật hoặc đang dùng thuốc chống đông máu: Axit béo omega-3 liều cao có thể ảnh hưởng đến quá trình đông cầm máu của cơ thể. Bất kỳ ai đang điều trị bệnh lý nền hoặc chuẩn bị can thiệp y khoa đều cần thông báo cho bác sĩ điều trị trước khi dùng.

Hướng dẫn thực hành: Mẹo xử lý và cách uống dầu cá không lo ợ tanh

Để tận dụng tối đa giá trị dinh dưỡng của dầu cá mà không phải đối mặt với dư vị tanh khó chịu, bạn đọc có thể áp dụng các mẹo sử dụng và bảo quản đơn giản sau:

• Lựa chọn viên nang bao tan trong ruột (enteric-coated): Khi tìm mua sản phẩm, hãy ưu tiên đọc nhãn và chọn loại có công nghệ bao màng tan trong ruột. Loại vỏ nang này chịu được độ axit dạ dày trong ít nhất 30 đến 60 phút, giúp viên thuốc đi thẳng xuống ruột non mới phân rã, ngăn chặn hoàn toàn khí tanh trào ngược lên miệng ^[5], ^[4].
• Thời điểm sử dụng vàng: Tuyệt đối không uống dầu cá khi bụng rỗng. Hãy uống ngay trước khi ăn hoặc ngay trong bữa ăn có chứa chất béo lành mạnh. Thức ăn trong dạ dày sẽ đóng vai trò như một "tấm đệm", giúp giữ lớp dầu chìm xuống dưới và kích thích dịch mật tiết ra để tiêu hóa nhanh chóng, hạn chế tích tụ hơi.
• Bảo quản trong ngăn mát tủ lạnh: Một mẹo thực tế rất hiệu quả là cất lọ dầu cá vào ngăn mát tủ lạnh. Nhiệt độ thấp làm lớp vỏ gelatin của viên nang cứng hơn một chút, làm chậm thời gian tan rã khi vừa vào dạ dày. Đồng thời, bảo quản lạnh giúp ngăn chặn quá trình oxy hóa chất béo, giữ cho dầu luôn tươi mới và không bị hôi dầu.
• Chia nhỏ liều lượng: Nếu bạn cần bổ sung lượng dầu cá nhiều theo hướng dẫn y tế, không nên uống dồn toàn bộ vào một thời điểm. Việc chia nhỏ thành 2–3 lần uống trong ngày cùng các bữa ăn sẽ giúp hệ tiêu hóa làm việc nhẹ nhàng hơn, giảm đáng kể nguy cơ buồn nôn hoặc rối loạn tiêu hóa ^[1].

Lời kết

Hiện tượng ợ tanh khi uống dầu cá là phản ứng tự nhiên của đường tiêu hóa do đặc tính vật lý của chất béo và tốc độ tan rã của vỏ nang thông thường trong dạ dày. Người dùng hoàn toàn có thể làm chủ tình hình bằng cách lựa chọn dạng viên bao tan trong ruột, uống trong bữa ăn và bảo quản viên nang ở nhiệt độ mát. Nếu bạn đang mắc các bệnh lý tiêu hóa mạn tính hoặc có vấn đề về đông máu, hãy luôn tham khảo ý kiến bác sĩ chuyên khoa để được tư vấn liều lượng phù hợp nhất cho cơ thể.