Nhiều người tìm đến trà hoặc chiết xuất từ rễ cây nữ lang như một giải pháp thảo dược tự nhiên để dập tắt cơn mất ngủ sau ngày dài làm việc. Thế nhưng, không ít người sau khi sử dụng lại rơi vào cảnh trớ trêu: mắt vẫn thao láo giữa đêm, hoặc thức dậy vào sáng hôm sau với cảm giác đau đầu, choáng váng mệt mỏi.

Thực tế, tình trạng nghịch lý này xuất phát từ sự biến thiên hấp thu dược chất ở từng cơ địa, việc dùng quá liều hoặc tương tác thảo dược khiến hệ thần kinh bị kích thích thay vì ức chế. Dù nữ lang được xếp vào nhóm thảo mộc hỗ trợ giấc ngủ phổ biến, loại cây này vẫn có thể gây tác dụng phụ nếu sử dụng sai cách [1] [2].

Vì sao uống thảo dược an thần lại hóa tỉnh táo?

Cây nữ lang (Valeriana officinalis) chứa các thành phần hoạt tính gồm tinh dầu, axit valerenic, valenol, valepotriates và một số alkaloid [3]. Về mặt sinh học, những chất này tác động lên hệ thần kinh trung ương nhằm giải tỏa căng thẳng và rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ [3] [4].

Tuy nhiên, nghiên cứu tổng quan hệ thống trên 6.894 người bệnh ghi nhận một nhóm thiểu số gặp phản ứng kích thích nghịch lý (paradoxical stimulation), biểu hiện qua cảm giác bồn chồn, bứt rứt và lo âu [2]. Nghiên cứu chỉ ra rằng ở phụ nữ lớn tuổi bị mất ngủ, chiết xuất nữ lang có thể làm tăng thời gian thức giấc sau khi bắt đầu ngủ (WASO) [2]. Đáng chú ý, cùng một công thức bào chế, nếu dùng liều thấp sẽ mang lại hiệu quả giải tỏa lo âu (anxiolytic), nhưng tăng lên liều cao lại khiến mức độ lo âu tăng vọt [2]. Việc cơ thể bị kích thích bất thường thay vì thư giãn chính là lý do khiến một số người càng uống càng tỉnh [4] [2].

Hiện tượng nôn nao và đau đầu vào sáng hôm sau

Bên cạnh tình trạng khó ngủ nghịch lý, đau đầu và cảm giác lơ mơ như say rượu (morning hangover) là những phàn nàn thường gặp sau khi dùng nữ lang [1]. Trong một thử nghiệm lâm sàng có 61 bệnh nhân tham gia, các tác dụng ngoài ý muốn được ghi nhận gồm 2 trường hợp bị đau đầu và 1 trường hợp mệt mỏi nôn nao vào sáng hôm sau [1]. Các báo cáo y khoa riêng lẻ khác cũng xác nhận tình trạng đau đầu, buồn nôn, hồi hộp đánh trống ngực xảy ra ở một số người dùng [3].

Nguyên nhân một phần nằm ở tốc độ chuyển hóa dược chất bên trong cơ thể. Đánh giá dược động học trên 5 người trưởng thành khỏe mạnh cho thấy nồng độ axit valerenic trong huyết thanh đạt đỉnh sau khi uống từ 1 đến 2 giờ, và chất này vẫn tồn tại trong máu ít nhất 5 giờ sau đó [1]. Một nghiên cứu khác cho thấy thời gian đạt đỉnh dao động trong khoảng từ 0,47 giờ đến 1,7 giờ [1]. Sự biến thiên rất lớn về mặt dược động học giữa các cá nhân khiến nồng độ dược chất tồn lưu kéo dài ở một số người, dẫn đến tình trạng ức chế thần kinh quá mức sang tận ngày hôm sau, sinh ra cảm giác đau đầu hoặc choáng váng [1] [3].

Bằng chứng khoa học về hiệu quả và tác dụng phụ

Các nghiên cứu lâm sàng đã đem lại cái nhìn nhiều chiều về hiệu quả thực tế của nữ lang đối với giấc ngủ và hệ thần kinh:

Thứ nhất, một tổng quan hệ thống và phân tích gộp công bố năm 2020 trên 60 nghiên cứu với tổng cộng 6.894 người tham gia cho thấy không có biến cố bất lợi nghiêm trọng nào xảy ra [2]. Chiết xuất chuẩn hóa từ 100 mg đến 1.600 mg không làm suy giảm hiệu suất nhận thức hay tâm vận động, cho thấy độ an toàn cao hơn so với các thuốc tây y như triazolam, temazepam hay diphenhydramine [2]. Các tác dụng phụ nhẹ được báo cáo chỉ gồm giấc mơ sống động, mệt mỏi ở người mắc hội chứng chân không yên, hoặc chóng mặt và buồn ngủ ở bệnh nhân viêm khớp [2].

Thứ hai, một thử nghiệm ngẫu nhiên, mù đôi, có đối chứng giả dược năm 2017 trên 51 bệnh nhân nhiễm HIV dùng thuốc efavirenz đã so sánh nhóm dùng 530 mg nữ lang mỗi tối trong 4 tuần (25 người) với nhóm dùng giả dược (26 người) [5]. Kết quả cho thấy nữ lang cải thiện đáng kể giấc ngủ (P <= 0,001) và lo âu (P = 0,001) [5]. Tuy nhiên, tác dụng phụ phổ biến nhất trong những ngày đầu là chóng mặt (92% ở nhóm nữ lang và 84,6% ở nhóm giả dược) cùng buồn nôn (84% ở nhóm nữ lang và 76,9% ở nhóm giả dược) [5].

Thứ ba, nghiên cứu năm 2003 tại Úc áp dụng chuỗi thử nghiệm n-of-1 trên 42 bệnh nhân mất ngủ mạn tính, thu thập đủ dữ liệu ở 24 người [6]. Kết quả lại cho thấy nữ lang không vượt trội rõ rệt so với giả dược trong việc cải thiện tổng thời gian ngủ hay số lần thức giấc giữa đêm, với tỷ lệ đáp ứng tích cực về độ tỉnh táo buổi sáng ở 23/24 người chỉ ở mức kém hoặc trung bình [6].

Mặt khác, cây nữ lang cũng được ghi nhận hiệu quả giảm đau thần kinh. Một thử nghiệm năm 2020 ghi nhận sử dụng viên nang nữ lang trong một tháng giúp giảm mức độ nghiêm trọng và ảnh hưởng của các cơn đau đầu căng thẳng [7]. Điều này cho thấy đau đầu sau khi dùng thảo dược chủ yếu xuất phát từ phản ứng không dung nạp hoặc quá liều cá nhân, chứ không phải bản chất dược liệu luôn gây đau đầu [1] [7].

Hiểu lầm thường gặp: "Cứ uống nhiều là ngủ ngon"

Sai lầm phổ biến nhất của người dùng là tự ý tăng lượng dùng khi thấy khó ngủ. Theo các nghiên cứu định liều, liều đơn khuyến cáo vào giờ đi ngủ thường nằm trong khoảng 400 mg đến 900 mg [3]. Các thử nghiệm lâm sàng cho thấy liều 900 mg không mang lại hiệu quả tốt hơn đáng kể so với liều 450 mg [3].

Việc cố tình uống đậm đặc hoặc dùng liều quá cao không giúp ngủ sâu hơn mà chỉ làm tăng nguy cơ an thần kéo dài ban ngày hoặc kích hoạt phản ứng kích thích nghịch lý làm mất ngủ nặng thêm [3] [2]. Ngoài ra, việc dùng toàn bộ phần rễ khô từ 450 mg đến 1.410 mg mỗi ngày trong tối đa 8 tuần được xem là có lợi cho giấc ngủ, nhưng chế phẩm thương mại thường chỉ an toàn cho các đợt dùng ngắn hạn từ 4 đến 6 tuần do chưa có dữ liệu nghiên cứu về việc dùng dài hạn [4].

Ai cần thận trọng khi sử dụng nữ lang?

Mặc dù nữ lang được đánh giá là thảo dược an toàn cho nhiều nhóm đối tượng và không có tác động đáng kể lên hệ enzym gan cytochrome P450 (bao gồm CYP1A2, CYP2D6, CYP2E1, CYP3A4/5) [3] [2], một số trường hợp vẫn phải hết sức lưu ý:

  • Người ngừng sử dụng đột ngột: Việc dừng nữ lang đột ngột ở những người đã phụ thuộc về mặt thể chất có nguy cơ gây ra hội chứng cai tương tự hội chứng cai nhóm thuốc benzodiazepine [1] [3]. Các triệu chứng này có thể phải dùng thuốc benzodiazepine để xử trí [1].
  • Người đang dùng các chất an thần khác: Tuyệt đối thận trọng khi kết hợp nữ lang với barbiturate, benzodiazepine, melatonin, rượu bia hoặc các thực phẩm bổ sung có đặc tính an thần vì có thể làm tăng mức độ ức chế thần kinh [4].
  • Phụ nữ có thai và cho con bú: Dù thử nghiệm trên chuột cống mang thai với liều chiết xuất gấp 65 lần liều người không ghi nhận độc tính sinh sản hay dị tật thai nhi [8], dữ liệu an toàn trên phụ nữ mang thai và cho con bú ngoài thực tế vẫn còn rất hạn chế [8] [4]. Do đó, phụ nữ mang thai vẫn được xếp vào nhóm thận trọng theo y học cổ truyền [8].
  • Trẻ nhỏ dưới 3 tuổi: Hiện chưa có đủ dữ liệu khoa học chứng minh mức độ an toàn cho nhóm tuổi này [4].
  • Người có vấn đề về gan: Dù rất hiếm, y văn từng ghi nhận một trường hợp bị tổn thương gan liên quan đến thảo dược này [1].

Hướng dẫn sử dụng đúng cách để tránh tác dụng phụ

Để hạn chế tối đa cảm giác nặng đầu hoặc mất ngủ nghịch lý, người dùng nên tuân thủ các nguyên tắc khoa học:

  • Kiểm soát lượng dùng: Bắt đầu ở mức thấp nhất có hiệu quả, thường là 400 mg đến 450 mg chiết xuất, hoặc tối đa 600 mg trước khi ngủ [3] [4]. Nghiên cứu cho thấy mức 600 mg không làm ảnh hưởng đến thời gian phản xạ, sự tỉnh táo và độ tập trung vào sáng hôm sau [4].
  • Thời điểm dùng: Axit valerenic mất từ 0,47 giờ đến 2 giờ để đạt nồng độ tối đa trong máu [1]. Do đó, thời điểm lý tưởng nhất để uống trà hoặc viên uống là khoảng 1 giờ trước khi đi ngủ, giống như phác đồ trong các thử nghiệm lâm sàng [5].
  • Thời gian dùng: Không nên dùng liên tục quá 4 đến 6 tuần mà không có quãng nghỉ hoặc chỉ định của chuyên môn y tế [4].

Nữ lang có thể hỗ trợ rút ngắn thời gian đi vào giấc ngủ cho những người khó ngủ [3], nhưng không phải là thần dược phù hợp cho tất cả mọi người. Nếu gặp phản ứng bồn chồn hoặc nhức đầu kéo dài, người dùng cần giảm liều, ngừng dùng từ từ và tham khảo ý kiến bác sĩ để tìm giải pháp cải thiện giấc ngủ an toàn hơn [1] [2].